Interview met Shoshi Breiner

‘Het lijden zit ons in het bloed’

24 september 2012

Ezra de Haan

Shoshi Breiner werd in 1952 geboren in Haifa. Ze studeerde literatuur en kunst op de Haifa University en de Ben Gurion University. Samen met haar gezin woonde ze acht jaar in Amsterdam. Voor haar tweede boek, de verhalenbundel Hebrew Love werd ze genomineerd voor de Sapir Prize.Ira’s bekentenis beschrijft de indrukwekkende geschiedenis van drie generaties in Israël. Een Nederlands- Israëlische familie komt bij elkaar om sjivve te zitten voor de pas overleden Ira. Ze ontdekken dat hij een boek heeft geschreven. Daarin bekent hij de moord die hij pleegde op de verrader van zijn ondergedoken familie. ‘Subtiel meesterschap,’ schreef Israël Today.

Hebben uw ouders de Holocaust overleefd?
Mijn ouders en hun familieleden woonden in Europa tijdens de tweede wereldoorlog. In Polen en Tsjecho-Slowakije. Het waren toen nog kinderen. De familie van mijn moeder vluchtte naar Rusland en kwam uiteindelijk in Oezbekistan terecht. Veel joden wisten daar de oorlog te overleven. Mijn vader is alleen, slechts zeven jaar oud, naar Boedapest gegaan. Hij is daar ondergedoken, moest liegen over zijn identiteit... Hij leek niet zo joods, daar had hij geluk mee en zo is hij in leven gebleven. Na de oorlog zijn mijn ouders, toen nog zonder elkaar, naar immigratiekampen in Duitsland gegaan. Vervolgens zijn ze als zionisten naar Israël gegaan. Daar hebben ze elkaar pas ontmoet en zijn ze getrouwd.

Ik stelde die vraag omdat in uw boek de gang naar en de handel met Duitsland en Nederland nogal negatieve reacties oproept. U heeft zelf lang in Nederland gewoond. Hoe reageerde uw familie daarop?
Eind jaren tachtig werd het verlaten van het land niet meer door de Israëlische gemeenschap veroordeeld. Daarvoor wel. In de jaren zestig deed je dat niet, tien jaar later had men er kritiek op, eind jaren tachtig hield dat op. En het was noodzakelijk voor ons. Mijn echtgenoot deed zijn postdoctoraal in Nederland. Daar kon niemand problemen mee hebben. We kwamen voor een jaar of twee maar zijn uiteindelijk acht jaar gebleven.

Ik vroeg u dit omdat de trauma’s die mensen oplopen zo belangrijk zijn in uw boek. Iedereen heeft zijn eigen trauma. U laat zien dat het van generatie op generatie wordt doorgegeven. De een heeft een eetstoornis, de ander gebruikt drugs, de volgende gokt… En u laat ook zien dat het dagelijks leven in Israël weer nieuwe trauma’s oplevert.
Ik vraag mij vaak af of alle problemen van de tweede generatie, waartoe ik behoor, en ook die van de derde generatie verband houden met de Holocaust. Ik denk dat het moderne leven net zo goed problematisch is, zeker voor kinderen. Aan de andere kant zegt men in Israel dat er ‘geen overlevenden zijn van de Holocaust’. Men bedoelt daarmee dat iedereen die wist te overleven, het geestelijk niet had overleefd. Allemaal hadden ze problemen. Ze gingen door iets heen dat voor ons niet eens voorstelbaar is.

Hun opvoeding had weer zijn effecten op de volgende generatie. Ze probeerden ons van alles te vrijwaren, ze waren bang en deden, en dat was vreemd, alsof onze problemen en angsten er niet toe deden. Vergeleken met wat zij achter de rug hadden, waren we gewoon verwend. Mijn vader zei mij eens: ‘Nou, dan heb je een gebroken hart, de Duitsers staan niet voor je deur, je hebt een dak boven je hoofd, er is iets te eten, wat valt er eigenlijk te klagen? Ze waren altijd bang. Als je uitging, waren ze bang dat je iets zou overkomen. In mijn geval was ‘anders zijn’ of opvallen een probleem. Dat moest je niet doen! Je moest doorsnee zijn. Alleen zo viel je niet op. Dat valt niet mee voor een kind. Daar kwam dan ook nog eens bij dat de tweede generatie zich zo bewust was van het lijden van de ouders dat eerder zij voor hun ouders zorgden, dan andersom.

Dat lijden, daar durft u in uw boek ook grapjes over te maken. Bijvoorbeeld met de opmerking ‘Na alles wat we hebben meegemaakt.’ Kan men daar in Israël om lachen?
We kunnen lachen. Het lijden zit ons in het bloed. We zijn altijd vervolgd, hebben altijd problemen. In Nederland viel dat mee, maar in Europa was het vaak slecht voor de joden. We hebben daardoor een bepaald soort cynische humor ontwikkeld. Er is immers altijd sprake van dreiging. Humor is het beste schild dat je kunt dragen.

Wat is de originele titel van het boek?
Sefer Hapridot Hagadol, in het Engels The Book of Farewell. Omdat iedereen in het boek afscheid van iemand neemt. MaarIra’s bekentenis bevalt mij ook.

Hoe kwam u tot het schrijven van dit boek?
Het was een combinatie van verschillende dingen. Toen ik Holland verliet en naar Israël terugging, kreeg ik heimwee. Het is mijn tweede thuis geworden. En ik wilde iets doen met de acht jaar dat ik hier heb gewoond. Ik besloot een boek over Holland te schrijven. Ook wilde ik een boek over een familie schrijven, over drie generaties. Omdat ik zelf tussen de oude en de jonge generatie in sta. Tijdens mijn research voor het boek vroeg ik mensen naar hun ervaringen tijdens de oorlog. Toen stuitte ik op een verhaal dat erg overkomt met dat van Ira in mijn roman. Iemand vertelde mij over een sterfgeval in de familie. Hoe ze vervolgens een klein boekje hadden gevonden waarin stond dat de overledene naar Nederland was teruggegaan om iemand te vermoorden.

In hoeverre was dit verhaal bepalend voor de roman?
Vrijwel alles wat ik schrijf is fictie. Zelfs Ira’s verhaal is bedacht. Veel is natuurlijk wel gebaseerd op mijn eigen familie-ervaringen.

U vertelt het verhaal aan de hand van de Sjivve, de eerste week van zware rouw, waarbij de familie samenkomt. Elke dag van de Sjivve vormt een hoofdstuk en heeft een andere verteller. Waarom koos u juist deze personages en liet u andere karakters in de roman op de achtergrond?
Alleen leden van de familie die bloedverwant waren, liet ik een hoofdrol spelen. Wie aangetrouwd was, of een vriend, kreeg geen stem. Alleen Ira, die overleden is, kan niet voor zichzelf spreken. Daarom spreekt Sara voor hem. Daar draaide de roman om: het verhaal van een familie en wat hen overkwam. Artistiek gezien was het voor mij interessant verschillende mensen en werelden te creëren. En dus verschillende stemmen. In het origineel gebruiken de jongeren echt een andere taal dan de ouderen. Soms heb je een woordenboek nodig om te begrijpen wat ze zeggen. Ieder personage krijgt exact hetzelfde aantal pagina’s in de roman. Ze zijn even belangrijk.

Een ander stijlmiddel dat u gebruikt is de raamvertelling: het verhaal in het verhaal. Er is Ira’s bekentenis, maar ook het Ghanese sprookje en de legende van de twee vissers.
Ik wilde zo gevarieerd mogelijk het verhaal van afscheid nemen vertellen. Ik zocht naar een Nederlandse sage maar vond die niet, dus heb ik er zelf maar een bedacht. Het Ghanese verhaal vond ik op internet. Ik wilde Matans obsessie met het weer daarin terug laten komen. Ik heb ook het idee dat verhalen binnen het verhaal een boek rijker maken.

Bijzonder is dat de grootmoeder het vissersverhaal zachter maakt voor haar kleinkinderen dan voor haar eigen kinderen. Die kregen een wreed verhaal te horen. Dat vertelt misschien meer over haar dan wat dan ook in de roman…
Ik laat zien dat grootouders voorzichtiger met hun kleinkinderen omgaan dan met hun eigen kinderen. Het leven heeft hen zachter gemaakt. Tijdens het schrijven van het boek werd ik mij bewust van de rol van de angst op ons gedrag en de opvoeding van onze kinderen. Angst dicteert wat we doen. De grootmoeder wilde haar eigen kinderen duidelijk maken dat ze gevaarlijke situaties uit de weg moesten gaan. Wees bang om je hart weg te geven, want dat zal je pijn bezorgen. Naarmate je ouder wordt, neemt die angst af, ook omdat het vaak niet langer jouw verantwoordelijkheid is. Daarom kan ze het verhaal voor haar kleinkinderen verzachten.

U gebruikt soms ook een voice-over, zoals we van televisieprogramma’s kennen.
Matan stelt zich voor dat hij in een televisie programma meedoet. Zijn leven is als een reality-soap. Ik wilde iets over het leven vandaag de dag zeggen en wist dat een kind dat niet goed zou kunnen verwoorden. Dus gaf een volwassene commentaar via de voice-over.

In uw boek komt een erotisch computerspel voor. Vindt u het koosjer om daarover te schrijven in een boek dat deels over de Holocaust gaat?
Ik zie het leven als een collage. Ik pretendeer niet dat we sommige dingen niet doen. We zijn een modern land, het internet speelt een grote rol. En we denken niet non-stop aan de Holocaust. Als ik naar bed ga, en ik heb een partner, denk ik aan seks, niet aan de Holocaust. Godzijdank. In het boek maak ik de situatie extreem. Je hebt David, de zionist, die een spel ontwerpt waarin al onze politieke kopstukken een rol spelen. Zijn zoon Bennie, die praktisch is, doet iets wat zijn vader absoluut immoreel zal vinden. Zo is het leven! En alles verandert zo snel. Wie weet wat we over vijftig jaar kunnen?

U houdt ervan personages te spiegelen. Broer en broer, vader en zoon.
Bij David en Ira speelt de stem van de schuld. De overlevenden zaten met een schuldcomplex. Hoe kan het dat ik nog leef en dat de anderen stierven. Waarschijnlijk heb ik iets slechts gedaan, iets vreselijks; was ik te slim… Dat is geen waarheid maar hoe het voelde.

Schuld speelt een grote rol in uw roman.
Vaak leverden situaties in de oorlog, vooral door de intimiteit van dicht op elkaar leven, problemen op. Zo ontstonden affaires die soms grote gevolgen hadden. Met het verhaal van de vrouw die verliefd wordt op de man die bij haar onderduikt, wilde ik laten zien dat er soms heel platvloerse redenen waren om joden te verraden. In dit geval een jaloerse echtgenoot. Ik rechtvaardig het niet maar laat zien dat het niet alleen fascisten waren die onderduikers verraden hebben. Het ging niet om hebzucht of angst, hij deed het om iets heel menselijks. Vaak doet een mens iets om diverse redenen. Ira maakt er een zwart-wit verhaal van en zweert wraak. David voelt zich schuldig omdat hij niet het hele verhaal aan hem heeft verteld. Ira zit met een schuldgevoel omdat hij niet bij zijn familie was tijdens de oorlog. Hij is precies op het juiste moment gevlucht. Als straf mag hij van zichzelf niet trouwen of kinderen krijgen. Veel mensen houden van een simpele kijk op het leven. Het is zwart of wit. Zo is het nooit.

Deed u veel research voor het boek?
Ja. Ik ging naar de plekken waar de familie onderdook. Ik sprak met veel mensen, las er veel over. Dagboeken van de overlevenden. Daarnaast gaf ik mijn verbeelding de ruimte.

Wilde u met uw roman ook duidelijk maken in welke situatie Israel op dit moment verkeert?
Een verandering van denken vergt jaren. Dat gaat via boeken maar nog meer door het leven zelf. Het is een langdurig proces… wat ik probeer te doen is mensen een spiegel voorhouden. Als ik diep in de levens van mijn personages duik en de lezer ervan kan overtuigen dat het echte mensen zijn en geen cartoons, dan heb ik mijn doel bereikt. Ik wil niet proberen de wereld te veranderen. Wat ik wel deed, was de diverse politieke meningen in Israël door laten klinken. David is typisch rechts. Alle Arabieren moeten dood. Dat is erg extreem. Zijn kinderen zijn erg links. Ze zijn geschokt als ze zijn mening horen. En ze kunnen er met hem niet eens over praten. Want hij denkt dat ze meer voorbereid op het leven zouden zijn geweest als ze beter waren opgevoed. Dan zouden ze nooit zo denken en voorzichtiger zijn. Zouden ze er niet van uitgaan dat je met de vijand kunt praten. Zijn denken is zo extreem dat hij denkt: Stop ze twee weken in een concentratiekamp, dan zouden ze weten hoe ze zich moesten gedragen. Zo gaat het. Israël is een democratisch land, we hebben verschillende meningen, en daar ben ik dankbaar voor.

Het moet niet makkelijk zijn geweest om Ira’s bekentenis te schrijven. In het begin deed het boek mij door alle personages aan een Russische roman denken. Heeft u dat van tevoren in kaart gebracht?
Later pas, niet in het begin. Ik ben gewoon begonnen. Ik had de structuur om mij aan vast te houden. Ik schreef het boek in minder dan een jaar. Ik was erdoor geobsedeerd en leefde erin. Ik deed niets anders dan dat. Ik leefde in gedachten met de personages in mijn geest alsof het echte mensen waren.

Had dat effect op uw privéleven?
Ik ben al vele jaren weduwe. In die periode dat ik ,i>Ira’s bekentenis schreef, had ik liefdesverdriet. Afscheid nemen was wat mij in die dagen bezighield. Ik was alleen en had niets anders dan het boek.

The Book of Farewell was op dat moment uw levensverhaal. Het verdriet waarover we lezen, was uw verdriet.
Zo is het gegaan. Toen het boek af was, ben ik het een en ander gaan veranderen. Vooral om passages beter met elkaar te verbinden. Maar het grootste deel was zoals het moest zijn.

Het personage Raja komt dus redelijk met u overeen?
In zekere zin wel. Het is vreemd, door mijn verdriet schreef ik een succesvol boek. Het is beter dan niets te hebben, verdrietig te zijn. Ik zie het dan ook als een privilege dat ik mijzelf kan uitdrukken.

U schreef nog meer boeken…
Ja, Hebrew Love (2006) en de roman Ariadne (1990) die ik meer dan twintig jaar geleden schreef. De periode in Nederland vormt eigenlijk de onderbreking in mijn schrijven. Mijn eerste boek was ook fictie maar was deels gebaseerd op mijn vaders verhaal. Hoe hij de oorlog overleefde. Ook in mijn tweede boek, een verhalenbundel, komt een verhaal over de oorlog voor. Het is mijn obsessie.

Heeft u niet ook de behoefte om over deze tijd, het Israel van nu te schrijven?
Gelukkig komt ook het moderne Israel in mijn boeken voor. Westers, kosmopolitisch, modern, maar met een pijnlijke geschiedenis en de vrij problematische tegenwoordige tijd. In mijn tweede boek, Hebrew Love, komt een verhaal voor over een schrijver die aan het schrijven over de oorlog probeert te ontkomen. Toch weet de oorlog via de achterdeur haar verhaal binnen te komen. Zelf zou ik er ook vanaf willen komen. Maar het zit in mij, in mijn bloed, het is wie ik ben...

Foto Shoshi Breiner: Gal Hermoni
Cover 2: Hebrew Love
Cover 3: Ariadne.

Naar de overzichtspagina

Auteursjubilea

Agenda

Radio en televisie

Theater

  • Er zijn voor vandaag geen theatervoorstellingen aangemeld

Film

  • Er zijn voor vandaag geen films aangemeld

Video's & Podcasts

  • Teun van de Keuken

    Podcast van Erik Jan Harmens met Teun van de Keuken over diens romandebuut Goed volk.

    Opname: 08-02-2017
    Erik Jan Harmens
  • K. Michel

    Podcast van Erik Jan Harmens met K. Michel over zijn dichtbundels Speling zoeken en Te voet is het heelal drie dagen ver

    Opname: 17-01-2017
    Erik Jan Harmens
  • Simone van Saarloos

    Podcast van Erik Jan Harmens met Simone van Saarloos over haar debuutroman De vrouw die.

    Opname: 20-12-2016
    Erik Jan Harmens

Meer video's & podcasts

Canon van de Nederlandse geschiedenis

  • 1. Hunebedden
  • 2. De Romeinse Limes
  • 3. Willibrord
  • 4. Karel de Grote
  • 5. Hebban olla vogala
  • 6. Floris V
  • 7. De Hanze
  • 8. Erasmus
  • 9. Karel V
  • 10. De Beeldenstorm
  • 11. Willem van Oranje
  • 12. De Republiek
  • 13. De Verenigde Oostindische Compagnie
  • 14. De Beemster
  • 15. De grachtengordel
  • 16. Hugo de Groot
  • 17. De Statenbijbel
  • 18. Rembrandt
  • 19. De Atlas Major van Blaeu
  • 20. Michiel de Ruyter
  • 21. Christiaan Huygens
  • 22. Spinoza
  • 23. Slavernij
  • 24. Buitenhuizen
  • 25. Eise Eisinga
  • 26. De patriotten
  • 27. Napoleon Bonaparte
  • 28.  Koning Willem I
  • 29. De eerste spoorlijn
  • 30. De Grondwet
  • 31. Max Havelaar
  • 32. Verzet tegen kinderarbeid
  • 33. Vincent van Gogh
  • 34. Aletta Jacobs
  • 35. De Eerste Wereldoorlog
  • 36. De Stijl
  • 37. De crisisjaren
  • 38. De Tweede Wereldoorlog
  • 39. Anne Frank / Jodenvervolging
  • 40. Indonesië 1945-1949
  • 41. Willem Drees
  • 42. De watersnood
  • 43. De televisie
  • 44. Haven van Rotterdam
  • 45. Annie M.G. Schmidt
  • 46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945
  • 47. Srebrenica
  • 48. Veelkleurig Nederland
  • 49. De gasbel
  • 50. Europa
  • 1. Hunebedden

    1. Hunebedden

    Circa 4.000 tot 3.000 v.Chr.
    Hunebedden zijn door mensenhanden geordende steenformaties die dienden als begraafplaats. In Drenthe zijn er ruim vijftig bewaard gebleven.

    Bekijk details
  • 2. De Romeinse Limes

    2. De Romeinse Limes

    47-ca. 400.
    Bij het begin van onze jaartelling vormde de Rijn, die van Xanten via Utrecht en Alphen aan den Rijn naar Katwijk stroomde, de Limes, de grens van het Romeinse rijk.

    Bekijk details
  • 3. Willibrord

    3. Willibrord

    658-739.
    De Engels monnik Willibrord kwam in 690 aan land bij de monding van de Rijn om zich in te zetten voor de verspreiding van het christendom in het land van de Friezen.

    Bekijk details
  • 4. Karel de Grote

    4. Karel de Grote

    724-814.
    Karel de Grote, op kerstdag van het jaar 800 door de paus tot keizer over het Westen gekroond, had het Frankische rijk zo weten uit te breiden dat het grote delen van het huidige Europa omvatte, waaronder de latere Nederlanden.

    Bekijk details
  • 5. Hebban olla vogala

    5. Hebban olla vogala

    Omstreeks 1100.
    Om zijn ganzenveer te scherpen krabbelde een Vlaamse monnik omstreeks het jaar 1100 een paar zinnen neer uit een liefdesliedje. Het is de oudst bewaarde tekst in het Nederlands.

    Bekijk details
  • 6. Floris V

    6. Floris V

    1254-1296.
    Floris V was de graaf die in de dertiende eeuw het machtsgebied van Holland aanzienlijk wist uit te breiden, tot drie van zijn vazallen zich tegen hem keerden.

    Bekijk details
  • 7. De Hanze

    7. De Hanze

    1356-ca. 1450
    Door het Hanzeverbond tussen steden in Nederland, België, de Baltische Staten, Noorwegen en Polen waren Zutphen, Deventer, Tiel, Kampen, Zwolle en meer steden in het oosten van het land van de twaalfde tot de zestiende eeuw welvarende handelscentra.

    Bekijk details
  • 8. Erasmus

    8. Erasmus

    1469?-1536
    Naast etiquetteboeken, vorstenspiegels, samenspraken en traktaten die heersers en burgers moesten opvoeden tot wijze christenen, publiceerde Erasmus onder meer Adagia, een verzameling klassieke spreekwoorden, en de satire Lof der zotheid.

    Bekijk details
  • 9. Karel V

    9. Karel V

    1500-1558.
    Zo groot was het rijk waarover Karel V heerste dat de zon er letterlijk nooit onderging. Tot dat rijk behoorden de Nederlanden, die hij tot een bestuurlijke eenheid probeerde te smeden.

    Bekijk details
  • 10. De Beeldenstorm

    10. De Beeldenstorm

    1566.
    Dit was het wonderjaar waarin edellieden die zich geuzen noemden, zich steeds openlijker tegen het landsbestuur keerden en waarin in de hele Nederlanden kerken en kloosters werden geplunderd en ontdaan van hun katholieke symbolen.

    Bekijk details
  • 11. Willem van Oranje

    11. Willem van Oranje

    1533-1584.
    Willem van Oranje was een ambitieuze edelman die min of meer zijns ondanks uitgroeide tot een rebel en later werd vereerd als de ‘vader des vaderlands’, als de grondlegger van een nieuwe Nederlandse staat.

    Bekijk details
  • 12. De Republiek

    12. De Republiek

    1588-1795
    Na de oorlog waren de Nederlanden uiteengevallen in de zuidelijke Spaanse Nederlanden en de noordelijke Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In het vroegmoderne Europa was een republiek een uitzondering.

    Bekijk details
  • 13. De Verenigde Oostindische Compagnie

    13. De Verenigde Oostindische Compagnie

    1602-1799
    De Verenigde Oostindische Compagnie had het Nederlandse monopolie op de handel in de Aziatische wateren en mocht oorlogen voeren, verdragen sluiten en gebieden besturen. Zo ontwikkelde de VOC zich tot een geduchte macht.

    Bekijk details
  • 14. De Beemster

    14. De Beemster

    1612
    Nadat met 43 windmolens de Beemster was drooggelegd, werd in 1612 met de inrichting van de polder begonnen. Aan het strak geometrische patroon waarvan werd uitgegaan, heeft de Beemster zijn roem te danken.

    Bekijk details
  • 15. De grachtengordel

    15. De grachtengordel

    1613-1662
    Bij de uitbreiding van Amsterdam vanaf 1613 werd nut gecombineerd met schoonheid. Een van de projecten was de grachtengordel, met zijn karakteristieke halfronde vorm en zijn residentiële functie, met tal van ‘stadspaleisjes’ voor kapitaalkrachtige inwoners.

    Bekijk details
  • 16. Hugo de Groot

    16. Hugo de Groot

    1583-1645
    Hugo de Groot is vooral bekend gebleven door zijn ontsnapping in een boekenkist uit slot Loevestein in 1621. Hij staat echter ook te boek als een groot rechtsgeleerde die de beginselen van het volkerenrecht formuleerde.

    Bekijk details
  • 17. De Statenbijbel

    17. De Statenbijbel

    1637
    In 1618 gaf de gereformeerde synode opdracht een Nederlandse vertaling van de bijbel te maken. Die verscheen in 1637 en zou in de loop der eeuwen een groot stempel drukken op de Nederlandse taal en cultuur.

    Bekijk details
  • 18. Rembrandt

    18. Rembrandt

    1606-1669
    Van de circa 175 kunstschilders die Amsterdam omstreeks 1650 rijk was en die de culturele bloei in de Gouden Eeuw symboliseren, was Rembrandt een van de succesrijkste. Met zijn dure portretten en schilderijen bediende hij een elite van welgestelde burgers en kunstkenners.

    Bekijk details
  • 19. De Atlas Major van Blaeu

    19. De Atlas Major van Blaeu

    1662-1665
    Met kennis van zaken zette Willem Jansz Blaeu in 1605 in Amsterdam een drukkerij en uitgeverij van hoogwaardige kaarten en atlassen op, die door zijn zoon Joan werd voortgezet, onder meer met de uigave van de Atlas Major.

    Bekijk details
  • 20. Michiel de Ruyter

    20. Michiel de Ruyter

    1607-1676
    Conflicterende handelsbelangen leidden ertoe dat de Republiek in de zeventiende eeuw voortdurend oorlog op zee moest voeren. De beroemdste van alle zeehelden was Michiel Adriaenszoon de Ruyter, die het bracht tot luitenant-admiraal van de marine.

    Bekijk details
  • 21. Christiaan Huygens

    21. Christiaan Huygens

    1629-1695
    Christiaan Huygens was een van de grootste geleerden van zijn tijd, wiens verdiensten op vele terreinen liggen. Zo vond hij onder meer het slingeruurwerk uit en ontdekte hij de maan Titan bij de planeet Saturnus.

    Bekijk details
  • 22. Spinoza

    22. Spinoza

    1632-1677
    Al behoort hij tot de filosofen die het westerse denken hebben gevormd, tijdens zijn leven moest Spinoza zo voorzichtig zijn dat zelfs zijn hoofdwerk, de Ethica, pas na zijn dood werd uitgebracht.

    Bekijk details
  • 23. Slavernij

    23. Slavernij

    1621-1863
    De Nederlandse slavenhandel begon in 1621 met de oprichting van de West-Indische Compagnie en eindigde bijna 250 jaar later met de afschaffing van de slavernij in Suriname.

    Bekijk details
  • 24. Buitenhuizen

    24. Buitenhuizen

    17e en 18e eeuw
    In de Gouden Eeuw lieten vooral rijke Amsterdamse kooplieden langs de Vecht en andere rivieren riante buitenhuizen bouwen, met vaak prachtige tuinen.

    Bekijk details
  • 25. Eise Eisinga

    25. Eise Eisinga

    1744-1828.
    Geïnspireerd door de Verlichting bouwde Eise Eisinga in zijn werkkamer een bewegend model van het zonnestelsel, nu nog altijd het oudste werkende planetarium ter wereld.

    Bekijk details
  • 26. De patriotten

    26. De patriotten

    1780-1795
    Na de bloeitijd van de Republiek werden burgers een politieke macht die zich tegen stadhouder Willem V keerde en ernaar streefde het land tot een politieke eenheid te smeden.

    Bekijk details
  • 27. Napoleon Bonaparte

    27. Napoleon Bonaparte

    1769-1821
    Als keizer bracht Napoleon zowat heel Europa onder zijn gezag. In Nederland introduceerde hij aanvankelijk de monarchie en moderniseerde hij het bestuur en de rechtspraak.

    Bekijk details
  • 28.  Koning Willem I

    28. Koning Willem I

    1772-1843
    Na het congres van Wenen in 1815 werden noord en zuid samen het Verenigd Koninkrijk, onder koning Willem I. Ondanks diens inspanningen de economie te verbeteren, kwam het zuiden in 1830 in opstand.

    Bekijk details
  • 29. De eerste spoorlijn

    29. De eerste spoorlijn

    1839
    Ondanks de aanvankelijke scepsis heeft de komst in 1839 van de trein in Nederland veel bijgedragen tot de ontsluiting van het land en een versnelde industrialisatie ervan.

    Bekijk details
  • 30. De Grondwet

    30. De Grondwet

    1848
    Omdat de Grondwet bepaalt wie de macht uitoefent en hoe dat gebeurt, is het voornaamste wet van een staat. De Nederlandse Grondwet werd ingevoerd in 1798 en herzien in 1815 en 1848.

    Bekijk details
  • 31. Max Havelaar

    31. Max Havelaar

    1860
    De ervaringen van Eduard Douwes Dekker als assistent-resident in Nederlands-Indië vormden de basis voor de felle aanklacht tegen het koloniale regime die hij als Multatuli in de vorm van de roman Max Havelaar zou schrijven.

    Bekijk details
  • 32. Verzet tegen kinderarbeid

    32. Verzet tegen kinderarbeid

    19e eeuw
    Toen kinderen door de Industriële Revolutie ook massaal in fabrieken aan het werk werden gezet, nam het verzet daartegen toe. Het zou tot 1874 duren voordat een wet de inzet van kinderen in fabrieken verbood.

    Bekijk details
  • 33. Vincent van Gogh

    33. Vincent van Gogh

    1853-1890
    Met zijn kleurrijke, eigenzinnige schilderijen en zijn door amoureuze, persoonlijke en zakelijke tegenspoed getekende leven is Vincent van Gogh een van de meest tot de verbeelding sprekende kunstenaars.

    Bekijk details
  • 34. Aletta Jacobs

    34. Aletta Jacobs

    1854-1929
    Haar hele leven heeft Aletta Jacobs gestreden voor de rechten van vrouwen, onder meer voor het in 1919 ingevoerde algemeen vrouwenkiesrecht. Ook als arts kwam ze op voor de belangen van vrouwen.

    Bekijk details
  • 35. De Eerste Wereldoorlog

    35. De Eerste Wereldoorlog

    1914-1918
    Al wist Nederland in 1914 neutraal te blijven, toch zou de Grote Oorlog niet helemaal aan het land voorbijgaan. Ook de Nederlanders voelden steeds meer de consequenties ervan.

    Bekijk details
  • 36. De Stijl

    36. De Stijl

    1917-1981
    Opgericht in de chaos van de Eerste Wereldoorlog, streefden de beweging en het tijdschrift De Stijl naar harmonie door het gebruik van geometrische vormen en van de primaire kleuren en de niet-kleuren.

    Bekijk details
  • 37. De crisisjaren

    37. De crisisjaren

    1929-1940
    Elke dag urenlang aanschuiven in stempellokalen. Dat was het vernederende lot van de steuntrekkende werklozen in de jaren van 1929 tot 1940, die de geschiedenis zijn ingegaan als de crisisjaren.

    Bekijk details
  • 38. De Tweede Wereldoorlog

    38. De Tweede Wereldoorlog

    1940-1945
    Na het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 capituleerde de Nederlandse legerleiding. Het was het begin van de Duitse bezetting van Nederland, die zo’n vijf jaar zou duren.

    Bekijk details
  • 39. Anne Frank / Jodenvervolging

    39. Anne Frank / Jodenvervolging

    1942-1945
    Door de publicatie van het dagboek zij tijdens de onderduik bijhield, groeide Anne Frank uit van een naamloze dode, omgekomen in Bergen-Belsen, tot het internationale symbool van de Holocaust.

    Bekijk details
  • 40. Indonesië 1945-1949

    40. Indonesië 1945-1949

    1945-1949
    Op 17 augustus 1945 riep Soekarno de onafhankelijkheid van Indonesië uit, maar pas na twee ‘politionele acties’ en onder grote internationale druk legde Nederland zich daar eind 1949 bij neer.

    Bekijk details
  • 41. Willem Drees

    41. Willem Drees

    1886-1988
    Van 1948 tot 1958 was Willem Drees als minister-president leider van de rood-roomse coalitie. Het waren de jaren waarin de verzorgingsstaat werd opgebouwd, met regelingen als de AOW.

    Bekijk details
  • 42. De watersnood

    42. De watersnood

    1 februari 1953
    De watersnood van 1953 kostte ongeveer 1800 mensen het leven, nog eens 72.000 werden dakloos. De Deltawerken moesten verhinderen dat zich nog eens een ramp van die omvang zou voltrekken.

    Bekijk details
  • 43. De televisie

    43. De televisie

    Vanaf 1948
    In 1948 gestart met experimentele uitzendingen, heeft de televisie vanaf eind jaren ’50 een enorme vlucht genomen. Zowel in tijdsbesteding als in meningsvorming bracht het nieuwe medium ingrijpende veranderingen.

    Bekijk details
  • 44. Haven van Rotterdam

    44. Haven van Rotterdam

    Vanaf circa 1889
    Net als Schiphol is de haven van Rotterdam een mainport, een knooppunt voor de Nederlandse handel met het buitenland. Er wordt dan ook voortdurend gewerkt aan de verdere uitbouw ervan.

    Bekijk details
  • 45. Annie M.G. Schmidt

    45. Annie M.G. Schmidt

    1911-1995.
    De versjes en liedjes, toneelstukken en musicals, verhalen en hoorspelen van Annie M.G. Schmidt waren zo geliefd en tegelijk zo invloedrijk dat zij wel de echte koningin van Nederland werd genoemd.

    Bekijk details
  • 46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945

    46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945

    Nadat Suriname in 1975 onafhankelijk was geworden, is gaandeweg ook de verhouding tussen Nederland en de eilanden van de Nederlandse Antillen in meer of mindere mate aangepast.

    Bekijk details
  • 47. Srebrenica

    47. Srebrenica

    1995
    Dat Dutchbat de genocide op zevenduizend moslimmannen in de door haar beveiligde enclave Srebrenica niet heeft kunnen voorkomen, heeft ook in Nederland diepe sporen nagelaten.

    Bekijk details
  • 48. Veelkleurig Nederland

    48. Veelkleurig Nederland

    Vanaf 1945.
    In de vorige eeuw is het aantal inwoners in Nederland verdrievoudigd, van vijf naar meer dan vijftien miljoen. Vanaf de jaren ’60 is ook de diversiteit van die inwoners sterk toegenomen.

    Bekijk details
  • 49. De gasbel

    49. De gasbel

    1959-2030.
    De gaswinning uit het veld bij Slochteren is de kurk genoemd waarop onze welvaart drijft. Maar de eindigheid ervan en een toenemend aantal bevingen vergen wellicht ingrijpende politieke keuzes.

    Bekijk details
  • 50. Europa

    50. Europa

    Vanaf 1945.
    Na de Tweede Wereldoorlog heeft de Europese samenwerking gestalte gekregen. Lag het initiatief in 1951 bij 6 landen, inmiddels telt de Europese Unie 27 landen en willen er nog meer toetreden.

    Bekijk details

Poëzie

  • Paul Bogaert
  • Charlotte Van den Broeck
  • Hugo Claus
  • Herman de Coninck
  • Ellen Deckwitz
  • Jules Deelder
  • Charles Ducal
  • Christine D’Haen
  • Andy Fierens
  • Maarten van der Graaff
  • Judith Herzberg
  • Hester Knibbe
  • Geert De Kockere
  • Gerrit Kouwenaar
  • Ted van Lieshout
  • Lieke Marsman
  • Els Moors
  • Ilja Leonard Pfeijffer
  • Alfred Schaffer
  • Peter Verhelst
  • Miriam Van hee
  • Paul Bogaert

    Paul Bogaert

    Paul Bogaert is een dichter met een bijzonder scherp oor voor de kleinste nuances waarmee de hedendaagse taal uit verschillende domeinen bewust of onbewust geladen is. Hij weet die nuances op bijzonder ingenieuze wijze uit te buiten.

    Bekijk details
  • Charlotte Van den Broeck

    Charlotte Van den Broeck

    Nadat ze als performing poet naam had gemaakt, debuteerde Charlotte Van den Broeck met Kameleon, in januari 2016 bekroond met de Herman de Coninckprijs voor het beste debuut.

    Bekijk details
  • Hugo Claus

    Hugo Claus

    Na in 1947 zijn debuut te hebben gemaakt met de lyrische Kleine reek, evolueert Hugo Claus in zijn poëzie naar het modernisme van de jaren vijftig met als hoogtepunt De Oostakkerse gedichten uit 1955. Zijn later dichtwerk mag dan weer klassiek genoemd worden.

    Bekijk details
  • Herman de Coninck

    Herman de Coninck

    Herman de Coninck maakte de poëzie voor veel lezers toegankelijk. Vanaf zijn debuut in 1969 met De lenige liefde excelleren zijn gedichten in relativering, lichte ironie en hun grote toegankelijkheid.

    Bekijk details
  • Ellen Deckwitz

    Ellen Deckwitz

    De poëzie van Ellen Deckwitz is broeierig en griezelig en vliegt hier en daar uit de bocht, maar wel op zo’n manier dat je wenst dat dit bij meer dichters zou gebeuren.

    Bekijk details
  • Jules Deelder

    Jules Deelder

    Tijdens optredens lardeert Deelder zijn gedichten met anekdotes en moppen – of misschien is het andersom. Vaste thema’s in die gedichten zijn de Tweede Wereldoorlog, voetbalclub Sparta en Rotterdam.

    Bekijk details
  • Charles Ducal

    Charles Ducal

    Naast poëzie publiceerde Charles Ducal (pseudoniem van Frans Dumortier) ook een veelgeprezen verhalenbundel en onder meer een Gedichtendagessay. In 2014 werd hij gekozen tot de eerste Dichter des Vanderlands van België.

    Bekijk details
  • Christine D’Haen

    Christine D’Haen

    Het oeuvre van Christine D’Haenzal steeds nieuwe lezers weten aan te trekken. Deze poëzie vraagt veel van de lezer, maar geeft in ruil brede vergezichten die uitnodigen tot reflectie over leven en cultuur.

    Bekijk details
  • Andy Fierens

    Andy Fierens

    Wie nog dacht dat de poëzie steeds verheven onderwerpen bezingt op een haast sacrale, eerbiedige toon, moet die opvatting na lectuur van de gedichten van Andy Fierens grondig bijstellen.

    Bekijk details
  • Maarten van der Graaff

    Maarten van der Graaff

    ‘Een uiterst beweeglijke en vindingrijke dichter,’ zo typeerde de jury van de C. Buddingh’-prijs voor nieuwe Nederlandstalige poëzie 2014 Maarten van der Graaff op basis van zijn door haar bekroonde bundel Vluchtautogedichten.

    Bekijk details
  • Judith Herzberg

    Judith Herzberg

    Het is vreemd dat Judith Herzberg nog niet verkozen is als Dichter des Vaderlands, want ze is een van de meest toegankelijke en invoelbare dichters die er zijn. Maar hoe toegankelijk en invoelbaar ook, er is altijd een diepere betekenis.

    Bekijk details
  • Hester Knibbe

    Hester Knibbe

    Vanaf haar debuut in 1982 is Hester Knibbe een klassieke dichteres in een moderne wereld. Ze schrijft poëzie die het niet zoekt in onbegrijpelijke formuleringen, maar in de wereld aan betekenis die schuilgaat achter een heldere zin. Haar gedichten zijn helder en precies en getuigen immer van een groot vakmanschap.

    Bekijk details
  • Geert De Kockere

    Geert De Kockere

    Geert De Kockerede debuteerde in 1989 met Vingers in de jam, een poëziebundel voor kleuters. Daarna volgden snel ook prentenboeken, filosofische verhalenbundels, fotoboeken en, meer recent, boeken voor volwassen lezers.

    Bekijk details
  • Gerrit Kouwenaar

    Gerrit Kouwenaar

    Het barst van de emotie, maar je moet het er wel uithalen.’ Dat zei Gerrit Kouwenaar in een interview met Kenneth van Zijl op Cultura over het vooroordeel dat hij een kille, emotieloze dichter van kille en emotieloze verzen zou zijn.

    Bekijk details
  • Ted van Lieshout

    Ted van Lieshout

    Iedere keer weer bewijst Ted van Lieshout dat hij in geen enkel hokje past en niet vastzit aan één vorm en één doelgroep. Deze geanimeerde verteller en tegendraadse vernieuwer publiceerde al meer dan zestig kinderboeken.

    Bekijk details
  • Lieke Marsman

    Lieke Marsman

    Lieke Marsman debuteerde als dichter in het tijdschrift Tirade. Voor de bundel Wat ik mijzelf graag voorhoud werd ze driemaal bekroond. De eerste letter is haar tweede bundel.

    Bekijk details
  • Els Moors

    Els Moors

    Els Moors werd door de kritiek met lof overladen voor haar debuut Er hangt een hoge lucht boven ons (2006). In 2008 debuteerde zij als prozaschrijver met Het verlangen naar een eiland, een roman over liefde, seks en de hunkering naar de ander. Daarna verscheen nog de verhalenbundel Vliegtijd.

    Bekijk details
  • Ilja Leonard Pfeijffer

    Ilja Leonard Pfeijffer

    ‘Ik heb het nog nooit zo koud gehad/ als toen ik alles snapte,’ dichtte Ilja Leonard Pfeijffer in de niet separaat verschenen bundel Doka, die is opgenomen in De man van vele manieren, zijn verzameld dichtwerk.

    Bekijk details
  • Alfred Schaffer

    Alfred Schaffer

    Alfred Schaffer (1973) publiceerde vijf dichtbundels en won de Jo Peters Poëzieprijs, de Hugues C. Pernathprijs, de Ida Gerhardt Poëzieprijs en de Jan Campertprijs. Hij doceert aan de universiteit van Stellenbosch in Zuid-Afrika.

    Bekijk details
  • Peter Verhelst

    Peter Verhelst

    Naast dichter is Peter Verhelst ook romancier en regisseur. Voor zijn werk ontving hij prestigieuze prijzen als De Gouden Uil, de Vlaamse Cultuurprijs, de F. Bordewijkprijs, de Herman de Coninckprijs en de Jan Campertprijs.

    Bekijk details
  • Miriam Van hee

    Miriam Van hee

    Veel bundels van de in 1952 geboren dichter en slaviste Miriam Van hee werden bekroond, onder meer met de Herman de Coninck-prijs 2008, en genomineerd, onder meer voor de VSB Poëzieprijs 2014.

    Bekijk details

Log in

Inloggen

Inloggen hoeft alleen als u een reactie wilt plaatsen of aan een discussie wilt deelnemen.

 

Personaliseer

Personaliseer het Literatuurplein

Bepaal zelf welke rubrieken op de homepage worden getoond.

Kies een paginakleur

  • Verras mij
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Site nieuws

Nieuw: "Ik voer eigenlijk een constante strijd tegen gedefinieerd worden. Als mensen denken: nu hebben we 'm, zó is-ie, dan wil ik bewijzen dat ik dát niet ben." Erik Jan Harmens sprak thuis bij Teun van de Keuken over diens romandebuut 'Goed volk'. Recensies door Guus Bauer van Vaak ben ik gelukkig van Jens Christian Grøndahl, van Erik Nieuwenhuis en De rode stoeltjes van Edna O'Brien