Special - Erik: 1939, 1940 of 1941?

In de special hieronder over Godfried Bomans en Erik of het klein insectenboek schrijf ik onder meer dat door de oorlog de verschijning van het door Bomans op 25 januari 1940 voltooide Erik werd uitgesteld tot het eind van het jaar. In verschillende bronnen wordt december 1940 genoemd als de maand van verschijning van de eerste druk. Ook in de leesgids Nederland leest Erik of het klein insectenboek van de CPNB wordt de publicatie van de eerste druk gesitueerd in december 1940.

Niet 1940 maar 1941?
Ten onrechte, zo meldde mij Dick Welsink, conservator van het Letterkundig Museum en medewerker van Literatuurplein. Naar zijn stellige overtuiging is de eerste druk pas in 1941 uitgekomen. Hij is als bibliograaf uiterst secuur en heeft uitstekende bronnen om zijn bewering te staven:
* In Brinkman’s catalogus van boeken, het overzicht van de boeken die van 1941 tot en met 1945 in Nederland en Vlaanderen zijn uitgegeven of herdrukt, wordt 1941 genoemd als jaar van uitgave van de eerste druk.
* De eerste druk wordt vermeld in de rubriek ‘Nieuwe uitgaven in Nederland’ in Nieuwsblad voor de Boekhandel, jaargang 108 (1941), nummer 3 van 22 januari (pagina 66).
* De eerste bespreking van Erik verscheen op 1 februari 1941 in Het Vaderland.

Niet 1941 maar toch 1940?
Kan de eerste druk zelf uitsluitsel bieden? Hans van Velzen, directeur van de Openbare Bibliotheek Amsterdam, vroeg Frank van der Voordt, de secretaris van het Bomans Genootschap, dat na te kijken. In de eerste druk blijkt echter geen jaartal te zijn vermeld. Frank van der Voordt meldde mij vervolgens desgevraagd dat hij ervan overtuigd is dat het boek in december 1940 is verschenen. En hij heeft voor zijn overtuiging niet minder steekhoudende argumenten:
* De samenstellers van het Verzameld werk van Bomans noemen in de bibliografie (die is opgenomen in deel VII) december 1940 bij de datering van de eerste druk. Die datering gaven ze ook in de verantwoording in het eerste deel waarin de volledige tekst van Erik is opgenomen.
* In Godfried : het leven van de jonge Bomans, 1913-1945 schrijft Michel van der Plas op pagina 244: ‘Erik verschijnt in december 1940 en is onmiddellijk een groot verkoopsucces.’
* In datzelfde boek, op pagina 238, citeert Van der Plas uit een brief van Godfried van 4 januari 1941 aan zijn oud-leraar Schneiders. Uit dat citaat blijkt dat Schneiders het boek al gelezen heeft en er zijn mening over heeft gegeven. Dat doet vermoeden dat hij het boek nog voor de jaarwisseling heeft gekregen.’

1940 of 1941?
Ook geen speld tussen te krijgen, zo lijkt het. Daar denkt Dick Welsink anders over. Theoretisch bestaat immers de mogelijkheid, zo betoogt hij, dat Bomans zijn oud-leraar Schneiders Erik nog vóór de verschijning in handschrift of als drukproef heeft laten lezen. De eerste bespreking van het boek, in Het Vaderland van 1 februari 1941, is overigens van de hand van diezelfde Schneiders.

Zou de aflevering van december 1940 van het Nieuwsblad voor de Boekhandel definitief uitsluitsel kunnen bieden? Mogelijk heeft Uitgeverij Het Spectrum daarin een advertentie geplaatst om de verschijning van Erik aan te kondigen. Dick trok naar de Koninklijke Bibliotheek om het ter plekke na te kijken. In jaargang 107 (1940) nummer 45 van 6 november staat op p. 730-733 een advertentie van niet minder dan vier pagina’s van Het Spectrum. Het is een opsomming met korte kenschetsen van de titels die gaan verschijnen. Een van die titels is Erik, beschreven op pagina 731. De (ronkende) aankondiging eindigt met de woorden: ‘Erik wordt een lievelingsboek en het krijgt duizenden en duizenden lezers.’ Profetische woorden! In geen van de volgende nummers van de jaargang 1940 staat echter een aparte advertentie voor Erik, wel voor enkele andere uitgaven van Het Spectrum.

Geen definitief uitsluitsel
De conclusie van Dick Welsink na al zijn speurwerk: ‘Er is geen hard bewijs voor de verschijning van Erik in november of december 1940.’ Aangezien die er evenmin is voor de datering in januari 1941 staat ook deze conclusie van Frank van der Voordt nog overeind: ‘Nader onderzoek in de archieven van Godfried (in het Letterkundig Museum) en van Het Spectrum (in het Katholiek Documentatie Centrum in de Radboud Universiteit Nijmegen) kan wellicht het definitieve antwoord geven.’

1939?
Eén mogelijke datering kan wel worden geschrapt: 1939. Bomans noemt zelf dat jaar in het voorwoord bij de 26ste druk uit 1963. Maar dat is uiteraard fake, zoals veel in de voorwoorden die hij in de loop der jaren heeft geschreven bij Erik.

Tekst: Jef van Gool (met de medewerking van Dick Welsink, Frank van der Voordt en Hans van Velzen)


SPECIAL GODFRIED BOMANS




Tussen 29 oktober 1939 en 25 januari 1940 schreef Godfried Bomans, toen student wijsbegeerte en psychologie in Nijmegen, Erik of het klein insectenboek. Hij zou het in één ruk hebben geschreven, ware het niet dat hij het werk eraan twee weken had moeten onderbreken voor een verblijf in het Zeeuws-Vlaamse Hulst. De opzet ervan had hij niet vooraf bedacht: ‘Ik wist dan in de verste verte niet waar ik belanden zou,’ meldde hij in 1941 in een brief aan A.J. Schneiders, zijn oud-leraar Nederlands. Het enige wat hem echt moeite had gekost, was het slot. ‘Daar kwam ik maar niet uit. Toch is dit zeer goed geworden.’

Vergetelheid en troost
Op 29 april 1940 kreeg hij bericht van uitgeverij Het Spectrum dat men Erik graag wilde uitgeven, met illustraties van Karel Thole. Tweeënhalve week later vielen de Duitsers Nederland binnen, waardoor het verschijnen van het boek zou worden vertraagd tot het einde van het jaar. De oorlog stond het succes echter allerminst in de weg, integendeel. ‘Met Hollands glorie van Jan de Hartog bezorgde Bomans’ Erik het publiek zijn momenten van vergetelheid en troost in de verdrietige oorlogsjaren,’ noteert Jeroen Brouwers in Over Godfried Bomans. Binnen een jaar werd het boek negen keer herdrukt. Na 1943 stagneerde de stroom herdrukken. Die konden niet meer verschijnen omdat papier alleen nog met een vergunning van de bezetter te krijgen was.

Met milde, soms venijnige spot
Bij verschijnen was de ontvangst in de pers overwegend gunstig, zij het niet zonder kritische kanttekeningen geweest. ‘Het is moeilijk, met één woord de letterkundige aard van dit boek duidelijk te maken,’ schreef de recensent van de Nieuwe Rotterdamsche Courant in februari 1941. ‘De benaming allegorie voldoet nog wel het beste, vooral omdat daardoor ook de didactische, de onderwijzende strekking van het werk wordt aangeduid. De allegorische figuren zijn echter stedemaagden noch riviergoden, schalkse cupido's noch wrede schikgodinnen; het zijn spinnen, wespen, vlinders, doodgravers en wormen. Met deze insecten ontstaat een feller, venijniger, nerveuzer atmosfeer dan met de figuren van renaissance of klassieke oudheid. (…) Wat de strekking betreft is het te vergelijken met het grote voorbeeld voor alle zinnebeeldige dierenverhalen: de Reinaert. Ook in dit nieuwe Nederlandse [boek wordt] uitbeelding gegeven van de mensenmaatschappij in al haar geledingen; niet één kerk of één partij of één menselijke eigenschap wordt tot karikatuur gemaakt, maar vele menselijke eigenaardigheden worden, soms met milde, soms met venijnige spot, over de hekel gehaald.’

Studentikoze humorist
Op basis van Pieter Bas had men zich afgevraagd, aldus de recensent van De Tijd, eveneens in februari 1941, of er voor de studentikoze humorist Bomans wel een toekomst lag in de literatuur. Ook in Erik blijft ‘het onverwacht grappige’ het fort van Bomans die met zijn dolle invallen ‘ons bladzijde na bladzijde amuseert’. Zijn maatschappelijke satire blijft goedmoedig en speels, maar wederom heeft de compositie naar de smaak van de recensent een te weinig dwingend karakter. ‘Wij geloven dan ook niet helemaal dat de jonge auteur hier alles gegeven heeft, wat ons in de reclame-zinnen op het schutblad wordt toegezegd.’ Daar wordt Erik aangeprezen als een boek zoals er slechts één in een mensenleven verschijnt. ‘Dat is boerenbedrog’. Het is een werkje, ‘dat leuk is in een soort, waarin hij nog best zeventig boeken kan schrijven, terwijl er in deze soort al vele bestaan’. Geniaal is het allerminst en ook de literaire waarde hoeft niet hoger te worden aangeslagen dan het verdient: een vaardige pen, een vlotte stijl en een eigen voorstellingswijze.

Even tot nadenken stemmen
De ronkende flaptekst was ook F. Bordewijk in De Gids een doorn in het oog. Hij vond Erik een ‘heel aardig geschreven boekje’ voor volwassenen. Kinderen zou het naar zijn mening niet kunnen bekoren. ‘De lectuur kan menigeen even tot nadenken stemmen.’ Ook de recensent van De Telegraaf wees erop dat de jonge schrijver van Erik zich op het allegorische pad had begeven en tekende daarbij aan dat hij dat ‘op een ogenschijnlijk originele wijze’ had gedaan. ‘Van het volledige oeuvre van Bomans maken de Sprookjes, en in het verlengde daarvan de “sprookjesroman” Erik de meeste kans “de eeuwigheid” te trotseren,’ aldus Jeroen Brouwers in Over Godfried Bomans. ‘De jeugdige Bomans is in dit werk nog niet bezeten van zijn latere zucht tot lolligdoen en zware overdrijving, die helaas erg veel van zijn overige schrijfsels onverteerbaar heeft gemaakt als een voor het oog luchtige cake die blijkt te zijn vervaardigd van gewapend beton.’

Negen verschillende voorwoorden
In de 73 jaar die sinds het verschijnen van Erik of het klein insectenboek zijn verstreken, zijn er meer dan een half miljoen exemplaren van verkocht. De editie die de CPNB in het kader van Nederland Leest heeft uitgebracht, is de 56e druk van het boek. In de loop der jaren heeft Bomans niet minder dan negen verschillende voorwoorden geschreven. Hij maakte er een sport van de deining te beschrijven die het boekje zogenaamd onder insectologen had veroorzaakt. Wie al die voorwoorden zou willen lezen, vindt ze achterin de editie die in 2004 is uitgebracht naar aanleiding van de film van Gidi van Liempd die in dat jaar niet de verhoopte 700.000 maar 112.984 bezoekers naar de bioscoop zou trekken. Achterin de Nederland Leest-editie van Erik zijn er vijf opgenomen. Zo schrijft Bomans in het voorwoord bij de 26e druk uit 1963 onder meer: ‘Ik ben eenvoudig gebleven. Ofschoon eredoctor van Oxford, Cambridge en de universiteit van Padua zwerf ik met mijn vangnetje en in mijn simpele busje door de Haarlemmerhout en vang er mijn kevertjes met dezelfde onbekommerdheid van weleer.’

Miskend
Naast een speelfilm zijn er van Erik televisieseries gemaakt, zijn er voorstellingen op gebaseerd, is er een stripversie van getekend… Momenteel toert Peter Drost met zijn solo naar Erik nog tot 9 februari 2014 langs de Nederlandse theaters. Hoe succesrijk Bomans ook was in alles wat hij ondernam en hoe groot ook zijn roem was en zijn populariteit onder jongeren (medio jaren zestig was hij de lievelingsauteur onder middelbare scholieren), als schrijver heeft hij zich vooral miskend gevoeld. Hij heeft nooit een literaire prijs gehad en in literaire naslagwerken werd hij - als humorist - afgedaan in één of enkele alinea’s. Zijn reputatie van ongecompliceerde lolbroek en van de TV bekende Nederlander stond literaire erkenning fataal in de weg. Een ‘geinponem’, zo omschreef Gerard Reve hem in Op weg naar het einde en hij voegde daaraan toe: ‘Die prijs, intussen mag hij wat mij betreft hebben, al zou ik niet weten waarvoor, want ik heb in zijn geslachtsloze schrijfsels nog nooit één zin ontdekt die niet, van de hoofdletter aan het begin tot en met de punt aan het eind, gelogen en vals was.’

Medemensen versus typen
Ook Simon Carmiggelt, geboren in hetzelfde jaar 1913 als Bomans, stond aanvankelijk louter te boek als humorist, maar met de toekenning van eerst de Constantijn Huygens-prijs en vervolgens de P.C. Hooft-prijs kreeg hij wel literaire erkenning. Jeroen Brouwers haalt in Over Godfried Bomans Kees Fens aan die in Loodlijnen stelde dat Carmiggelt een schepper is van medemensen en Bomans van typen. In Schrijvers binnenste buiten schreef Huug Kaleis dat ‘de feestelijke Bomans ons irriteert en de bescheiden Carmiggelt ons daarentegen weldadig aandoet’. Bij de dood van Bomans schreef Carmiggelt zelf: ‘Een literator, die in mijn geestdrift voor De man met de witte jas deelde, zei op enigszins wrange toon: “Ja, Bomans is een groot schrijver. Maar je mag het alleen niet zèggen.” Ziedaar waar een klein literair wereldje klein in kan zijn.’

Televisiepersoonlijkheid
Anders dan bij Carmiggelt die ook wel bekend was van de televisie, was de roem van Bomans vooral gebaseerd op zijn optredens op televisie. Zijn plotselinge overlijden aan de gevolgen van een hartaanval in 1971 veroorzaakte een schok door het hele land. ‘In Nederland was nog nooit een schrijver gestorven die bij iedereen, in alle lagen van de bevolking, bekend was,’ aldus Jeroen Brouwers. ‘Eerder dan met Bomans een schrijver was gestorven, was met hem een ster van de Nederlandse televisie gedoofd.’ Met programma’s als Bomans in Israël, Bomans in Rome en zeker Bomans in duplo (gesprekken met zijn broer Arnold en zijn zus Wally die hij in het klooster ging opzoeken) had hij in zijn latere jaren overigens wel zijn status afgelegd van stand-up comedian avant la lettre die hij met zoveel verve had gespeeld. Hij werd de serieuze televisiemaker die worstelde met zijn eigen twijfels rond het geloof.

Monument
Een uitmuntende introductie tot leven en werk van Bomans is het al een paar keer genoemde Over Godfried Bomans van Jeroen Brouwers dat onlangs bij Atlas Contact is verschenen. Deze monografie is oorspronkelijk in december 1981, tien jaar na het overlijden van Bomans, uitgebracht als bijlage bij Vrij Nederland. Brouwers heeft zijn tekst nu ongewijzigd gelaten maar er wel een addendum aan toegevoegd. Bomans als zoon van een autoritaire, kille vader met wiens afwijzing hij eigenlijk zijn hele leven heeft geworsteld, Bomans als liefhebber en kenner van het werk van schrijvers als Charles Dickens en Nicolaas Beets, Bomans als initiator en voorzitter van genootschappen en sociëteiten waar knusheid hoog in het vaandel stond, Bomans als sterk improviserende maar hartstochtelijk bejubelde spreker en redenaar, als imitator en plunderaar van zijn eigen werk, als Haarlemmer die de stad naar zijn eigen denkbeelden wist te modelleren, als aartsconservatief en als katholiek (ook Erik is een katholiek jongetje), als columnist en ook als een meesterlijke stylist aan wie Brouwers zich ook zelf schatplichtig voelt: dit alles en nog veel meer komt aan bod in dit genuanceerde, met veel citaten uit Bomans' gehele productie gelardeerde monument voor de schrijver van Erik.

Tekst: Jef van Gool / Literatuurplein








Agenda

Film

  • Er zijn voor vandaag geen films aangemeld

Video's & Podcasts

  • Teun van de Keuken

    Podcast van Erik Jan Harmens met Teun van de Keuken over diens romandebuut Goed volk.

    Opname: 08-02-2017
    Erik Jan Harmens
  • K. Michel

    Podcast van Erik Jan Harmens met K. Michel over zijn dichtbundels Speling zoeken en Te voet is het heelal drie dagen ver

    Opname: 17-01-2017
    Erik Jan Harmens
  • Simone van Saarloos

    Podcast van Erik Jan Harmens met Simone van Saarloos over haar debuutroman De vrouw die.

    Opname: 20-12-2016
    Erik Jan Harmens

Meer video's & podcasts

Canon van de Nederlandse geschiedenis

  • 1. Hunebedden
  • 2. De Romeinse Limes
  • 3. Willibrord
  • 4. Karel de Grote
  • 5. Hebban olla vogala
  • 6. Floris V
  • 7. De Hanze
  • 8. Erasmus
  • 9. Karel V
  • 10. De Beeldenstorm
  • 11. Willem van Oranje
  • 12. De Republiek
  • 13. De Verenigde Oostindische Compagnie
  • 14. De Beemster
  • 15. De grachtengordel
  • 16. Hugo de Groot
  • 17. De Statenbijbel
  • 18. Rembrandt
  • 19. De Atlas Major van Blaeu
  • 20. Michiel de Ruyter
  • 21. Christiaan Huygens
  • 22. Spinoza
  • 23. Slavernij
  • 24. Buitenhuizen
  • 25. Eise Eisinga
  • 26. De patriotten
  • 27. Napoleon Bonaparte
  • 28.  Koning Willem I
  • 29. De eerste spoorlijn
  • 30. De Grondwet
  • 31. Max Havelaar
  • 32. Verzet tegen kinderarbeid
  • 33. Vincent van Gogh
  • 34. Aletta Jacobs
  • 35. De Eerste Wereldoorlog
  • 36. De Stijl
  • 37. De crisisjaren
  • 38. De Tweede Wereldoorlog
  • 39. Anne Frank / Jodenvervolging
  • 40. Indonesië 1945-1949
  • 41. Willem Drees
  • 42. De watersnood
  • 43. De televisie
  • 44. Haven van Rotterdam
  • 45. Annie M.G. Schmidt
  • 46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945
  • 47. Srebrenica
  • 48. Veelkleurig Nederland
  • 49. De gasbel
  • 50. Europa
  • 1. Hunebedden

    1. Hunebedden

    Circa 4.000 tot 3.000 v.Chr.
    Hunebedden zijn door mensenhanden geordende steenformaties die dienden als begraafplaats. In Drenthe zijn er ruim vijftig bewaard gebleven.

    Bekijk details
  • 2. De Romeinse Limes

    2. De Romeinse Limes

    47-ca. 400.
    Bij het begin van onze jaartelling vormde de Rijn, die van Xanten via Utrecht en Alphen aan den Rijn naar Katwijk stroomde, de Limes, de grens van het Romeinse rijk.

    Bekijk details
  • 3. Willibrord

    3. Willibrord

    658-739.
    De Engels monnik Willibrord kwam in 690 aan land bij de monding van de Rijn om zich in te zetten voor de verspreiding van het christendom in het land van de Friezen.

    Bekijk details
  • 4. Karel de Grote

    4. Karel de Grote

    724-814.
    Karel de Grote, op kerstdag van het jaar 800 door de paus tot keizer over het Westen gekroond, had het Frankische rijk zo weten uit te breiden dat het grote delen van het huidige Europa omvatte, waaronder de latere Nederlanden.

    Bekijk details
  • 5. Hebban olla vogala

    5. Hebban olla vogala

    Omstreeks 1100.
    Om zijn ganzenveer te scherpen krabbelde een Vlaamse monnik omstreeks het jaar 1100 een paar zinnen neer uit een liefdesliedje. Het is de oudst bewaarde tekst in het Nederlands.

    Bekijk details
  • 6. Floris V

    6. Floris V

    1254-1296.
    Floris V was de graaf die in de dertiende eeuw het machtsgebied van Holland aanzienlijk wist uit te breiden, tot drie van zijn vazallen zich tegen hem keerden.

    Bekijk details
  • 7. De Hanze

    7. De Hanze

    1356-ca. 1450
    Door het Hanzeverbond tussen steden in Nederland, België, de Baltische Staten, Noorwegen en Polen waren Zutphen, Deventer, Tiel, Kampen, Zwolle en meer steden in het oosten van het land van de twaalfde tot de zestiende eeuw welvarende handelscentra.

    Bekijk details
  • 8. Erasmus

    8. Erasmus

    1469?-1536
    Naast etiquetteboeken, vorstenspiegels, samenspraken en traktaten die heersers en burgers moesten opvoeden tot wijze christenen, publiceerde Erasmus onder meer Adagia, een verzameling klassieke spreekwoorden, en de satire Lof der zotheid.

    Bekijk details
  • 9. Karel V

    9. Karel V

    1500-1558.
    Zo groot was het rijk waarover Karel V heerste dat de zon er letterlijk nooit onderging. Tot dat rijk behoorden de Nederlanden, die hij tot een bestuurlijke eenheid probeerde te smeden.

    Bekijk details
  • 10. De Beeldenstorm

    10. De Beeldenstorm

    1566.
    Dit was het wonderjaar waarin edellieden die zich geuzen noemden, zich steeds openlijker tegen het landsbestuur keerden en waarin in de hele Nederlanden kerken en kloosters werden geplunderd en ontdaan van hun katholieke symbolen.

    Bekijk details
  • 11. Willem van Oranje

    11. Willem van Oranje

    1533-1584.
    Willem van Oranje was een ambitieuze edelman die min of meer zijns ondanks uitgroeide tot een rebel en later werd vereerd als de ‘vader des vaderlands’, als de grondlegger van een nieuwe Nederlandse staat.

    Bekijk details
  • 12. De Republiek

    12. De Republiek

    1588-1795
    Na de oorlog waren de Nederlanden uiteengevallen in de zuidelijke Spaanse Nederlanden en de noordelijke Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In het vroegmoderne Europa was een republiek een uitzondering.

    Bekijk details
  • 13. De Verenigde Oostindische Compagnie

    13. De Verenigde Oostindische Compagnie

    1602-1799
    De Verenigde Oostindische Compagnie had het Nederlandse monopolie op de handel in de Aziatische wateren en mocht oorlogen voeren, verdragen sluiten en gebieden besturen. Zo ontwikkelde de VOC zich tot een geduchte macht.

    Bekijk details
  • 14. De Beemster

    14. De Beemster

    1612
    Nadat met 43 windmolens de Beemster was drooggelegd, werd in 1612 met de inrichting van de polder begonnen. Aan het strak geometrische patroon waarvan werd uitgegaan, heeft de Beemster zijn roem te danken.

    Bekijk details
  • 15. De grachtengordel

    15. De grachtengordel

    1613-1662
    Bij de uitbreiding van Amsterdam vanaf 1613 werd nut gecombineerd met schoonheid. Een van de projecten was de grachtengordel, met zijn karakteristieke halfronde vorm en zijn residentiële functie, met tal van ‘stadspaleisjes’ voor kapitaalkrachtige inwoners.

    Bekijk details
  • 16. Hugo de Groot

    16. Hugo de Groot

    1583-1645
    Hugo de Groot is vooral bekend gebleven door zijn ontsnapping in een boekenkist uit slot Loevestein in 1621. Hij staat echter ook te boek als een groot rechtsgeleerde die de beginselen van het volkerenrecht formuleerde.

    Bekijk details
  • 17. De Statenbijbel

    17. De Statenbijbel

    1637
    In 1618 gaf de gereformeerde synode opdracht een Nederlandse vertaling van de bijbel te maken. Die verscheen in 1637 en zou in de loop der eeuwen een groot stempel drukken op de Nederlandse taal en cultuur.

    Bekijk details
  • 18. Rembrandt

    18. Rembrandt

    1606-1669
    Van de circa 175 kunstschilders die Amsterdam omstreeks 1650 rijk was en die de culturele bloei in de Gouden Eeuw symboliseren, was Rembrandt een van de succesrijkste. Met zijn dure portretten en schilderijen bediende hij een elite van welgestelde burgers en kunstkenners.

    Bekijk details
  • 19. De Atlas Major van Blaeu

    19. De Atlas Major van Blaeu

    1662-1665
    Met kennis van zaken zette Willem Jansz Blaeu in 1605 in Amsterdam een drukkerij en uitgeverij van hoogwaardige kaarten en atlassen op, die door zijn zoon Joan werd voortgezet, onder meer met de uigave van de Atlas Major.

    Bekijk details
  • 20. Michiel de Ruyter

    20. Michiel de Ruyter

    1607-1676
    Conflicterende handelsbelangen leidden ertoe dat de Republiek in de zeventiende eeuw voortdurend oorlog op zee moest voeren. De beroemdste van alle zeehelden was Michiel Adriaenszoon de Ruyter, die het bracht tot luitenant-admiraal van de marine.

    Bekijk details
  • 21. Christiaan Huygens

    21. Christiaan Huygens

    1629-1695
    Christiaan Huygens was een van de grootste geleerden van zijn tijd, wiens verdiensten op vele terreinen liggen. Zo vond hij onder meer het slingeruurwerk uit en ontdekte hij de maan Titan bij de planeet Saturnus.

    Bekijk details
  • 22. Spinoza

    22. Spinoza

    1632-1677
    Al behoort hij tot de filosofen die het westerse denken hebben gevormd, tijdens zijn leven moest Spinoza zo voorzichtig zijn dat zelfs zijn hoofdwerk, de Ethica, pas na zijn dood werd uitgebracht.

    Bekijk details
  • 23. Slavernij

    23. Slavernij

    1621-1863
    De Nederlandse slavenhandel begon in 1621 met de oprichting van de West-Indische Compagnie en eindigde bijna 250 jaar later met de afschaffing van de slavernij in Suriname.

    Bekijk details
  • 24. Buitenhuizen

    24. Buitenhuizen

    17e en 18e eeuw
    In de Gouden Eeuw lieten vooral rijke Amsterdamse kooplieden langs de Vecht en andere rivieren riante buitenhuizen bouwen, met vaak prachtige tuinen.

    Bekijk details
  • 25. Eise Eisinga

    25. Eise Eisinga

    1744-1828.
    Geïnspireerd door de Verlichting bouwde Eise Eisinga in zijn werkkamer een bewegend model van het zonnestelsel, nu nog altijd het oudste werkende planetarium ter wereld.

    Bekijk details
  • 26. De patriotten

    26. De patriotten

    1780-1795
    Na de bloeitijd van de Republiek werden burgers een politieke macht die zich tegen stadhouder Willem V keerde en ernaar streefde het land tot een politieke eenheid te smeden.

    Bekijk details
  • 27. Napoleon Bonaparte

    27. Napoleon Bonaparte

    1769-1821
    Als keizer bracht Napoleon zowat heel Europa onder zijn gezag. In Nederland introduceerde hij aanvankelijk de monarchie en moderniseerde hij het bestuur en de rechtspraak.

    Bekijk details
  • 28.  Koning Willem I

    28. Koning Willem I

    1772-1843
    Na het congres van Wenen in 1815 werden noord en zuid samen het Verenigd Koninkrijk, onder koning Willem I. Ondanks diens inspanningen de economie te verbeteren, kwam het zuiden in 1830 in opstand.

    Bekijk details
  • 29. De eerste spoorlijn

    29. De eerste spoorlijn

    1839
    Ondanks de aanvankelijke scepsis heeft de komst in 1839 van de trein in Nederland veel bijgedragen tot de ontsluiting van het land en een versnelde industrialisatie ervan.

    Bekijk details
  • 30. De Grondwet

    30. De Grondwet

    1848
    Omdat de Grondwet bepaalt wie de macht uitoefent en hoe dat gebeurt, is het voornaamste wet van een staat. De Nederlandse Grondwet werd ingevoerd in 1798 en herzien in 1815 en 1848.

    Bekijk details
  • 31. Max Havelaar

    31. Max Havelaar

    1860
    De ervaringen van Eduard Douwes Dekker als assistent-resident in Nederlands-Indië vormden de basis voor de felle aanklacht tegen het koloniale regime die hij als Multatuli in de vorm van de roman Max Havelaar zou schrijven.

    Bekijk details
  • 32. Verzet tegen kinderarbeid

    32. Verzet tegen kinderarbeid

    19e eeuw
    Toen kinderen door de Industriële Revolutie ook massaal in fabrieken aan het werk werden gezet, nam het verzet daartegen toe. Het zou tot 1874 duren voordat een wet de inzet van kinderen in fabrieken verbood.

    Bekijk details
  • 33. Vincent van Gogh

    33. Vincent van Gogh

    1853-1890
    Met zijn kleurrijke, eigenzinnige schilderijen en zijn door amoureuze, persoonlijke en zakelijke tegenspoed getekende leven is Vincent van Gogh een van de meest tot de verbeelding sprekende kunstenaars.

    Bekijk details
  • 34. Aletta Jacobs

    34. Aletta Jacobs

    1854-1929
    Haar hele leven heeft Aletta Jacobs gestreden voor de rechten van vrouwen, onder meer voor het in 1919 ingevoerde algemeen vrouwenkiesrecht. Ook als arts kwam ze op voor de belangen van vrouwen.

    Bekijk details
  • 35. De Eerste Wereldoorlog

    35. De Eerste Wereldoorlog

    1914-1918
    Al wist Nederland in 1914 neutraal te blijven, toch zou de Grote Oorlog niet helemaal aan het land voorbijgaan. Ook de Nederlanders voelden steeds meer de consequenties ervan.

    Bekijk details
  • 36. De Stijl

    36. De Stijl

    1917-1981
    Opgericht in de chaos van de Eerste Wereldoorlog, streefden de beweging en het tijdschrift De Stijl naar harmonie door het gebruik van geometrische vormen en van de primaire kleuren en de niet-kleuren.

    Bekijk details
  • 37. De crisisjaren

    37. De crisisjaren

    1929-1940
    Elke dag urenlang aanschuiven in stempellokalen. Dat was het vernederende lot van de steuntrekkende werklozen in de jaren van 1929 tot 1940, die de geschiedenis zijn ingegaan als de crisisjaren.

    Bekijk details
  • 38. De Tweede Wereldoorlog

    38. De Tweede Wereldoorlog

    1940-1945
    Na het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 capituleerde de Nederlandse legerleiding. Het was het begin van de Duitse bezetting van Nederland, die zo’n vijf jaar zou duren.

    Bekijk details
  • 39. Anne Frank / Jodenvervolging

    39. Anne Frank / Jodenvervolging

    1942-1945
    Door de publicatie van het dagboek zij tijdens de onderduik bijhield, groeide Anne Frank uit van een naamloze dode, omgekomen in Bergen-Belsen, tot het internationale symbool van de Holocaust.

    Bekijk details
  • 40. Indonesië 1945-1949

    40. Indonesië 1945-1949

    1945-1949
    Op 17 augustus 1945 riep Soekarno de onafhankelijkheid van Indonesië uit, maar pas na twee ‘politionele acties’ en onder grote internationale druk legde Nederland zich daar eind 1949 bij neer.

    Bekijk details
  • 41. Willem Drees

    41. Willem Drees

    1886-1988
    Van 1948 tot 1958 was Willem Drees als minister-president leider van de rood-roomse coalitie. Het waren de jaren waarin de verzorgingsstaat werd opgebouwd, met regelingen als de AOW.

    Bekijk details
  • 42. De watersnood

    42. De watersnood

    1 februari 1953
    De watersnood van 1953 kostte ongeveer 1800 mensen het leven, nog eens 72.000 werden dakloos. De Deltawerken moesten verhinderen dat zich nog eens een ramp van die omvang zou voltrekken.

    Bekijk details
  • 43. De televisie

    43. De televisie

    Vanaf 1948
    In 1948 gestart met experimentele uitzendingen, heeft de televisie vanaf eind jaren ’50 een enorme vlucht genomen. Zowel in tijdsbesteding als in meningsvorming bracht het nieuwe medium ingrijpende veranderingen.

    Bekijk details
  • 44. Haven van Rotterdam

    44. Haven van Rotterdam

    Vanaf circa 1889
    Net als Schiphol is de haven van Rotterdam een mainport, een knooppunt voor de Nederlandse handel met het buitenland. Er wordt dan ook voortdurend gewerkt aan de verdere uitbouw ervan.

    Bekijk details
  • 45. Annie M.G. Schmidt

    45. Annie M.G. Schmidt

    1911-1995.
    De versjes en liedjes, toneelstukken en musicals, verhalen en hoorspelen van Annie M.G. Schmidt waren zo geliefd en tegelijk zo invloedrijk dat zij wel de echte koningin van Nederland werd genoemd.

    Bekijk details
  • 46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945

    46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945

    Nadat Suriname in 1975 onafhankelijk was geworden, is gaandeweg ook de verhouding tussen Nederland en de eilanden van de Nederlandse Antillen in meer of mindere mate aangepast.

    Bekijk details
  • 47. Srebrenica

    47. Srebrenica

    1995
    Dat Dutchbat de genocide op zevenduizend moslimmannen in de door haar beveiligde enclave Srebrenica niet heeft kunnen voorkomen, heeft ook in Nederland diepe sporen nagelaten.

    Bekijk details
  • 48. Veelkleurig Nederland

    48. Veelkleurig Nederland

    Vanaf 1945.
    In de vorige eeuw is het aantal inwoners in Nederland verdrievoudigd, van vijf naar meer dan vijftien miljoen. Vanaf de jaren ’60 is ook de diversiteit van die inwoners sterk toegenomen.

    Bekijk details
  • 49. De gasbel

    49. De gasbel

    1959-2030.
    De gaswinning uit het veld bij Slochteren is de kurk genoemd waarop onze welvaart drijft. Maar de eindigheid ervan en een toenemend aantal bevingen vergen wellicht ingrijpende politieke keuzes.

    Bekijk details
  • 50. Europa

    50. Europa

    Vanaf 1945.
    Na de Tweede Wereldoorlog heeft de Europese samenwerking gestalte gekregen. Lag het initiatief in 1951 bij 6 landen, inmiddels telt de Europese Unie 27 landen en willen er nog meer toetreden.

    Bekijk details

Poëzie

  • Paul Bogaert
  • Charlotte Van den Broeck
  • Hugo Claus
  • Herman de Coninck
  • Ellen Deckwitz
  • Jules Deelder
  • Charles Ducal
  • Christine D’Haen
  • Andy Fierens
  • Maarten van der Graaff
  • Judith Herzberg
  • Hester Knibbe
  • Geert De Kockere
  • Gerrit Kouwenaar
  • Ted van Lieshout
  • Lieke Marsman
  • Els Moors
  • Ilja Leonard Pfeijffer
  • Alfred Schaffer
  • Peter Verhelst
  • Miriam Van hee
  • Paul Bogaert

    Paul Bogaert

    Paul Bogaert is een dichter met een bijzonder scherp oor voor de kleinste nuances waarmee de hedendaagse taal uit verschillende domeinen bewust of onbewust geladen is. Hij weet die nuances op bijzonder ingenieuze wijze uit te buiten.

    Bekijk details
  • Charlotte Van den Broeck

    Charlotte Van den Broeck

    Nadat ze als performing poet naam had gemaakt, debuteerde Charlotte Van den Broeck met Kameleon, in januari 2016 bekroond met de Herman de Coninckprijs voor het beste debuut.

    Bekijk details
  • Hugo Claus

    Hugo Claus

    Na in 1947 zijn debuut te hebben gemaakt met de lyrische Kleine reek, evolueert Hugo Claus in zijn poëzie naar het modernisme van de jaren vijftig met als hoogtepunt De Oostakkerse gedichten uit 1955. Zijn later dichtwerk mag dan weer klassiek genoemd worden.

    Bekijk details
  • Herman de Coninck

    Herman de Coninck

    Herman de Coninck maakte de poëzie voor veel lezers toegankelijk. Vanaf zijn debuut in 1969 met De lenige liefde excelleren zijn gedichten in relativering, lichte ironie en hun grote toegankelijkheid.

    Bekijk details
  • Ellen Deckwitz

    Ellen Deckwitz

    De poëzie van Ellen Deckwitz is broeierig en griezelig en vliegt hier en daar uit de bocht, maar wel op zo’n manier dat je wenst dat dit bij meer dichters zou gebeuren.

    Bekijk details
  • Jules Deelder

    Jules Deelder

    Tijdens optredens lardeert Deelder zijn gedichten met anekdotes en moppen – of misschien is het andersom. Vaste thema’s in die gedichten zijn de Tweede Wereldoorlog, voetbalclub Sparta en Rotterdam.

    Bekijk details
  • Charles Ducal

    Charles Ducal

    Naast poëzie publiceerde Charles Ducal (pseudoniem van Frans Dumortier) ook een veelgeprezen verhalenbundel en onder meer een Gedichtendagessay. In 2014 werd hij gekozen tot de eerste Dichter des Vanderlands van België.

    Bekijk details
  • Christine D’Haen

    Christine D’Haen

    Het oeuvre van Christine D’Haenzal steeds nieuwe lezers weten aan te trekken. Deze poëzie vraagt veel van de lezer, maar geeft in ruil brede vergezichten die uitnodigen tot reflectie over leven en cultuur.

    Bekijk details
  • Andy Fierens

    Andy Fierens

    Wie nog dacht dat de poëzie steeds verheven onderwerpen bezingt op een haast sacrale, eerbiedige toon, moet die opvatting na lectuur van de gedichten van Andy Fierens grondig bijstellen.

    Bekijk details
  • Maarten van der Graaff

    Maarten van der Graaff

    ‘Een uiterst beweeglijke en vindingrijke dichter,’ zo typeerde de jury van de C. Buddingh’-prijs voor nieuwe Nederlandstalige poëzie 2014 Maarten van der Graaff op basis van zijn door haar bekroonde bundel Vluchtautogedichten.

    Bekijk details
  • Judith Herzberg

    Judith Herzberg

    Het is vreemd dat Judith Herzberg nog niet verkozen is als Dichter des Vaderlands, want ze is een van de meest toegankelijke en invoelbare dichters die er zijn. Maar hoe toegankelijk en invoelbaar ook, er is altijd een diepere betekenis.

    Bekijk details
  • Hester Knibbe

    Hester Knibbe

    Vanaf haar debuut in 1982 is Hester Knibbe een klassieke dichteres in een moderne wereld. Ze schrijft poëzie die het niet zoekt in onbegrijpelijke formuleringen, maar in de wereld aan betekenis die schuilgaat achter een heldere zin. Haar gedichten zijn helder en precies en getuigen immer van een groot vakmanschap.

    Bekijk details
  • Geert De Kockere

    Geert De Kockere

    Geert De Kockerede debuteerde in 1989 met Vingers in de jam, een poëziebundel voor kleuters. Daarna volgden snel ook prentenboeken, filosofische verhalenbundels, fotoboeken en, meer recent, boeken voor volwassen lezers.

    Bekijk details
  • Gerrit Kouwenaar

    Gerrit Kouwenaar

    Het barst van de emotie, maar je moet het er wel uithalen.’ Dat zei Gerrit Kouwenaar in een interview met Kenneth van Zijl op Cultura over het vooroordeel dat hij een kille, emotieloze dichter van kille en emotieloze verzen zou zijn.

    Bekijk details
  • Ted van Lieshout

    Ted van Lieshout

    Iedere keer weer bewijst Ted van Lieshout dat hij in geen enkel hokje past en niet vastzit aan één vorm en één doelgroep. Deze geanimeerde verteller en tegendraadse vernieuwer publiceerde al meer dan zestig kinderboeken.

    Bekijk details
  • Lieke Marsman

    Lieke Marsman

    Lieke Marsman debuteerde als dichter in het tijdschrift Tirade. Voor de bundel Wat ik mijzelf graag voorhoud werd ze driemaal bekroond. De eerste letter is haar tweede bundel.

    Bekijk details
  • Els Moors

    Els Moors

    Els Moors werd door de kritiek met lof overladen voor haar debuut Er hangt een hoge lucht boven ons (2006). In 2008 debuteerde zij als prozaschrijver met Het verlangen naar een eiland, een roman over liefde, seks en de hunkering naar de ander. Daarna verscheen nog de verhalenbundel Vliegtijd.

    Bekijk details
  • Ilja Leonard Pfeijffer

    Ilja Leonard Pfeijffer

    ‘Ik heb het nog nooit zo koud gehad/ als toen ik alles snapte,’ dichtte Ilja Leonard Pfeijffer in de niet separaat verschenen bundel Doka, die is opgenomen in De man van vele manieren, zijn verzameld dichtwerk.

    Bekijk details
  • Alfred Schaffer

    Alfred Schaffer

    Alfred Schaffer (1973) publiceerde vijf dichtbundels en won de Jo Peters Poëzieprijs, de Hugues C. Pernathprijs, de Ida Gerhardt Poëzieprijs en de Jan Campertprijs. Hij doceert aan de universiteit van Stellenbosch in Zuid-Afrika.

    Bekijk details
  • Peter Verhelst

    Peter Verhelst

    Naast dichter is Peter Verhelst ook romancier en regisseur. Voor zijn werk ontving hij prestigieuze prijzen als De Gouden Uil, de Vlaamse Cultuurprijs, de F. Bordewijkprijs, de Herman de Coninckprijs en de Jan Campertprijs.

    Bekijk details
  • Miriam Van hee

    Miriam Van hee

    Veel bundels van de in 1952 geboren dichter en slaviste Miriam Van hee werden bekroond, onder meer met de Herman de Coninck-prijs 2008, en genomineerd, onder meer voor de VSB Poëzieprijs 2014.

    Bekijk details

Log in

Inloggen

Inloggen hoeft alleen als u een reactie wilt plaatsen of aan een discussie wilt deelnemen.

 

Personaliseer

Personaliseer het Literatuurplein

Bepaal zelf welke rubrieken op de homepage worden getoond.

Kies een paginakleur

  • Verras mij
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Site nieuws

Nieuw: "Je kunt denken: er staat niks. Of je kunt denken: er staat heel veel." Podcast van Erik Jan Harmens met K. Michel over zijn onlangs verschenen verzamelbundel Speling zoeken. Recensies door Guus Bauer van Vaak ben ik gelukkig van Jens Christian Grøndahl, van Erik Nieuwenhuis en De rode stoeltjes van Edna O'Brien