Special - Willem Frederik Hermans


De keuze van De donkere kamer van Damokles als boek bij Nederland Leest 2012 en de aandacht en de bijval die dat heeft gegenereerd, heeft het nog eens extra bevestigd: Willem Frederik Hermans behoort met zijn rijke en gevarieerde oeuvre tot de allergrootsten van de naoorlogse Nederlandse literatuur.

HET WERK

Hermans maakte vooral naam als schrijver van een aantal klassieke romans waarin de onkenbaarheid van de werkelijkheid en de ontoereikendheid van taal (ook in de communicatie tussen mensen) de belangrijkste thema’s vormen. De werkelijkheid is zo complex en veranderlijk dat voor een adequate weergave ervan de taal een oneindig aantal woorden zou moeten tellen die bovendien in één ondeelbaar ogenblik van betekenis zouden moeten veranderen. In die optiek is de taal een uiterst gebrekkig instrument dat de mens hooguit de illusie geeft dat er in de werkelijkheid een zinvolle samenhang zou zijn.

Mythische voorstellingen
In de visie van Hermans berust de samenhang die de mens in de werkelijkheid meent te ontwaren, op toeval, vergissingen en gebrek aan feitenkennis. De mens sluit de ogen voor de chaos en denkt in een orde die in hoge mate wordt ingegeven door mythische voorstellingen. Nog erger wordt het als mensen mythische voorstellingen delen en elkaar vinden in een ideologie, een geloof, een filosofie of een politieke overtuiging. Volgens Hermans zijn miljoenen mensen in oorlogen omgebracht uit naam van dergelijke mythen. De taak van de schrijver, zo schrijft hij in Het sadistische universum (1964), is het bestrijden van die mythen, van wat de massa denkt en het aan het licht brengen van wat de massa niet durft te denken.

Wetenschap
Een geheel andere functie dan in het dagelijks leven, in ethiek of ideologie, heeft de taal in de exacte wetenschappen. De logische volgorde waarin de wetenschap de verschijnselen rangschikt, berust op stringente, eenduidige afspraken. De geldigheid van die ordening moet de wetenschap bovendien staven met bewijzen. Een romanschrijver heeft met een wetenschapper gemeen dat ook hij, al worden er van hem geen bewijzen verwacht, een strikte ordening aanbrengt in zijn materiaal. In die zin is het schrijven van romans ‘wetenschap bedrijven zonder bewijs’.

Klassieke roman
De schrijver van wat Hermans ‘de klassieke roman’ noemt, trekt daaruit de uiterste consequentie: elk detail, hoe klein ook, moet een functie hebben in het grote geheel. Er valt, om een spreekwoordelijk beeld van Hermans te gebruiken, geen mus van het dak zonder dat zulks van invloed is op de loop van het verhaal. Maar ook dan kan de schrijver slechts de chaos tonen. Het logisch ordeningsprincipe dat in de wetmatig geordende roman van kracht is, kan met niets anders zijn dan het toeval dat over het menselijk leven beslist.

Personificaties
In een aantal van zijn essays schrijft Hermans zijn denkbeelden direct uit, in zijn romans krijgen ze gestalte in de handelingen, gesprekken en gedachten van de personages. Vaak zijn die eerder personificaties dan mensen van vlees en bloed. Sommigen van hen staan buiten de wereld, anderen zijn aanvankelijk wel hecht verankerd in de traditie. Zij geloven in de zinvolheid van het bestaan en stellen zich een taak of achten het hun plicht een hun opgelegde taak te vervullen. Maar ze zullen eenzaam, gedesillusioneerd en ontluisterd achterblijven.

Failliet
Alfred Issendorf, de jonge student geologie uit Nooit meer slapen (1966), is zo’n arme zwoeger. Op basis van een wilde hypothese van zijn promotor sjouwt hij door Lapland op zoek naar meteorieten, maar het enige dat hij op het spoor komt, is de menselijke staat van afhankelijkheid en onvrijheid in een van alle zinvolheid gespeende wereld. Op de top van een berg, omgeven door mist, dringt dit besef in alle hevigheid tot hem door, maar nauwelijks begonnen aan de afdaling glijdt het alweer van hem af. Leven met een dergelijk inzicht is niet mogelijk. De mens is een wezen dat verdoofd moet worden en verblind. Het falen van Alfred houdt ook het failliet in van de wetenschap, hier vertegenwoordigd door karikaturen van geleerden.

Oorlog en bezetting
De kracht van Nooit meer slapen en van Hermans’ beste werk in het algemeen is dat het boek zich op meerdere niveaus laat lezen: als spannend, realistisch verhaal, als ideeënroman en in het geval van Nooit meer slapen ook als een psychoanalytische case-study van een jongeman die zich tracht te bevrijden van de druk van zijn overleden vader en van de relatie tot zijn moeder. De tijd van oorlog en bezetting waarin een aantal vaste waarden op de helling gaat, leent zich bij uitstek tot uitbeelding van Hermans’ wereldbeeld. Romans als De tranen der acacia’s (1949), De donkere kamer van Damokles (1958) en Herinneringen van een engelbewaarder (1971) en novellen als Het behouden huis (1952), De zegelring (1984) en In de mist van het schimmenrijk (Boekenweekgeschenk 1993) zijn daarvan de illustratie.

Realisme en surrealisme
Naast zijn realistische romans heeft Hermans werken gepubliceerd met eenzelfde thematiek maar een sterker surrealistische component. De romans De God Denkbaar Denkbaar de God (1956) en Het evangelie van O. Dapper Dapper (1973) zijn daarvan voorbeelden. Een mengvorm van realisme en surrealisme biedt de roman Een heilige van de horlogerie (1987), een parabel op het menselijk bestaan in relatie tot het verschijnsel tijd. Een klokkenmaker, afgestudeerd filosoof, zorgt met grote toewijding voor het opwinden en precies gelijk laten lopen van 1473 klokken, verdeeld over 297 kamers in een oud paleis. Maar desillusie, ontluistering en misschien zelfs het einde der tijden liggen op de loer. Eenzelfde mengeling van realisme (inclusief satirische toespelingen op de maatschappelijke actualiteit) en surrealisme is te herkennen in de korte roman Ruisend gruis, die in 1995 kort na de dood van de schrijver werd gepubliceerd.

Kritisch onthaal
Vooral in de jaren vijftig voerden recensenten, bij alle waardering voor het vakmanschap, regelmatig bezwaren aan tegen de levensvisie die uit Hermans’ werk sprak. Daarbij viel nogal eens de term ‘cynisch’. Ook het werk dat vanaf de jaren tachtig verscheen, kreeg een kritisch onthaal. Alleen al uit de enorme hoeveelheid artikelen en boeken over het werk van Hermans en de uitgave van zijn Volledige werken blijkt echter het belang van zijn oeuvre. Dat heeft dit jaar nog extra nadruk gekregen door de keuze van De donkere kamer van Damokles bij de campage Nederland Leest.


DE DONKERE KAMER VAN DAMOKLES

Het is in het essay ‘Experimentele romans’ (opgenomen in de bundel Het sadistische universum) dat Hermans zijn definitie geeft van de klassieke roman: een roman waarin alles wat gebeurt en alles wat beschreven wordt, doelgericht is. Dat geldt par excellence voor De donkere kamer van Damokles, in november 1958 in een oplage van 2000 exemplaren bij Van Oorschot verschenen als De donkere kamer van Damocles (de spelling met k kwam er pas in 1971, in de elfde druk). Het is een roman met een drieledige gelaagdheid: een spannende roman over het verzet in de Tweede Wereldoorlog, een psychologische roman over dubbelgangers en identiteit en een ideeënroman over de onmogelijkheid de wereld te kennen en te verklaren.

Goed of fout?
In het onlangs verschenen Dorbeck, waar ben je? : een biografisch essay over De donkere kamer van Damokles noemt Willem Otterspeer, de biograaf van Hermans, het verhaal van de roman ‘van een verbluffende eenvoud’. ‘Een eenvoudige sigarenhandelaar verandert tijdens en door de oorlog in een held. Na de oorlog wordt er echter geen geloof gehecht aan zijn daden, integendeel, ze worden juist uitgelegd als een vorm van verraad. Is Osewoudt goed of fout, een dader of een slachtoffer, een verzetsheld of het instrument van een gewetenloze provocateur? Dat is de vraag. Het lijkt een eenvoudige vraag, maar toch, als het Hermans’ oogmerk was dat zijn boeken stof zouden vormen voor eindeloze interpretatie, dan is hij daarin met de eenvoud van De donkere kamer veel beter geslaagd dan met de complexiteit van De God Denkbaar.’ Die eenvoud is dan ook maar schijn.

Machtig gegeven
De eerste aanzet voor De donkere kamer van Damokles, zo is te lezen in het boek van Otterspeer en ook in het Commentaar in het derde deel van Volledige werken, schreef Hermans in 1952. Aanvankelijk was die bedoeld als verhaal voor de in 1953 verschenen bundel Paranoia. Het manuscript van dat onvoltooide verhaal met de titel ‘Een overgevoelige natuur’, geschreven in een dummy van Woutertje Pieterse van Multatuli, is in mei 2004 geveild bij Bubb Kuyper in Haarlem en aangekocht door het Letterkundig Museum. (Zie: Eerste aanzet tot De donkere kamer van Damokles wordt geveild.) In de daaropvolgende jaren dook De donkere kamer regelmatig op in de correspondentie tussen Hermans en uitgever Geert van Oorschot, vooral omdat deze laatste er naar bleef informeren. Van half april tot half juli 1958 werkte Hermans er zo intensief aan dat hij het boek voltooide, zijn eerste boek ‘met een intrigue van grootse eenvoud, een “machtig gegeven”,’ zoals hij eind juli in een brief aan Frida Balk-Smit Duyzentkunst schreef. ‘Het is een merkwaardige ervaring voor mij dat ik, als ik over een groots gegeven beschik tot bijna klassieke methoden teruggedrongen word.’

Klassieke knapheid
Zowel in de kritiek als in de verkoop was de roman bij verschijnen een groot succes. Zelf bleek Hermans echter al snel niet tevreden met het boek. Aan Sybren Polet die hem had gemeld de roman geweldig te vinden, schreef hij dat de knapheid waarvoor die wordt geprezen, hem verontrustte. ‘Is die knapheid zoveel bijzonders? Het is een klassieke knapheid, om het maar zo gunstig mogelijk uit te drukken.’ Hij noemde zich zelfs een slaaf van zijn publiek omdat hij De donkere kamer misschien alleen maar had voltooid omdat men De God Denkbaar Denkbaar de God niet had begrepen. ‘Ik houd veel van veranderen, zoals je weet,’ schreef hij in een brief aan Hans van Straten die hem op een omissie meende te betrappen. In de volgende drukken is hij correcties blijven aanbrengen, tot en met de 35ste druk in 1994, een jaar voor zijn overlijden. Aanvankelijk was het vooral Frans A. Janssen die hem grote en kleine onvolmaaktheden meldde, zo is te lezen in Dorbeck, waar ben je?

Moralistische gronden
De donkere kamer was de eerste roman van Hermans die werd vertaald én waarover de literatuurwetenschap zich gretig boog. In brieven aan bevriende wetenschappers ging hij het verst in het uiten van zijn twijfel over het boek. Aan Rob Delvigne schreef hij in 1984 dat het voor zijn gevoel ‘meer en meer het slechtste boek (wordt) dat ik ooit heb geschreven’, waarna hij de problemen opsomde waarmee hij bij het schrijven had gekampt. Ook de jury van de P.C. Hooft-prijs 1959 blijkt te hebben gekampt met de roman, zij het niet op literaire maar op moralistische gronden, zoal Jos Perry in 2010 in een essay in Zacht Lawijd heeft toegelicht. De prijs werd niet toegekend omdat de jury niet tot overeenstemming kon raken, met name vanwege onenigheid rond De donkere kamer. Die had de voorkeur van onder anderen Anna Blaman die de roman gloedvol verdedigde. Toon en allure ervan waren volgens haar superieur. Zij betoogde dat hij niet ‘op moralistische elementen’ mocht worden afgewezen, maar toch was het vooral op die gronden dat hij geen genade vond bij Emmy van Lokhorst, Kees Rijnsdorp en juryvoorzitter Gerrit Knuvelder. Die laatste zei bij Hermans ‘het klassieke’ en ook warmte te missen.

Stem van de naoorlogse bezetenheid
Emmy van Lokhorst die De donkere kamer ‘het weerzinwekkende verhaal van een man die “gewoon” zijn vrouw vermoordde; de analyse van een psychopaat’ had genoemd, was voorzitter van de jury die moest beslissen over de toekenning van P.C. Hooft-prijs 1962. Toen Hermans en De donkere kamer opnieuw op tafel kwamen, ingebracht door jurylid Gerrit Borgers, kantte zij zich daar vrijwel onmiddellijk tegen, daarin gesteund door twee andere juryleden. Alleen Jos. Panhuijsen die in Hermans ‘de stem van de naoorlogse bezetenheid’ herkende, steunde Borgers. Uiteindelijk zou de jury voor een compromis kiezen door Theun de Vries voor te dragen die bij een meerderheid de voorkeur had. Hermans zou negen jaar later de P.C. Hooft-prijs alsnog krijgen. En weigeren, nadat de minister het in een eerste brief genoemde bedrag van 18.000 gulden in een volgende missive terugbracht tot 8.000 gulden.

Drie edities
Naar aanleiding van Nederland Leest heeft de CPNB drie (eigenlijk vier) verschillende edities van de roman uitgebracht. De editie die openbare bibliotheken gratis aan hun leden uitreiken, is er in twee uitvoeringen: een met groene cover en op een buikbandje de tekst ‘wie dit leest is goed’ en een met een rode cover en op een buikbandje de tekst ‘wie dit leest is slecht’. Deze editie bevat voorin de lofrede door Claudia de Breij. De lofrede is ook opgenomen in de gebonden luxe editie die voor 10 euro in de boekhandel te koop is. In keerdruk is daarin De donkere kamer van Damokles doorgelicht opgenomen, met bijdragen van Christiaan Weijts, Corine Koole en Frank & Maarten Meester. Voor slechtzienden is een grotelettereditie uitgebracht die in beperkte mate beschikbaar is in de openbare bibliotheek.

VOLLEDIGE WERKEN

Onlangs zijn ook twee nieuwe delen verschenen in de Volledige werken van Hermans. Wat die zo waardevol maakt, is niet alleen dat de teksten van Hermans zijn opgenomen in de ‘Ausgabe letzter Hand’ (de laatste door de auteur geautoriseerde uitgave) maar ook dat van elk werk een uitvoerige ontstaans- en publicatiegeschiedenis is opgenomen.

Herinneringen van een engelbewaarder
Deel 4 bevat twee romans: Herinneringen van een engelbewaarder : de wolk van niet weten en Het evangelie van O. Dapper Dapper. De eerste verscheen op 16 september 1971, twee weken na de vijftigste verjaardag van Hermans, vijf jaar na zijn vorige roman Nooit meer slapen. Anders dan De donkere kamer van Damokles is deze oorlogsroman, gesitueerd in de chaotische meidagen van 1940, Hermans in de loop de jaren steeds dierbaarder geworden. In een brief noemde hij het ‘een van de mooiste boeken die ik geschreven heb’ en in een andere brief noteerde hij expliciet het ‘een veel mooier boek’ te vinden dan De donkere kamer.

Dat was niet de teneur van de meeste van de zestig recensies over het boek, waarin de vergelijking met De donkere kamer in het nadeel uitviel van de nieuwe roman. Andere punten van kritiek waren de beschrijving van de meidagen van 1940 en het perspectief met de engelbewaarder als verteller. Desondanks verkocht het boek goed, al zou het niet zo’n klassieker worden als De donkere kamer. Aanvankelijk had Hermans het bedoeld als eerste deel van een romancyclus, waarvan hij nog twee vervolgdelen zou schrijven. Die zijn er nooit gekomen. Een van de redenen die hij daarvoor achteraf noemde, is dat hem door de Weinreb-affaire de lust om te schrijven over de oorlog voorgoed was vergaan.

Het Evangelie van O. Dapper Dapper
Het evangelie van O. Dapper Dapper, het vervolg op De God Denkbaar Denkbaar de God (dat hij in een brief ‘het geheimzinnigste boek van de twintigste eeuw’ heeft genoemd), verscheen onder de naam ‘Schrijver Dezes’ in september 1973. De roman werd besproken in een twintigtal recensies, die in meerderheid ambivalent waren in hun oordeel. Wellicht had Melchior de Wolff gelijk met zijn hypothese dat men er de vingers niet aan wilde branden. Ook vanuit de wetenschappelijke hoek was er opvallend weinig aandacht voor dit experiment met de roman, waarvan de tweede druk pas in oktober 1977 verscheen.

Bundeling van vier boeken beschouwend werk
In deel 15 van de Volledige werken zijn vier boeken met beschouwend werk opgenomen. De schrijfmachine mijmert gekkepraat (1989) is een bundeling van teksten die Hermans in de loop der jaren heeft gepubliceerd over schrijfmachines, een onderwerp dat hem bijzonder fascineerde. Het begrip ‘fascinatie’ is ook van toepassing als het om leven en werk van Ludwig Wittgenstein (1889-1951) gaat. Wittgenstein (1990) is een verzameling van zijn publicaties in boek- en artikelvorm over de Oostenrijke wijsgeer. Gitaarvissen en banjoklokken (1991) is het relaas van een reis die hij in januari en februari 1967 op uitnodiging van Avenue naar de westkust van de Verenigde Staten had gemaakt.

Bijna de helft van dit vierde deel wordt ingenomen door Malle Hugo : vermaningen en beschouwingen (1994), de achtste en laatste grote bundel met beschouwend werk van Hermans, met overwegend langere krantenstukken en essays uit NRC Handelsblad en Elsevier. Drie teksten waren eerder in boekvorm gepubliceerd, waaronder Vincent literator (1990), een beschouwing over Van Gogh als (brief)schrijver, en Slechte kritieken gaan nooit verloren, goede ook niet, sinds kort (1993), de toespraak die hij op 27 november 1992 hield in het Letterkundig Museum bij de presentatie van de LiteROM, een door het NBLC uitgebrachte cd-rom met 43.000 recensies en interviews. De recensies op Malle Hugo waren tweeslachtig van aard: de vermaningen werden overwegend negatief besproken, de beschouwingen vrijwel zonder uitzondering positief.

OVERZICHT VOLLEDIGE WERKEN

Tot nu toe zijn van de Volledige werken de volgende elf delen - in telkens twee edities - verschenen (de titels zijn links die naar de beschrijving van de boeken op Literatuurplein leiden):

Deel 1 : Romans: Conserve, De tranen der acacia's.

Deel 1 (luxe editie) : Romans: Conserve, De tranen der acacia's.

Deel 2 : Romans: Ik heb altijd gelijk, De God Denkbaar Denkbaar de God, Drie melodrama's.

Deel 2 (luxe editie) : Romans: Ik heb altijd gelijk, De God Denkbaar Denkbaar de God, Drie melodrama's.

Deel 3 : Romans: De donkere kamer van Damokles, Nooit meer slapen.

Deel 3 (luxe editie) : Romans: De donkere kamer van Damokles, Nooit meer slapen.

Deel 4 : Romans: Herinneringen van een engelbewaarder : de wolk van niet weten; Het Evangelie van O. Dapper Dapper.

Deel 4 (luxe editie): Romans: Herinneringen van een engelbewaarder : de wolk van niet weten; Het Evangelie van O. Dapper Dapper. Verschijnt op 15 december 2012.

Deel 7 : Verhalen en novellen : Moedwil en misverstand, Paranoia, Een landingspoging op Newfoundland en andere verhalen.

Deel 7 (luxe editie) : Verhalen en novellen : Moedwil en misverstand, Paranoia, Een landingspoging op Newfoundland en andere verhalen.

Deel 9 : Gedichten.

Deel 9 (luxe editie) : Gedichten.

Deel 11 : Beschouwend werk : Het sadistische universum 1, Annum Veritatis, De laatste resten tropisch Nederland, Het sadistische universum 2 : Van Wittgenstein tot Weinreb, Machines in bikini, Dinky Toys.

Deel 11 (luxe editie) : Beschouwend werk : Het sadistische universum 1, Annum Veritatis, De laatste resten tropisch Nederland, Het sadistische universum 2 : Van Wittgenstein tot Weinreb, Machines in bikini, Dinky Toys.

Deel 12 : Beschouwend werk : Boze brieven van Bijkaart, Houten leeuwen en leeuwen van goud.

Deel 12 (luxe editie) : Beschouwend werk : Boze brieven van Bijkaart, Houten leeuwen en leeuwen van goud.

Deel 13 : Beschouwend werk : Ik draag geen helm met vederbos, Klaas kwam niet.

Deel 13 (luxe editie) : Beschouwend werk : Ik draag geen helm met vederbos, Klaas kwam niet.

Deel 14 : Beschouwend werk : De liefde tussen mens en kat; Relikwieën en documenten; Het boek der boeken, bij uitstek; Mondelinge mededelingen; Door gevaarlijke gekken omringd.

Deel 14 (luxe editie): Beschouwend werk : De liefde tussen mens en kat; Relikwieën en documenten; Het boek der boeken, bij uitstek; Mondelinge mededelingen; Door gevaarlijke gekken omringd.

Deel 15: Beschouwend werk : De schrijfmachine mijmert gekkenpraat; Wittgenstein; Gitaarvissen en banjoklokken; Malle Hugo : vermaningen en beschouwingen.

Deel 15 (luxe editie): Beschouwend werk : De schrijfmachine mijmert gekkenpraat; Wittgenstein; Gitaarvissen en banjoklokken; Malle Hugo : vermaningen en beschouwingen.

Tekst en copyright: Jef van Gool

Foto's Klaas Koppe:
Foto 1: Willem Frederik Hermans in 1995.
Foto 2: Ruprecht Hermans en Kroonprins Willem Alexander bij de presentatie van het eerste deel van Volledige werken op 4 november 2005 in de Nieuwe Kerk in Amsterdam.
Foto 3: Willem Frederik Hermans (links) na de presentatie van de LiteROM in het Letterkundig Museum in Den Haag op 27 november 1992. Verder van links naar rechts Freddy de Vree, Frans Janssen, Reinjan Mulder en Raymond Benders.

Agenda

Film

  • Er zijn voor vandaag geen films aangemeld

Video's & Podcasts

  • K. Michel

    Podcast van Erik Jan Harmens met K. Michel over zijn dichtbundels Speling zoeken en Te voet is het heelal drie dagen ver

    Opname: 17-01-2017
    Erik Jan Harmens
  • Simone van Saarloos

    Podcast van Erik Jan Harmens met Simone van Saarloos over haar debuutroman De vrouw die.

    Opname: 20-12-2016
    Erik Jan Harmens
  • Vrouwkje Tuinman

    Podcast van Erik Jan Harmens met Vrouwkje Tuinman over haar roman Afscheidstournee.

    Opname: 01-12-2016
    Erik Jan Harmens

Meer video's & podcasts

Canon van de Nederlandse geschiedenis

  • 1. Hunebedden
  • 2. De Romeinse Limes
  • 3. Willibrord
  • 4. Karel de Grote
  • 5. Hebban olla vogala
  • 6. Floris V
  • 7. De Hanze
  • 8. Erasmus
  • 9. Karel V
  • 10. De Beeldenstorm
  • 11. Willem van Oranje
  • 12. De Republiek
  • 13. De Verenigde Oostindische Compagnie
  • 14. De Beemster
  • 15. De grachtengordel
  • 16. Hugo de Groot
  • 17. De Statenbijbel
  • 18. Rembrandt
  • 19. De Atlas Major van Blaeu
  • 20. Michiel de Ruyter
  • 21. Christiaan Huygens
  • 22. Spinoza
  • 23. Slavernij
  • 24. Buitenhuizen
  • 25. Eise Eisinga
  • 26. De patriotten
  • 27. Napoleon Bonaparte
  • 28.  Koning Willem I
  • 29. De eerste spoorlijn
  • 30. De Grondwet
  • 31. Max Havelaar
  • 32. Verzet tegen kinderarbeid
  • 33. Vincent van Gogh
  • 34. Aletta Jacobs
  • 35. De Eerste Wereldoorlog
  • 36. De Stijl
  • 37. De crisisjaren
  • 38. De Tweede Wereldoorlog
  • 39. Anne Frank / Jodenvervolging
  • 40. Indonesië 1945-1949
  • 41. Willem Drees
  • 42. De watersnood
  • 43. De televisie
  • 44. Haven van Rotterdam
  • 45. Annie M.G. Schmidt
  • 46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945
  • 47. Srebrenica
  • 48. Veelkleurig Nederland
  • 49. De gasbel
  • 50. Europa
  • 1. Hunebedden

    1. Hunebedden

    Circa 4.000 tot 3.000 v.Chr.
    Hunebedden zijn door mensenhanden geordende steenformaties die dienden als begraafplaats. In Drenthe zijn er ruim vijftig bewaard gebleven.

    Bekijk details
  • 2. De Romeinse Limes

    2. De Romeinse Limes

    47-ca. 400.
    Bij het begin van onze jaartelling vormde de Rijn, die van Xanten via Utrecht en Alphen aan den Rijn naar Katwijk stroomde, de Limes, de grens van het Romeinse rijk.

    Bekijk details
  • 3. Willibrord

    3. Willibrord

    658-739.
    De Engels monnik Willibrord kwam in 690 aan land bij de monding van de Rijn om zich in te zetten voor de verspreiding van het christendom in het land van de Friezen.

    Bekijk details
  • 4. Karel de Grote

    4. Karel de Grote

    724-814.
    Karel de Grote, op kerstdag van het jaar 800 door de paus tot keizer over het Westen gekroond, had het Frankische rijk zo weten uit te breiden dat het grote delen van het huidige Europa omvatte, waaronder de latere Nederlanden.

    Bekijk details
  • 5. Hebban olla vogala

    5. Hebban olla vogala

    Omstreeks 1100.
    Om zijn ganzenveer te scherpen krabbelde een Vlaamse monnik omstreeks het jaar 1100 een paar zinnen neer uit een liefdesliedje. Het is de oudst bewaarde tekst in het Nederlands.

    Bekijk details
  • 6. Floris V

    6. Floris V

    1254-1296.
    Floris V was de graaf die in de dertiende eeuw het machtsgebied van Holland aanzienlijk wist uit te breiden, tot drie van zijn vazallen zich tegen hem keerden.

    Bekijk details
  • 7. De Hanze

    7. De Hanze

    1356-ca. 1450
    Door het Hanzeverbond tussen steden in Nederland, België, de Baltische Staten, Noorwegen en Polen waren Zutphen, Deventer, Tiel, Kampen, Zwolle en meer steden in het oosten van het land van de twaalfde tot de zestiende eeuw welvarende handelscentra.

    Bekijk details
  • 8. Erasmus

    8. Erasmus

    1469?-1536
    Naast etiquetteboeken, vorstenspiegels, samenspraken en traktaten die heersers en burgers moesten opvoeden tot wijze christenen, publiceerde Erasmus onder meer Adagia, een verzameling klassieke spreekwoorden, en de satire Lof der zotheid.

    Bekijk details
  • 9. Karel V

    9. Karel V

    1500-1558.
    Zo groot was het rijk waarover Karel V heerste dat de zon er letterlijk nooit onderging. Tot dat rijk behoorden de Nederlanden, die hij tot een bestuurlijke eenheid probeerde te smeden.

    Bekijk details
  • 10. De Beeldenstorm

    10. De Beeldenstorm

    1566.
    Dit was het wonderjaar waarin edellieden die zich geuzen noemden, zich steeds openlijker tegen het landsbestuur keerden en waarin in de hele Nederlanden kerken en kloosters werden geplunderd en ontdaan van hun katholieke symbolen.

    Bekijk details
  • 11. Willem van Oranje

    11. Willem van Oranje

    1533-1584.
    Willem van Oranje was een ambitieuze edelman die min of meer zijns ondanks uitgroeide tot een rebel en later werd vereerd als de ‘vader des vaderlands’, als de grondlegger van een nieuwe Nederlandse staat.

    Bekijk details
  • 12. De Republiek

    12. De Republiek

    1588-1795
    Na de oorlog waren de Nederlanden uiteengevallen in de zuidelijke Spaanse Nederlanden en de noordelijke Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In het vroegmoderne Europa was een republiek een uitzondering.

    Bekijk details
  • 13. De Verenigde Oostindische Compagnie

    13. De Verenigde Oostindische Compagnie

    1602-1799
    De Verenigde Oostindische Compagnie had het Nederlandse monopolie op de handel in de Aziatische wateren en mocht oorlogen voeren, verdragen sluiten en gebieden besturen. Zo ontwikkelde de VOC zich tot een geduchte macht.

    Bekijk details
  • 14. De Beemster

    14. De Beemster

    1612
    Nadat met 43 windmolens de Beemster was drooggelegd, werd in 1612 met de inrichting van de polder begonnen. Aan het strak geometrische patroon waarvan werd uitgegaan, heeft de Beemster zijn roem te danken.

    Bekijk details
  • 15. De grachtengordel

    15. De grachtengordel

    1613-1662
    Bij de uitbreiding van Amsterdam vanaf 1613 werd nut gecombineerd met schoonheid. Een van de projecten was de grachtengordel, met zijn karakteristieke halfronde vorm en zijn residentiële functie, met tal van ‘stadspaleisjes’ voor kapitaalkrachtige inwoners.

    Bekijk details
  • 16. Hugo de Groot

    16. Hugo de Groot

    1583-1645
    Hugo de Groot is vooral bekend gebleven door zijn ontsnapping in een boekenkist uit slot Loevestein in 1621. Hij staat echter ook te boek als een groot rechtsgeleerde die de beginselen van het volkerenrecht formuleerde.

    Bekijk details
  • 17. De Statenbijbel

    17. De Statenbijbel

    1637
    In 1618 gaf de gereformeerde synode opdracht een Nederlandse vertaling van de bijbel te maken. Die verscheen in 1637 en zou in de loop der eeuwen een groot stempel drukken op de Nederlandse taal en cultuur.

    Bekijk details
  • 18. Rembrandt

    18. Rembrandt

    1606-1669
    Van de circa 175 kunstschilders die Amsterdam omstreeks 1650 rijk was en die de culturele bloei in de Gouden Eeuw symboliseren, was Rembrandt een van de succesrijkste. Met zijn dure portretten en schilderijen bediende hij een elite van welgestelde burgers en kunstkenners.

    Bekijk details
  • 19. De Atlas Major van Blaeu

    19. De Atlas Major van Blaeu

    1662-1665
    Met kennis van zaken zette Willem Jansz Blaeu in 1605 in Amsterdam een drukkerij en uitgeverij van hoogwaardige kaarten en atlassen op, die door zijn zoon Joan werd voortgezet, onder meer met de uigave van de Atlas Major.

    Bekijk details
  • 20. Michiel de Ruyter

    20. Michiel de Ruyter

    1607-1676
    Conflicterende handelsbelangen leidden ertoe dat de Republiek in de zeventiende eeuw voortdurend oorlog op zee moest voeren. De beroemdste van alle zeehelden was Michiel Adriaenszoon de Ruyter, die het bracht tot luitenant-admiraal van de marine.

    Bekijk details
  • 21. Christiaan Huygens

    21. Christiaan Huygens

    1629-1695
    Christiaan Huygens was een van de grootste geleerden van zijn tijd, wiens verdiensten op vele terreinen liggen. Zo vond hij onder meer het slingeruurwerk uit en ontdekte hij de maan Titan bij de planeet Saturnus.

    Bekijk details
  • 22. Spinoza

    22. Spinoza

    1632-1677
    Al behoort hij tot de filosofen die het westerse denken hebben gevormd, tijdens zijn leven moest Spinoza zo voorzichtig zijn dat zelfs zijn hoofdwerk, de Ethica, pas na zijn dood werd uitgebracht.

    Bekijk details
  • 23. Slavernij

    23. Slavernij

    1621-1863
    De Nederlandse slavenhandel begon in 1621 met de oprichting van de West-Indische Compagnie en eindigde bijna 250 jaar later met de afschaffing van de slavernij in Suriname.

    Bekijk details
  • 24. Buitenhuizen

    24. Buitenhuizen

    17e en 18e eeuw
    In de Gouden Eeuw lieten vooral rijke Amsterdamse kooplieden langs de Vecht en andere rivieren riante buitenhuizen bouwen, met vaak prachtige tuinen.

    Bekijk details
  • 25. Eise Eisinga

    25. Eise Eisinga

    1744-1828.
    Geïnspireerd door de Verlichting bouwde Eise Eisinga in zijn werkkamer een bewegend model van het zonnestelsel, nu nog altijd het oudste werkende planetarium ter wereld.

    Bekijk details
  • 26. De patriotten

    26. De patriotten

    1780-1795
    Na de bloeitijd van de Republiek werden burgers een politieke macht die zich tegen stadhouder Willem V keerde en ernaar streefde het land tot een politieke eenheid te smeden.

    Bekijk details
  • 27. Napoleon Bonaparte

    27. Napoleon Bonaparte

    1769-1821
    Als keizer bracht Napoleon zowat heel Europa onder zijn gezag. In Nederland introduceerde hij aanvankelijk de monarchie en moderniseerde hij het bestuur en de rechtspraak.

    Bekijk details
  • 28.  Koning Willem I

    28. Koning Willem I

    1772-1843
    Na het congres van Wenen in 1815 werden noord en zuid samen het Verenigd Koninkrijk, onder koning Willem I. Ondanks diens inspanningen de economie te verbeteren, kwam het zuiden in 1830 in opstand.

    Bekijk details
  • 29. De eerste spoorlijn

    29. De eerste spoorlijn

    1839
    Ondanks de aanvankelijke scepsis heeft de komst in 1839 van de trein in Nederland veel bijgedragen tot de ontsluiting van het land en een versnelde industrialisatie ervan.

    Bekijk details
  • 30. De Grondwet

    30. De Grondwet

    1848
    Omdat de Grondwet bepaalt wie de macht uitoefent en hoe dat gebeurt, is het voornaamste wet van een staat. De Nederlandse Grondwet werd ingevoerd in 1798 en herzien in 1815 en 1848.

    Bekijk details
  • 31. Max Havelaar

    31. Max Havelaar

    1860
    De ervaringen van Eduard Douwes Dekker als assistent-resident in Nederlands-Indië vormden de basis voor de felle aanklacht tegen het koloniale regime die hij als Multatuli in de vorm van de roman Max Havelaar zou schrijven.

    Bekijk details
  • 32. Verzet tegen kinderarbeid

    32. Verzet tegen kinderarbeid

    19e eeuw
    Toen kinderen door de Industriële Revolutie ook massaal in fabrieken aan het werk werden gezet, nam het verzet daartegen toe. Het zou tot 1874 duren voordat een wet de inzet van kinderen in fabrieken verbood.

    Bekijk details
  • 33. Vincent van Gogh

    33. Vincent van Gogh

    1853-1890
    Met zijn kleurrijke, eigenzinnige schilderijen en zijn door amoureuze, persoonlijke en zakelijke tegenspoed getekende leven is Vincent van Gogh een van de meest tot de verbeelding sprekende kunstenaars.

    Bekijk details
  • 34. Aletta Jacobs

    34. Aletta Jacobs

    1854-1929
    Haar hele leven heeft Aletta Jacobs gestreden voor de rechten van vrouwen, onder meer voor het in 1919 ingevoerde algemeen vrouwenkiesrecht. Ook als arts kwam ze op voor de belangen van vrouwen.

    Bekijk details
  • 35. De Eerste Wereldoorlog

    35. De Eerste Wereldoorlog

    1914-1918
    Al wist Nederland in 1914 neutraal te blijven, toch zou de Grote Oorlog niet helemaal aan het land voorbijgaan. Ook de Nederlanders voelden steeds meer de consequenties ervan.

    Bekijk details
  • 36. De Stijl

    36. De Stijl

    1917-1981
    Opgericht in de chaos van de Eerste Wereldoorlog, streefden de beweging en het tijdschrift De Stijl naar harmonie door het gebruik van geometrische vormen en van de primaire kleuren en de niet-kleuren.

    Bekijk details
  • 37. De crisisjaren

    37. De crisisjaren

    1929-1940
    Elke dag urenlang aanschuiven in stempellokalen. Dat was het vernederende lot van de steuntrekkende werklozen in de jaren van 1929 tot 1940, die de geschiedenis zijn ingegaan als de crisisjaren.

    Bekijk details
  • 38. De Tweede Wereldoorlog

    38. De Tweede Wereldoorlog

    1940-1945
    Na het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 capituleerde de Nederlandse legerleiding. Het was het begin van de Duitse bezetting van Nederland, die zo’n vijf jaar zou duren.

    Bekijk details
  • 39. Anne Frank / Jodenvervolging

    39. Anne Frank / Jodenvervolging

    1942-1945
    Door de publicatie van het dagboek zij tijdens de onderduik bijhield, groeide Anne Frank uit van een naamloze dode, omgekomen in Bergen-Belsen, tot het internationale symbool van de Holocaust.

    Bekijk details
  • 40. Indonesië 1945-1949

    40. Indonesië 1945-1949

    1945-1949
    Op 17 augustus 1945 riep Soekarno de onafhankelijkheid van Indonesië uit, maar pas na twee ‘politionele acties’ en onder grote internationale druk legde Nederland zich daar eind 1949 bij neer.

    Bekijk details
  • 41. Willem Drees

    41. Willem Drees

    1886-1988
    Van 1948 tot 1958 was Willem Drees als minister-president leider van de rood-roomse coalitie. Het waren de jaren waarin de verzorgingsstaat werd opgebouwd, met regelingen als de AOW.

    Bekijk details
  • 42. De watersnood

    42. De watersnood

    1 februari 1953
    De watersnood van 1953 kostte ongeveer 1800 mensen het leven, nog eens 72.000 werden dakloos. De Deltawerken moesten verhinderen dat zich nog eens een ramp van die omvang zou voltrekken.

    Bekijk details
  • 43. De televisie

    43. De televisie

    Vanaf 1948
    In 1948 gestart met experimentele uitzendingen, heeft de televisie vanaf eind jaren ’50 een enorme vlucht genomen. Zowel in tijdsbesteding als in meningsvorming bracht het nieuwe medium ingrijpende veranderingen.

    Bekijk details
  • 44. Haven van Rotterdam

    44. Haven van Rotterdam

    Vanaf circa 1889
    Net als Schiphol is de haven van Rotterdam een mainport, een knooppunt voor de Nederlandse handel met het buitenland. Er wordt dan ook voortdurend gewerkt aan de verdere uitbouw ervan.

    Bekijk details
  • 45. Annie M.G. Schmidt

    45. Annie M.G. Schmidt

    1911-1995.
    De versjes en liedjes, toneelstukken en musicals, verhalen en hoorspelen van Annie M.G. Schmidt waren zo geliefd en tegelijk zo invloedrijk dat zij wel de echte koningin van Nederland werd genoemd.

    Bekijk details
  • 46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945

    46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945

    Nadat Suriname in 1975 onafhankelijk was geworden, is gaandeweg ook de verhouding tussen Nederland en de eilanden van de Nederlandse Antillen in meer of mindere mate aangepast.

    Bekijk details
  • 47. Srebrenica

    47. Srebrenica

    1995
    Dat Dutchbat de genocide op zevenduizend moslimmannen in de door haar beveiligde enclave Srebrenica niet heeft kunnen voorkomen, heeft ook in Nederland diepe sporen nagelaten.

    Bekijk details
  • 48. Veelkleurig Nederland

    48. Veelkleurig Nederland

    Vanaf 1945.
    In de vorige eeuw is het aantal inwoners in Nederland verdrievoudigd, van vijf naar meer dan vijftien miljoen. Vanaf de jaren ’60 is ook de diversiteit van die inwoners sterk toegenomen.

    Bekijk details
  • 49. De gasbel

    49. De gasbel

    1959-2030.
    De gaswinning uit het veld bij Slochteren is de kurk genoemd waarop onze welvaart drijft. Maar de eindigheid ervan en een toenemend aantal bevingen vergen wellicht ingrijpende politieke keuzes.

    Bekijk details
  • 50. Europa

    50. Europa

    Vanaf 1945.
    Na de Tweede Wereldoorlog heeft de Europese samenwerking gestalte gekregen. Lag het initiatief in 1951 bij 6 landen, inmiddels telt de Europese Unie 27 landen en willen er nog meer toetreden.

    Bekijk details

Poëzie

  • Paul Bogaert
  • Charlotte Van den Broeck
  • Hugo Claus
  • Herman de Coninck
  • Ellen Deckwitz
  • Jules Deelder
  • Charles Ducal
  • Christine D’Haen
  • Andy Fierens
  • Maarten van der Graaff
  • Judith Herzberg
  • Hester Knibbe
  • Geert De Kockere
  • Gerrit Kouwenaar
  • Ted van Lieshout
  • Lieke Marsman
  • Els Moors
  • Ilja Leonard Pfeijffer
  • Alfred Schaffer
  • Peter Verhelst
  • Miriam Van hee
  • Paul Bogaert

    Paul Bogaert

    Paul Bogaert is een dichter met een bijzonder scherp oor voor de kleinste nuances waarmee de hedendaagse taal uit verschillende domeinen bewust of onbewust geladen is. Hij weet die nuances op bijzonder ingenieuze wijze uit te buiten.

    Bekijk details
  • Charlotte Van den Broeck

    Charlotte Van den Broeck

    Nadat ze als performing poet naam had gemaakt, debuteerde Charlotte Van den Broeck met Kameleon, in januari 2016 bekroond met de Herman de Coninckprijs voor het beste debuut.

    Bekijk details
  • Hugo Claus

    Hugo Claus

    Na in 1947 zijn debuut te hebben gemaakt met de lyrische Kleine reek, evolueert Hugo Claus in zijn poëzie naar het modernisme van de jaren vijftig met als hoogtepunt De Oostakkerse gedichten uit 1955. Zijn later dichtwerk mag dan weer klassiek genoemd worden.

    Bekijk details
  • Herman de Coninck

    Herman de Coninck

    Herman de Coninck maakte de poëzie voor veel lezers toegankelijk. Vanaf zijn debuut in 1969 met De lenige liefde excelleren zijn gedichten in relativering, lichte ironie en hun grote toegankelijkheid.

    Bekijk details
  • Ellen Deckwitz

    Ellen Deckwitz

    De poëzie van Ellen Deckwitz is broeierig en griezelig en vliegt hier en daar uit de bocht, maar wel op zo’n manier dat je wenst dat dit bij meer dichters zou gebeuren.

    Bekijk details
  • Jules Deelder

    Jules Deelder

    Tijdens optredens lardeert Deelder zijn gedichten met anekdotes en moppen – of misschien is het andersom. Vaste thema’s in die gedichten zijn de Tweede Wereldoorlog, voetbalclub Sparta en Rotterdam.

    Bekijk details
  • Charles Ducal

    Charles Ducal

    Naast poëzie publiceerde Charles Ducal (pseudoniem van Frans Dumortier) ook een veelgeprezen verhalenbundel en onder meer een Gedichtendagessay. In 2014 werd hij gekozen tot de eerste Dichter des Vanderlands van België.

    Bekijk details
  • Christine D’Haen

    Christine D’Haen

    Het oeuvre van Christine D’Haenzal steeds nieuwe lezers weten aan te trekken. Deze poëzie vraagt veel van de lezer, maar geeft in ruil brede vergezichten die uitnodigen tot reflectie over leven en cultuur.

    Bekijk details
  • Andy Fierens

    Andy Fierens

    Wie nog dacht dat de poëzie steeds verheven onderwerpen bezingt op een haast sacrale, eerbiedige toon, moet die opvatting na lectuur van de gedichten van Andy Fierens grondig bijstellen.

    Bekijk details
  • Maarten van der Graaff

    Maarten van der Graaff

    ‘Een uiterst beweeglijke en vindingrijke dichter,’ zo typeerde de jury van de C. Buddingh’-prijs voor nieuwe Nederlandstalige poëzie 2014 Maarten van der Graaff op basis van zijn door haar bekroonde bundel Vluchtautogedichten.

    Bekijk details
  • Judith Herzberg

    Judith Herzberg

    Het is vreemd dat Judith Herzberg nog niet verkozen is als Dichter des Vaderlands, want ze is een van de meest toegankelijke en invoelbare dichters die er zijn. Maar hoe toegankelijk en invoelbaar ook, er is altijd een diepere betekenis.

    Bekijk details
  • Hester Knibbe

    Hester Knibbe

    Vanaf haar debuut in 1982 is Hester Knibbe een klassieke dichteres in een moderne wereld. Ze schrijft poëzie die het niet zoekt in onbegrijpelijke formuleringen, maar in de wereld aan betekenis die schuilgaat achter een heldere zin. Haar gedichten zijn helder en precies en getuigen immer van een groot vakmanschap.

    Bekijk details
  • Geert De Kockere

    Geert De Kockere

    Geert De Kockerede debuteerde in 1989 met Vingers in de jam, een poëziebundel voor kleuters. Daarna volgden snel ook prentenboeken, filosofische verhalenbundels, fotoboeken en, meer recent, boeken voor volwassen lezers.

    Bekijk details
  • Gerrit Kouwenaar

    Gerrit Kouwenaar

    Het barst van de emotie, maar je moet het er wel uithalen.’ Dat zei Gerrit Kouwenaar in een interview met Kenneth van Zijl op Cultura over het vooroordeel dat hij een kille, emotieloze dichter van kille en emotieloze verzen zou zijn.

    Bekijk details
  • Ted van Lieshout

    Ted van Lieshout

    Iedere keer weer bewijst Ted van Lieshout dat hij in geen enkel hokje past en niet vastzit aan één vorm en één doelgroep. Deze geanimeerde verteller en tegendraadse vernieuwer publiceerde al meer dan zestig kinderboeken.

    Bekijk details
  • Lieke Marsman

    Lieke Marsman

    Lieke Marsman debuteerde als dichter in het tijdschrift Tirade. Voor de bundel Wat ik mijzelf graag voorhoud werd ze driemaal bekroond. De eerste letter is haar tweede bundel.

    Bekijk details
  • Els Moors

    Els Moors

    Els Moors werd door de kritiek met lof overladen voor haar debuut Er hangt een hoge lucht boven ons (2006). In 2008 debuteerde zij als prozaschrijver met Het verlangen naar een eiland, een roman over liefde, seks en de hunkering naar de ander. Daarna verscheen nog de verhalenbundel Vliegtijd.

    Bekijk details
  • Ilja Leonard Pfeijffer

    Ilja Leonard Pfeijffer

    ‘Ik heb het nog nooit zo koud gehad/ als toen ik alles snapte,’ dichtte Ilja Leonard Pfeijffer in de niet separaat verschenen bundel Doka, die is opgenomen in De man van vele manieren, zijn verzameld dichtwerk.

    Bekijk details
  • Alfred Schaffer

    Alfred Schaffer

    Alfred Schaffer (1973) publiceerde vijf dichtbundels en won de Jo Peters Poëzieprijs, de Hugues C. Pernathprijs, de Ida Gerhardt Poëzieprijs en de Jan Campertprijs. Hij doceert aan de universiteit van Stellenbosch in Zuid-Afrika.

    Bekijk details
  • Peter Verhelst

    Peter Verhelst

    Naast dichter is Peter Verhelst ook romancier en regisseur. Voor zijn werk ontving hij prestigieuze prijzen als De Gouden Uil, de Vlaamse Cultuurprijs, de F. Bordewijkprijs, de Herman de Coninckprijs en de Jan Campertprijs.

    Bekijk details
  • Miriam Van hee

    Miriam Van hee

    Veel bundels van de in 1952 geboren dichter en slaviste Miriam Van hee werden bekroond, onder meer met de Herman de Coninck-prijs 2008, en genomineerd, onder meer voor de VSB Poëzieprijs 2014.

    Bekijk details

Log in

Inloggen

Inloggen hoeft alleen als u een reactie wilt plaatsen of aan een discussie wilt deelnemen.

 

Personaliseer

Personaliseer het Literatuurplein

Bepaal zelf welke rubrieken op de homepage worden getoond.

Kies een paginakleur

  • Verras mij
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Site nieuws

Nieuw: "Je kunt denken: er staat niks. Of je kunt denken: er staat heel veel." Podcast van Erik Jan Harmens met K. Michel over zijn onlangs verschenen verzamelbundel Speling zoeken. Recensies door Guus Bauer van Vaak ben ik gelukkig van Jens Christian Grøndahl, van Erik Nieuwenhuis en De rode stoeltjes van Edna O'Brien