Special - Vrijheid spreek je af

Elk jaar kiest het Nationaal Comité 4 en 5 Mei een thema voor de herdenking op 4 mei en de viering van de Bevrijding op 5 mei. Dit jaar is dat thema ‘Vrijheid spreek je af’. In het Nationaal Vrijheidsonderzoek 2012 is gebleken dat acht op de tien respondenten, mede door verhalen uit eigen kring, het herdenken van de Tweede Wereldoorlog belangrijk vinden. Literatuurplein biedt een special met de meest recente verhalen over de oorlog.

Niet alleen leeft de Tweede Wereldoorlog voort in verhalen, 68 jaar na het einde ervan komen er nog steeds verhalen bij. Dat is geen wonder. Het was niet alleen de laatste oorlog die ook hier te lande is uitgevochten, het was bovendien een uitermate verwoestende oorlog. In absolute aantallen heeft hij tot meer doden geleid dan enige andere oorlog uit de geschiedenis, zoals Daan Bronkhorst schrijft in Vrijdenkers, vorsten, slaven: 55 miljoen mensen lieten het leven.

Van huis en haard verdreven
Nog veel meer werden van huis en haard verdreven, zo ook in Zeeland. In geen andere provincie in Nederland moest een zo groot deel van de bevolking in de oorlog vluchten of evacueren. Tienduizenden Zeeuwen werden de speelbal van de geschiedenis, als gevolg van bombardementen en beschietingen of omdat hun dorpen en eilanden onder water werden gezet. Kees Slager, de chroniqueur van Zeeland par excellence, heeft in zijn onlangs bij Den Boer / De Ruiter verschenen boek Verjaagd door vuur en water : evacuatie- en vluchtelingenverhalen van Zeeuwen deze periode weer tot leven gewekt via de verhalen van honderdvijfig ooggetuigen. Naast die verhalen - vaak op het nippertje opgediept uit de geheugens van de betrokkenen - heeft hij gebruik gemaakt van dagboeken en brieven uit de tijd zelf.

Hij heeft er bewust voor gekozen de oorlog niet te beschrijven vanuit militair perspectief. Het zijn uitsluitend burgers die vertellen hoe ze de oorlog hebben beleefd. ‘De schrijver slaagt in zijn opzet,’ aldus Jan van Damme in zijn recensie in de PZC: ‘we zien de oorlog door de ogen van getroffen burgers. Interviews van ooggetuigen en nagelaten dagboeken geven een indringend beeld van de ellende. Met soms heel navrante werkelijkheden. Zoals de evacués die in Amsterdam in huizen van opgepakte Joden terecht komen.’

Ook van huis en haard verdreven, al in de eerste oorlogsdagen, werden de bewoners van de Gelderse vallei. Toen ze een week na de Duitse inval in mei 1940 weer terugkeerden van hun evacuatieadressen, troffen ze er de ruines van hun hoeven, dorpen en steden. Nadat de doden waren begraven en de puinhopen waren opgeruimd, hernam het leven zijn gang. Tot september 1944, toen de oorlog in volle hevigheid terugkeerde in het lage land langs de Grebbelinie. Weer werden velen uit hun woningen verdreven. Bevrijding was er aan de overkant van de rivier, voorbij de vernielde bruggen over de Rijn. De bewoners van de Gelderse vallei zaten gevangen tussen de strijdende partijen. Aan de hand van hun getuigenissen beschrijft historicus Jan Blokker in Achter de laatste brug, een uitgave van Querido, hun leven dat zeven maanden lang totaal ontregeld was. Die getuigenissen vormen ‘een prachtige caleidoscoop aan persoonlijke verhalen,’ schrijft Robin te Slaa in een recensie in de Volkskrant. ‘Zij maken duidelijk hoe ingrijpend oorlog het alledaagse leven van mensen ontregelt.’

Vervolgd
Net als in Verjaagd door vuur en water staat in een boek van Herman van Rens een provincie centraal. Vervolgd in Limburg, een uitgave van Verloren die op 6 mei verschijnt, heeft als ondertitel Joden en Sinti in Nederlands-Limburg tijdens de Tweede Wereldoorlog. Al werden Joden en Sinti ook daar opgepakt en gedeporteerd, toch wist de helft van de circa vijftienhonderd Limburgse Joden op tijd onder te duiken. Omdat ook Joden van elders er een veilig onderduikadres vonden, waren er op het einde van de oorlog in Limburg meer Joden dan aan het begin. Overigens waren de verschillen in de afzonderlijke gemeenten heel groot, zowel wat betreft het aantal Joodse onderduikers als het aantal overlevende Joden. Vooral kleine gemeenschappen, zowel van gereformeerde als van katholieke signatuur, legden zich toe op de hulp aan Joden.

Een van de meest indrukwekkende boeken over de Jodenvervolging, al bestaat het vooral uit foto’s, is In memoriam : de gedeporteerde en vermoorde Joodse, Roma en Sinti kinderen 1942-1945 van Guus Luijters, een uitgave van Nieuw Amsterdam. Het is een monument van meer dan duizend pagina’s waarin wordt geprobeerd om 17.964 kinderen uit de anonimiteit van het grote getal te halen. Ze krijgen hun naam terug en waar mogelijk weer een gezicht. Het gaat om alle kinderen die in de oorlog vanuit Nederland werden gedeporteerd. Van ieder kind zijn de naam, de geboortedatum en het adres opgenomen, alsmede de sterfdatum en -plaats. Van 3000 kinderen zijn bovendien foto’s achterhaald en opgenomen. Nog in 2012 is een addendum uitgebracht met 700 nagekomen foto’s.

Wat wisten gewone Nederlanders overigens van de Holocaust? Bart van der Boom ging op zoek naar het antwoord op deze verontrustende vraag in het met de Libris Geschiedenis Prijs 2012 bekroonde ‘Wij weten niets van hun lot’, een uitgave van Boom. Vóór hem deden de grote drie geschiedschrijvers van de Jodenvervolging dat al. Abel Herzberg, Jacques Presser en Loe de Jong waren van mening dat zij het niet hadden geweten. Een nieuwe generatie historici trok dat oordeel in twijfel. De BBC, Radio Oranje, de illegale pers en oorlogsdagboeken spraken immers met enige regelmaat van ‘uitroeiing’ en ‘vernietiging’ van de joden. Wie wilde, kon het weten, maar uit angst, onverschilligheid en antisemitisme keek men liever de andere kant op. Aan de hand van 170 dagboeken van zeer uiteenlopende Nederlanders reconstrueert en analyseert Van der Boom wat men destijds hoorde, dacht en wist.

Tweede generatie
Persoonlijke verhalen over de oorlog, vooral over de nasleep ervan, zijn er ook van de tweede generatie. Zo zijn er de romans van kinderen van slachtoffers als onder veel meer Carl Friedman en Jessica Durlacher over hoe de oorlog zich door de trauma’s van de ouders invrat in hun leven toen ze kind waren. Een min of meer Joodse geschiedenis is de ondertitel van Ons kamp van Marja Vuijsje, een uitgave van Atlas. Omdat hij zo mooi trombone kon spelen, overleefde haar vader Auschwitz. Na de bevrijding bleef hij vertellen over dat ‘rotkamp’, dag in dag uit, jaar in jaar uit. Maar over zijn ouders, zijn broer en zijn zus zweeg hij. Marja Vuijsje verdiepte zich daarom zelf in het achtkoppige Amsterdamse bakkersgezin waarin hij was opgegroeid. Vier zonen overleefden de oorlog. Hoe pakten zij hun leven weer op? Wat gaven zij hun kinderen en kleinkinderen mee van de oorlog en van hun Joodse wortels? En welke betekenis kreeg Israël voor hen?

Naast de getuigenissen van de kinderen van de slachtoffers zijn er de verhalen van kinderen van Nederlanders die fout waren in de oorlog, zoals die van Ebbe Rost van Tonningen en Hanneke Wijgh. Deze laatste ging in Het Kaïnsteken : mijn eigen kleine oorlog (2004) op zoek naar haar familieverleden nadat ze had ontdekt dat haar vader had gediend bij de Nederlandse Waffen-SS en dat ook andere familieleden fout waren in de oorlog. Dat heeft nu ook Marcel Rözer gedaan in Zo vader, een uitgave van Nijgh & Van Ditmar. Met de Achterhoek als decor beschrijft hij de geschiedenis van zijn familie. Angstvallig was voor hem altijd verborgen gehouden dat zijn opa een fanatieke NSB’er was en dat zijn vader lid was geweest van de Waffen-SS, een keuze die ‘generaties lang nadreunt’, zoals hij in de ondertitel aangeeft.

Zo vader is een boek vol met menselijkheid,’ schrijft Guus Bauer in zijn recensie van het boek op Literatuurplein. ‘De vader is net zo goed een zorgzame, fijne bondgenoot voor zijn kinderen. Maar lachen doet hij nooit. Hoe heeft zo’n lieve man toch voor de verkeerde kant kunnen kiezen? We kunnen een voorbeeld nemen aan de mensen in het dorp Ulft. Waar velen nog steeds zwart-wit denken, weten de zwijgzame types - de Achterhoekers spreken omfloerst - allang dat het leven een groot grijsgebied is. Maar vergeven is uiterst moeilijk. Jammer voor Marcel Rözer is dat zijn vader altijd heeft gezwegen over zijn daden. Het heeft wel een indringend boek opgeleverd.’

Grimbert Rost van Tonningen is een broer van de hierboven genoemde Ebbe. De onlangs verschenen roman Het juiste moment, een uitgave van Cossee, heeft eveneens de worsteling met het oorlogsverleden van de ouders als achtergrond. De hoofdpersoon, Giesel Vaandrager, neemt vrij om de geheimen rondom het naziverleden van zijn familie te ontrafelen. Hij reist naar Goslar, waar zijn vader en zijn grootmoeder na de oorlog in een klooster hebben gewoond op de vlucht voor de haat van de Nederlanders. Hij ontmoet er een joodse vrouw uit New York, die net als hij het verleden onderzoekt maar dan dat van haar Joodse familieleden. Geliefden geworden, komen ze bij hun intensieve speurtocht voor de vraag te staan of met zulke tegengestelde achtergronden een gezamenlijke toekomst wel mogelijk is.

Een dorp in oorlogstijd
Terwijl Kees Slager in Verjaagd door vuur en water de focus op heel Zeeland richt, gaat het in Koudekerke in de Tweede Wereldoorlog van Hans Sakkers en Karel Noorlander, een uitgave van De Drvkkery / Schrijverspodium, om de geschiedenis van de oorlog in één Zeeuws dorp, Koudekerke. Aan de hand van veel documentatie, waaronder acht dagboeken, beschrijven de auteurs de bezetting, de bouw van bunkers en de vele bombardementen, onder meer van de zeedijken in oktober 1944 door de geallieerden. Het grootste deel van Walcheren kwam daardoor onder water te staan en Koudekerke werd een eiland in het oorlogslandschap. Tweeduizend mensen woonden in de dorpskern die nog droog was. Een kruising van wegen veranderde in een haven en het gemeentehuis in een hospitaal.

Het boek uit 2013 over de oorlog dat de meeste aandacht heeft gekregen, en ook commercieel heel succesrijk was, is eveneens de geschiedenis van een dorp in tijden van oorlog: De vergelding van Jan Bokken, een uitgave van Atlas Contact. De auteur groeide op in het Zuid-Hollandse Rhoon, dat sinds de oorlog een geheim met zich meedraagt. Door sabotage vond in 1944 een Duitse soldaat er de dood. De vergelding van de nazi’s was gruwelijk: zeven mannen werden geëxecuteerd, hun vrouwen en kinderen werden uit hun huis verdreven, have en goed in brand gestoken. Aan de hand van processtukken, getuigenverhoren en talloze interviews met betrokkenen reconstrueert Brokken de gebeurtenissen en zoekt hij een antwoord op de vraag wie de aanslag pleegde. En waarom. En of het misschien een dom ongeluk was geweest. ‘Brokken roept een wereld op die er niet meer is, maar die iedereen kent van de brieven, foto’s en verhalen van zijn ouders of groot¬ouders. Niet eerder las ik een boek over de oorlog waarin ik mijn ouders zo nabij voelde. Terwijl die toch echt in een heel ander dorp opgroeiden,’ zo besluit Marja Pruis haar recensie in de Groene Amsterdammer.

Honger en onderduik
‘Natuurlijk heb ik de verhalen van mijn ouders, schoonouders en grootouders over het leven in de oorlog gehoord, maar na het lezen van dit boek is het alsof je de ontberingen in deze tijd echt voelt en beter begrijpt,’ aldus boekverkoopster Karin Poppegaai over de roman De laatste winter van Femke Roobol, een uitgave van Luitingh-Sijthoff. In de winter van 1944 vecht de Amsterdamse Anna Verbeek met haar moeder en jongere zusje tegen de honger. Er is haast geen voedsel en brandstof meer in de stad. Bovendien maakt ze zich grote zorgen om haar jongere broer Maarten, die bij de razzia in Putten is opgepakt en weggevoerd. Ook na de bevrijding ontbreekt elk bericht, maar dan komt Anna op het spoor van een jongen die het concentratiekamp Neuengamme heeft overleefd en sprekend op haar broer lijkt... Wat is er met Maarten gebeurd?

In een andere net verschenen roman, De man van Tsinegolde van Alexandra Terlouw-van Hulst, een uitgave van De Kring, speelt de onderduik een cruciale rol. Hij is gesitueerd rond Nieuwer Amstel (Amstelveen) en gebaseerd op de jeugdervaringen van de schrijfster, de echtgenote van de auteur van Oorlogswinter. Met twee zusjes groeit haar alter ego op in het harmonieuze gezin van een ingenieur en een Joodse violiste. In de oorlog blijft hun leven aanvankelijk zoals het voorheen was, maar dat verandert als er onderduikers in huis komen. Met hun komst dringt gaandeweg ook de harde werkelijkheid van de oorlog in huis door.

Verzet en verraad
Ad van Liempt die vier jaar geleden eindredacteur was van de negendelige tv-serie De oorlog en auteur van het begeleidende boek, beschreef samen met Jan H. Kompagnie in Jodenjacht (2011) de betrokkenheid van de Nederlandse politie bij de vervolging van de Joden in de oorlog. Veel rechercheurs deden dat met grote overtuiging en volledige inzet, zo bleek tot ontzetting van veel lezers van het boek. Hij heeft de speurtocht in de archieven en de geschiedschrijving van aspecten van de oorlog voortgezet in De jacht op het verzet, onlangs verschenen bij Balans. Onder zijn redactie brachten de historici Marie-Cécile van Hintum, Margot van Kooten, Elias van der Plicht en Liesbeth Sparks in beeld hoe de Sicherheitsdienst en de Nederlandse politie het verzet bestreden. Het optreden daartegen, of het nu om het georganiseerd gewapend verzet ging, om hulp aan onderduikers of om eenvoudige uitingen van anti-Duitse gezindheid, was meedogenloos. Executies zonder vorm van proces, martelingen in politiebureaus en in kelders van de SD, brandstichting in boerderijen: werkelijk geen middel bleef ongebruikt in de jacht op het verzet.

Tientallen verzetsmensen werden in de handen van de Duitsers gedreven door Anton van der Waals (1912-1950), de grootste verrader in de oorlog. Hij infiltreerde in de kringen van het verzet en won het vertrouwen van burgermeesters en vooraanstaande politici. In De verrader : leven en dood van Anton van der Waals maakt Auke Kok inzichtelijk hoe deze mislukte elektrotechnicus en charmante fantast dat voor elkaar heeft gekregen. Na 1945 werd hij ook nog eens als contraspion gebruikt door de Engelsen. Van dit boek uit 1995, een uitgave van De Arbeiderspers, is dit jaar een zesde druk verschenen. Over Van der Waals schreef Auke Kok ook in Oorlogsliefde, een uitgave van De Bezige Bij uit 2010, vorig jaar herdrukt. Hij vertelt daarin het levensverhaal van Corrie den Held die in 1944 met Van der Waals trouwde en aanvankelijk geloofde dat hij aan de goede kant streed.

Durchgangslager
‘Hongeroedeem was een algemeen verschijnsel: vele kilo’s vocht hoopten zich in het lichaam op en bewogen zich daar ongebonden doorheen. Bij het lopen zakte het in de enkels, en ’s nachts concentreerde het zich in het algemeen in de knieën, onder de ogen, in de wangen, en op andere plaatsen. De nieren hadden veel last van al dat vocht, zodat wij ’s nachts ontelbare malen onder hevige aandrang ons bed uit moesten om een heel klein plasje te produceren. Reusachtige steenpuisten kwamen overal op, en nauwelijks was er één open of een andere verscheen er vlak naast.´ In het Nederlandse concentratiekamp Amersfoort had je geen honger, maar was je honger, met je hele wezen, je lichaam en je geest, zo schrijft E.P. ‘Mom’ Wellenstein.

Nog voor het einde van de oorlog voltooide hij het manuscript waarin hij tijdens de oorlog zijn ervaringen noteerde. Van de getypte exemplaren die circuleerden in de illegaliteit, werd er onlangs een teruggevonden. Nadat hij over de vrees heen was gestapt dat hij onvoldoende de diepere essentie van zijn ervaringen had kunnen verwoorden, is het bij Athenaeum-Polak & Van Gennep verschenen als Nummers die een ziel hebben. Tweeëntwintig was Wellenstein toen hij, als lid van het Delfts studentenverzet, zes maanden in het Polizeiliches Durchgangslager Amersfoort zat opgesloten. Weer in vrijheid zette hij het verzetswerk voort. Later kreeg hij onder meer een hoge functie bij de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal. Het is juist die diepere dimensie, het beschouwende, die zijn beschrijving van het leven in het kamp nog indringender maakt.

Veel meer titels
Deze special bevat een selectie uit de boeken over de Tweede Wereldoorlog in Nederland die in 2012 en 2013 zijn verschenen of herdrukt. Een uitzondering wil ik maken voor een boek uit 2010, waarvan de foto op de cover is opgenomen bij de inleiding van deze special. De bevrijding van Gerjan Heij, een uitgave van Terra, is een fotoboek met korte begeleidende teksten dat een impressie geeft van de gebeurtenissen voor en na de bevrijding, voornamelijk vanuit het perspectief van de Nederlandse burgers. Na de bevrijding werd overal feest gevierd. Al lag er een onzekere toekomst in het verschiet, de opluchting was enorm. Nog veel meer titels, met van elk een uitgebreide beschrijving, zijn te vinden in het venster De Tweede Wereldoorlog in De canon van de Nederlandse geschiedenis op Literatuurplein.

Samenstelling: Jef van Gool

Agenda

Film

  • Er zijn voor vandaag geen films aangemeld

Video's & Podcasts

  • K. Michel

    Podcast van Erik Jan Harmens met K. Michel over zijn dichtbundels Speling zoeken en Te voet is het heelal drie dagen ver

    Opname: 17-01-2017
    Erik Jan Harmens
  • Simone van Saarloos

    Podcast van Erik Jan Harmens met Simone van Saarloos over haar debuutroman De vrouw die.

    Opname: 20-12-2016
    Erik Jan Harmens
  • Vrouwkje Tuinman

    Podcast van Erik Jan Harmens met Vrouwkje Tuinman over haar roman Afscheidstournee.

    Opname: 01-12-2016
    Erik Jan Harmens

Meer video's & podcasts

Canon van de Nederlandse geschiedenis

  • 1. Hunebedden
  • 2. De Romeinse Limes
  • 3. Willibrord
  • 4. Karel de Grote
  • 5. Hebban olla vogala
  • 6. Floris V
  • 7. De Hanze
  • 8. Erasmus
  • 9. Karel V
  • 10. De Beeldenstorm
  • 11. Willem van Oranje
  • 12. De Republiek
  • 13. De Verenigde Oostindische Compagnie
  • 14. De Beemster
  • 15. De grachtengordel
  • 16. Hugo de Groot
  • 17. De Statenbijbel
  • 18. Rembrandt
  • 19. De Atlas Major van Blaeu
  • 20. Michiel de Ruyter
  • 21. Christiaan Huygens
  • 22. Spinoza
  • 23. Slavernij
  • 24. Buitenhuizen
  • 25. Eise Eisinga
  • 26. De patriotten
  • 27. Napoleon Bonaparte
  • 28.  Koning Willem I
  • 29. De eerste spoorlijn
  • 30. De Grondwet
  • 31. Max Havelaar
  • 32. Verzet tegen kinderarbeid
  • 33. Vincent van Gogh
  • 34. Aletta Jacobs
  • 35. De Eerste Wereldoorlog
  • 36. De Stijl
  • 37. De crisisjaren
  • 38. De Tweede Wereldoorlog
  • 39. Anne Frank / Jodenvervolging
  • 40. Indonesië 1945-1949
  • 41. Willem Drees
  • 42. De watersnood
  • 43. De televisie
  • 44. Haven van Rotterdam
  • 45. Annie M.G. Schmidt
  • 46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945
  • 47. Srebrenica
  • 48. Veelkleurig Nederland
  • 49. De gasbel
  • 50. Europa
  • 1. Hunebedden

    1. Hunebedden

    Circa 4.000 tot 3.000 v.Chr.
    Hunebedden zijn door mensenhanden geordende steenformaties die dienden als begraafplaats. In Drenthe zijn er ruim vijftig bewaard gebleven.

    Bekijk details
  • 2. De Romeinse Limes

    2. De Romeinse Limes

    47-ca. 400.
    Bij het begin van onze jaartelling vormde de Rijn, die van Xanten via Utrecht en Alphen aan den Rijn naar Katwijk stroomde, de Limes, de grens van het Romeinse rijk.

    Bekijk details
  • 3. Willibrord

    3. Willibrord

    658-739.
    De Engels monnik Willibrord kwam in 690 aan land bij de monding van de Rijn om zich in te zetten voor de verspreiding van het christendom in het land van de Friezen.

    Bekijk details
  • 4. Karel de Grote

    4. Karel de Grote

    724-814.
    Karel de Grote, op kerstdag van het jaar 800 door de paus tot keizer over het Westen gekroond, had het Frankische rijk zo weten uit te breiden dat het grote delen van het huidige Europa omvatte, waaronder de latere Nederlanden.

    Bekijk details
  • 5. Hebban olla vogala

    5. Hebban olla vogala

    Omstreeks 1100.
    Om zijn ganzenveer te scherpen krabbelde een Vlaamse monnik omstreeks het jaar 1100 een paar zinnen neer uit een liefdesliedje. Het is de oudst bewaarde tekst in het Nederlands.

    Bekijk details
  • 6. Floris V

    6. Floris V

    1254-1296.
    Floris V was de graaf die in de dertiende eeuw het machtsgebied van Holland aanzienlijk wist uit te breiden, tot drie van zijn vazallen zich tegen hem keerden.

    Bekijk details
  • 7. De Hanze

    7. De Hanze

    1356-ca. 1450
    Door het Hanzeverbond tussen steden in Nederland, België, de Baltische Staten, Noorwegen en Polen waren Zutphen, Deventer, Tiel, Kampen, Zwolle en meer steden in het oosten van het land van de twaalfde tot de zestiende eeuw welvarende handelscentra.

    Bekijk details
  • 8. Erasmus

    8. Erasmus

    1469?-1536
    Naast etiquetteboeken, vorstenspiegels, samenspraken en traktaten die heersers en burgers moesten opvoeden tot wijze christenen, publiceerde Erasmus onder meer Adagia, een verzameling klassieke spreekwoorden, en de satire Lof der zotheid.

    Bekijk details
  • 9. Karel V

    9. Karel V

    1500-1558.
    Zo groot was het rijk waarover Karel V heerste dat de zon er letterlijk nooit onderging. Tot dat rijk behoorden de Nederlanden, die hij tot een bestuurlijke eenheid probeerde te smeden.

    Bekijk details
  • 10. De Beeldenstorm

    10. De Beeldenstorm

    1566.
    Dit was het wonderjaar waarin edellieden die zich geuzen noemden, zich steeds openlijker tegen het landsbestuur keerden en waarin in de hele Nederlanden kerken en kloosters werden geplunderd en ontdaan van hun katholieke symbolen.

    Bekijk details
  • 11. Willem van Oranje

    11. Willem van Oranje

    1533-1584.
    Willem van Oranje was een ambitieuze edelman die min of meer zijns ondanks uitgroeide tot een rebel en later werd vereerd als de ‘vader des vaderlands’, als de grondlegger van een nieuwe Nederlandse staat.

    Bekijk details
  • 12. De Republiek

    12. De Republiek

    1588-1795
    Na de oorlog waren de Nederlanden uiteengevallen in de zuidelijke Spaanse Nederlanden en de noordelijke Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In het vroegmoderne Europa was een republiek een uitzondering.

    Bekijk details
  • 13. De Verenigde Oostindische Compagnie

    13. De Verenigde Oostindische Compagnie

    1602-1799
    De Verenigde Oostindische Compagnie had het Nederlandse monopolie op de handel in de Aziatische wateren en mocht oorlogen voeren, verdragen sluiten en gebieden besturen. Zo ontwikkelde de VOC zich tot een geduchte macht.

    Bekijk details
  • 14. De Beemster

    14. De Beemster

    1612
    Nadat met 43 windmolens de Beemster was drooggelegd, werd in 1612 met de inrichting van de polder begonnen. Aan het strak geometrische patroon waarvan werd uitgegaan, heeft de Beemster zijn roem te danken.

    Bekijk details
  • 15. De grachtengordel

    15. De grachtengordel

    1613-1662
    Bij de uitbreiding van Amsterdam vanaf 1613 werd nut gecombineerd met schoonheid. Een van de projecten was de grachtengordel, met zijn karakteristieke halfronde vorm en zijn residentiële functie, met tal van ‘stadspaleisjes’ voor kapitaalkrachtige inwoners.

    Bekijk details
  • 16. Hugo de Groot

    16. Hugo de Groot

    1583-1645
    Hugo de Groot is vooral bekend gebleven door zijn ontsnapping in een boekenkist uit slot Loevestein in 1621. Hij staat echter ook te boek als een groot rechtsgeleerde die de beginselen van het volkerenrecht formuleerde.

    Bekijk details
  • 17. De Statenbijbel

    17. De Statenbijbel

    1637
    In 1618 gaf de gereformeerde synode opdracht een Nederlandse vertaling van de bijbel te maken. Die verscheen in 1637 en zou in de loop der eeuwen een groot stempel drukken op de Nederlandse taal en cultuur.

    Bekijk details
  • 18. Rembrandt

    18. Rembrandt

    1606-1669
    Van de circa 175 kunstschilders die Amsterdam omstreeks 1650 rijk was en die de culturele bloei in de Gouden Eeuw symboliseren, was Rembrandt een van de succesrijkste. Met zijn dure portretten en schilderijen bediende hij een elite van welgestelde burgers en kunstkenners.

    Bekijk details
  • 19. De Atlas Major van Blaeu

    19. De Atlas Major van Blaeu

    1662-1665
    Met kennis van zaken zette Willem Jansz Blaeu in 1605 in Amsterdam een drukkerij en uitgeverij van hoogwaardige kaarten en atlassen op, die door zijn zoon Joan werd voortgezet, onder meer met de uigave van de Atlas Major.

    Bekijk details
  • 20. Michiel de Ruyter

    20. Michiel de Ruyter

    1607-1676
    Conflicterende handelsbelangen leidden ertoe dat de Republiek in de zeventiende eeuw voortdurend oorlog op zee moest voeren. De beroemdste van alle zeehelden was Michiel Adriaenszoon de Ruyter, die het bracht tot luitenant-admiraal van de marine.

    Bekijk details
  • 21. Christiaan Huygens

    21. Christiaan Huygens

    1629-1695
    Christiaan Huygens was een van de grootste geleerden van zijn tijd, wiens verdiensten op vele terreinen liggen. Zo vond hij onder meer het slingeruurwerk uit en ontdekte hij de maan Titan bij de planeet Saturnus.

    Bekijk details
  • 22. Spinoza

    22. Spinoza

    1632-1677
    Al behoort hij tot de filosofen die het westerse denken hebben gevormd, tijdens zijn leven moest Spinoza zo voorzichtig zijn dat zelfs zijn hoofdwerk, de Ethica, pas na zijn dood werd uitgebracht.

    Bekijk details
  • 23. Slavernij

    23. Slavernij

    1621-1863
    De Nederlandse slavenhandel begon in 1621 met de oprichting van de West-Indische Compagnie en eindigde bijna 250 jaar later met de afschaffing van de slavernij in Suriname.

    Bekijk details
  • 24. Buitenhuizen

    24. Buitenhuizen

    17e en 18e eeuw
    In de Gouden Eeuw lieten vooral rijke Amsterdamse kooplieden langs de Vecht en andere rivieren riante buitenhuizen bouwen, met vaak prachtige tuinen.

    Bekijk details
  • 25. Eise Eisinga

    25. Eise Eisinga

    1744-1828.
    Geïnspireerd door de Verlichting bouwde Eise Eisinga in zijn werkkamer een bewegend model van het zonnestelsel, nu nog altijd het oudste werkende planetarium ter wereld.

    Bekijk details
  • 26. De patriotten

    26. De patriotten

    1780-1795
    Na de bloeitijd van de Republiek werden burgers een politieke macht die zich tegen stadhouder Willem V keerde en ernaar streefde het land tot een politieke eenheid te smeden.

    Bekijk details
  • 27. Napoleon Bonaparte

    27. Napoleon Bonaparte

    1769-1821
    Als keizer bracht Napoleon zowat heel Europa onder zijn gezag. In Nederland introduceerde hij aanvankelijk de monarchie en moderniseerde hij het bestuur en de rechtspraak.

    Bekijk details
  • 28.  Koning Willem I

    28. Koning Willem I

    1772-1843
    Na het congres van Wenen in 1815 werden noord en zuid samen het Verenigd Koninkrijk, onder koning Willem I. Ondanks diens inspanningen de economie te verbeteren, kwam het zuiden in 1830 in opstand.

    Bekijk details
  • 29. De eerste spoorlijn

    29. De eerste spoorlijn

    1839
    Ondanks de aanvankelijke scepsis heeft de komst in 1839 van de trein in Nederland veel bijgedragen tot de ontsluiting van het land en een versnelde industrialisatie ervan.

    Bekijk details
  • 30. De Grondwet

    30. De Grondwet

    1848
    Omdat de Grondwet bepaalt wie de macht uitoefent en hoe dat gebeurt, is het voornaamste wet van een staat. De Nederlandse Grondwet werd ingevoerd in 1798 en herzien in 1815 en 1848.

    Bekijk details
  • 31. Max Havelaar

    31. Max Havelaar

    1860
    De ervaringen van Eduard Douwes Dekker als assistent-resident in Nederlands-Indië vormden de basis voor de felle aanklacht tegen het koloniale regime die hij als Multatuli in de vorm van de roman Max Havelaar zou schrijven.

    Bekijk details
  • 32. Verzet tegen kinderarbeid

    32. Verzet tegen kinderarbeid

    19e eeuw
    Toen kinderen door de Industriële Revolutie ook massaal in fabrieken aan het werk werden gezet, nam het verzet daartegen toe. Het zou tot 1874 duren voordat een wet de inzet van kinderen in fabrieken verbood.

    Bekijk details
  • 33. Vincent van Gogh

    33. Vincent van Gogh

    1853-1890
    Met zijn kleurrijke, eigenzinnige schilderijen en zijn door amoureuze, persoonlijke en zakelijke tegenspoed getekende leven is Vincent van Gogh een van de meest tot de verbeelding sprekende kunstenaars.

    Bekijk details
  • 34. Aletta Jacobs

    34. Aletta Jacobs

    1854-1929
    Haar hele leven heeft Aletta Jacobs gestreden voor de rechten van vrouwen, onder meer voor het in 1919 ingevoerde algemeen vrouwenkiesrecht. Ook als arts kwam ze op voor de belangen van vrouwen.

    Bekijk details
  • 35. De Eerste Wereldoorlog

    35. De Eerste Wereldoorlog

    1914-1918
    Al wist Nederland in 1914 neutraal te blijven, toch zou de Grote Oorlog niet helemaal aan het land voorbijgaan. Ook de Nederlanders voelden steeds meer de consequenties ervan.

    Bekijk details
  • 36. De Stijl

    36. De Stijl

    1917-1981
    Opgericht in de chaos van de Eerste Wereldoorlog, streefden de beweging en het tijdschrift De Stijl naar harmonie door het gebruik van geometrische vormen en van de primaire kleuren en de niet-kleuren.

    Bekijk details
  • 37. De crisisjaren

    37. De crisisjaren

    1929-1940
    Elke dag urenlang aanschuiven in stempellokalen. Dat was het vernederende lot van de steuntrekkende werklozen in de jaren van 1929 tot 1940, die de geschiedenis zijn ingegaan als de crisisjaren.

    Bekijk details
  • 38. De Tweede Wereldoorlog

    38. De Tweede Wereldoorlog

    1940-1945
    Na het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 capituleerde de Nederlandse legerleiding. Het was het begin van de Duitse bezetting van Nederland, die zo’n vijf jaar zou duren.

    Bekijk details
  • 39. Anne Frank / Jodenvervolging

    39. Anne Frank / Jodenvervolging

    1942-1945
    Door de publicatie van het dagboek zij tijdens de onderduik bijhield, groeide Anne Frank uit van een naamloze dode, omgekomen in Bergen-Belsen, tot het internationale symbool van de Holocaust.

    Bekijk details
  • 40. Indonesië 1945-1949

    40. Indonesië 1945-1949

    1945-1949
    Op 17 augustus 1945 riep Soekarno de onafhankelijkheid van Indonesië uit, maar pas na twee ‘politionele acties’ en onder grote internationale druk legde Nederland zich daar eind 1949 bij neer.

    Bekijk details
  • 41. Willem Drees

    41. Willem Drees

    1886-1988
    Van 1948 tot 1958 was Willem Drees als minister-president leider van de rood-roomse coalitie. Het waren de jaren waarin de verzorgingsstaat werd opgebouwd, met regelingen als de AOW.

    Bekijk details
  • 42. De watersnood

    42. De watersnood

    1 februari 1953
    De watersnood van 1953 kostte ongeveer 1800 mensen het leven, nog eens 72.000 werden dakloos. De Deltawerken moesten verhinderen dat zich nog eens een ramp van die omvang zou voltrekken.

    Bekijk details
  • 43. De televisie

    43. De televisie

    Vanaf 1948
    In 1948 gestart met experimentele uitzendingen, heeft de televisie vanaf eind jaren ’50 een enorme vlucht genomen. Zowel in tijdsbesteding als in meningsvorming bracht het nieuwe medium ingrijpende veranderingen.

    Bekijk details
  • 44. Haven van Rotterdam

    44. Haven van Rotterdam

    Vanaf circa 1889
    Net als Schiphol is de haven van Rotterdam een mainport, een knooppunt voor de Nederlandse handel met het buitenland. Er wordt dan ook voortdurend gewerkt aan de verdere uitbouw ervan.

    Bekijk details
  • 45. Annie M.G. Schmidt

    45. Annie M.G. Schmidt

    1911-1995.
    De versjes en liedjes, toneelstukken en musicals, verhalen en hoorspelen van Annie M.G. Schmidt waren zo geliefd en tegelijk zo invloedrijk dat zij wel de echte koningin van Nederland werd genoemd.

    Bekijk details
  • 46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945

    46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945

    Nadat Suriname in 1975 onafhankelijk was geworden, is gaandeweg ook de verhouding tussen Nederland en de eilanden van de Nederlandse Antillen in meer of mindere mate aangepast.

    Bekijk details
  • 47. Srebrenica

    47. Srebrenica

    1995
    Dat Dutchbat de genocide op zevenduizend moslimmannen in de door haar beveiligde enclave Srebrenica niet heeft kunnen voorkomen, heeft ook in Nederland diepe sporen nagelaten.

    Bekijk details
  • 48. Veelkleurig Nederland

    48. Veelkleurig Nederland

    Vanaf 1945.
    In de vorige eeuw is het aantal inwoners in Nederland verdrievoudigd, van vijf naar meer dan vijftien miljoen. Vanaf de jaren ’60 is ook de diversiteit van die inwoners sterk toegenomen.

    Bekijk details
  • 49. De gasbel

    49. De gasbel

    1959-2030.
    De gaswinning uit het veld bij Slochteren is de kurk genoemd waarop onze welvaart drijft. Maar de eindigheid ervan en een toenemend aantal bevingen vergen wellicht ingrijpende politieke keuzes.

    Bekijk details
  • 50. Europa

    50. Europa

    Vanaf 1945.
    Na de Tweede Wereldoorlog heeft de Europese samenwerking gestalte gekregen. Lag het initiatief in 1951 bij 6 landen, inmiddels telt de Europese Unie 27 landen en willen er nog meer toetreden.

    Bekijk details

Poëzie

  • Paul Bogaert
  • Charlotte Van den Broeck
  • Hugo Claus
  • Herman de Coninck
  • Ellen Deckwitz
  • Jules Deelder
  • Charles Ducal
  • Christine D’Haen
  • Andy Fierens
  • Maarten van der Graaff
  • Judith Herzberg
  • Hester Knibbe
  • Geert De Kockere
  • Gerrit Kouwenaar
  • Ted van Lieshout
  • Lieke Marsman
  • Els Moors
  • Ilja Leonard Pfeijffer
  • Alfred Schaffer
  • Peter Verhelst
  • Miriam Van hee
  • Paul Bogaert

    Paul Bogaert

    Paul Bogaert is een dichter met een bijzonder scherp oor voor de kleinste nuances waarmee de hedendaagse taal uit verschillende domeinen bewust of onbewust geladen is. Hij weet die nuances op bijzonder ingenieuze wijze uit te buiten.

    Bekijk details
  • Charlotte Van den Broeck

    Charlotte Van den Broeck

    Nadat ze als performing poet naam had gemaakt, debuteerde Charlotte Van den Broeck met Kameleon, in januari 2016 bekroond met de Herman de Coninckprijs voor het beste debuut.

    Bekijk details
  • Hugo Claus

    Hugo Claus

    Na in 1947 zijn debuut te hebben gemaakt met de lyrische Kleine reek, evolueert Hugo Claus in zijn poëzie naar het modernisme van de jaren vijftig met als hoogtepunt De Oostakkerse gedichten uit 1955. Zijn later dichtwerk mag dan weer klassiek genoemd worden.

    Bekijk details
  • Herman de Coninck

    Herman de Coninck

    Herman de Coninck maakte de poëzie voor veel lezers toegankelijk. Vanaf zijn debuut in 1969 met De lenige liefde excelleren zijn gedichten in relativering, lichte ironie en hun grote toegankelijkheid.

    Bekijk details
  • Ellen Deckwitz

    Ellen Deckwitz

    De poëzie van Ellen Deckwitz is broeierig en griezelig en vliegt hier en daar uit de bocht, maar wel op zo’n manier dat je wenst dat dit bij meer dichters zou gebeuren.

    Bekijk details
  • Jules Deelder

    Jules Deelder

    Tijdens optredens lardeert Deelder zijn gedichten met anekdotes en moppen – of misschien is het andersom. Vaste thema’s in die gedichten zijn de Tweede Wereldoorlog, voetbalclub Sparta en Rotterdam.

    Bekijk details
  • Charles Ducal

    Charles Ducal

    Naast poëzie publiceerde Charles Ducal (pseudoniem van Frans Dumortier) ook een veelgeprezen verhalenbundel en onder meer een Gedichtendagessay. In 2014 werd hij gekozen tot de eerste Dichter des Vanderlands van België.

    Bekijk details
  • Christine D’Haen

    Christine D’Haen

    Het oeuvre van Christine D’Haenzal steeds nieuwe lezers weten aan te trekken. Deze poëzie vraagt veel van de lezer, maar geeft in ruil brede vergezichten die uitnodigen tot reflectie over leven en cultuur.

    Bekijk details
  • Andy Fierens

    Andy Fierens

    Wie nog dacht dat de poëzie steeds verheven onderwerpen bezingt op een haast sacrale, eerbiedige toon, moet die opvatting na lectuur van de gedichten van Andy Fierens grondig bijstellen.

    Bekijk details
  • Maarten van der Graaff

    Maarten van der Graaff

    ‘Een uiterst beweeglijke en vindingrijke dichter,’ zo typeerde de jury van de C. Buddingh’-prijs voor nieuwe Nederlandstalige poëzie 2014 Maarten van der Graaff op basis van zijn door haar bekroonde bundel Vluchtautogedichten.

    Bekijk details
  • Judith Herzberg

    Judith Herzberg

    Het is vreemd dat Judith Herzberg nog niet verkozen is als Dichter des Vaderlands, want ze is een van de meest toegankelijke en invoelbare dichters die er zijn. Maar hoe toegankelijk en invoelbaar ook, er is altijd een diepere betekenis.

    Bekijk details
  • Hester Knibbe

    Hester Knibbe

    Vanaf haar debuut in 1982 is Hester Knibbe een klassieke dichteres in een moderne wereld. Ze schrijft poëzie die het niet zoekt in onbegrijpelijke formuleringen, maar in de wereld aan betekenis die schuilgaat achter een heldere zin. Haar gedichten zijn helder en precies en getuigen immer van een groot vakmanschap.

    Bekijk details
  • Geert De Kockere

    Geert De Kockere

    Geert De Kockerede debuteerde in 1989 met Vingers in de jam, een poëziebundel voor kleuters. Daarna volgden snel ook prentenboeken, filosofische verhalenbundels, fotoboeken en, meer recent, boeken voor volwassen lezers.

    Bekijk details
  • Gerrit Kouwenaar

    Gerrit Kouwenaar

    Het barst van de emotie, maar je moet het er wel uithalen.’ Dat zei Gerrit Kouwenaar in een interview met Kenneth van Zijl op Cultura over het vooroordeel dat hij een kille, emotieloze dichter van kille en emotieloze verzen zou zijn.

    Bekijk details
  • Ted van Lieshout

    Ted van Lieshout

    Iedere keer weer bewijst Ted van Lieshout dat hij in geen enkel hokje past en niet vastzit aan één vorm en één doelgroep. Deze geanimeerde verteller en tegendraadse vernieuwer publiceerde al meer dan zestig kinderboeken.

    Bekijk details
  • Lieke Marsman

    Lieke Marsman

    Lieke Marsman debuteerde als dichter in het tijdschrift Tirade. Voor de bundel Wat ik mijzelf graag voorhoud werd ze driemaal bekroond. De eerste letter is haar tweede bundel.

    Bekijk details
  • Els Moors

    Els Moors

    Els Moors werd door de kritiek met lof overladen voor haar debuut Er hangt een hoge lucht boven ons (2006). In 2008 debuteerde zij als prozaschrijver met Het verlangen naar een eiland, een roman over liefde, seks en de hunkering naar de ander. Daarna verscheen nog de verhalenbundel Vliegtijd.

    Bekijk details
  • Ilja Leonard Pfeijffer

    Ilja Leonard Pfeijffer

    ‘Ik heb het nog nooit zo koud gehad/ als toen ik alles snapte,’ dichtte Ilja Leonard Pfeijffer in de niet separaat verschenen bundel Doka, die is opgenomen in De man van vele manieren, zijn verzameld dichtwerk.

    Bekijk details
  • Alfred Schaffer

    Alfred Schaffer

    Alfred Schaffer (1973) publiceerde vijf dichtbundels en won de Jo Peters Poëzieprijs, de Hugues C. Pernathprijs, de Ida Gerhardt Poëzieprijs en de Jan Campertprijs. Hij doceert aan de universiteit van Stellenbosch in Zuid-Afrika.

    Bekijk details
  • Peter Verhelst

    Peter Verhelst

    Naast dichter is Peter Verhelst ook romancier en regisseur. Voor zijn werk ontving hij prestigieuze prijzen als De Gouden Uil, de Vlaamse Cultuurprijs, de F. Bordewijkprijs, de Herman de Coninckprijs en de Jan Campertprijs.

    Bekijk details
  • Miriam Van hee

    Miriam Van hee

    Veel bundels van de in 1952 geboren dichter en slaviste Miriam Van hee werden bekroond, onder meer met de Herman de Coninck-prijs 2008, en genomineerd, onder meer voor de VSB Poëzieprijs 2014.

    Bekijk details

Log in

Inloggen

Inloggen hoeft alleen als u een reactie wilt plaatsen of aan een discussie wilt deelnemen.

 

Personaliseer

Personaliseer het Literatuurplein

Bepaal zelf welke rubrieken op de homepage worden getoond.

Kies een paginakleur

  • Verras mij
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Site nieuws

Nieuw: "Je kunt denken: er staat niks. Of je kunt denken: er staat heel veel." Podcast van Erik Jan Harmens met K. Michel over zijn onlangs verschenen verzamelbundel Speling zoeken. Recensies door Guus Bauer van Vaak ben ik gelukkig van Jens Christian Grøndahl, van Erik Nieuwenhuis en De rode stoeltjes van Edna O'Brien