Interview met Anne Applebaum

‘Angst is een zeer krachtig pressiemiddel’

6 maart 2013

Guus Bauer

De Amerikaanse onderzoeksjournaliste Anne Applebaum (1964) heeft haar studie over de inlijving van Oost-Europa door Stalin na de Tweede Wereldoorlog eenvoudig de titel IJzeren Gordijn meegegeven. Net als bij Goelag, haar in 2004 met de Pulitzer Price voor non-fictie bekroonde werk over de Sovjetkampen, maakte ze gebruik van archieven die opengingen na de val van het communisme en sprak ze zowel met tientallen hoofdrolspelers als met ‘de gewone man’. Applebaum concentreert haar doorwrochte werk rond Oost-Duitsland, Hongarije en vooral Polen. Het land waar ze de meeste kennis over heeft, omdat ze zich er in 1988 vestigde als correspondent. Ze ontmoette er haar man Radosław Sikorski, nu de Poolse minister van Buitenlandse Zaken.

Had het Stalinisme zonder de Tweede Wereldoorlog ook een kans gehad op grootschalige verspreiding
Hoewel Stalin in principe streefde naar het domineren van de hele wereld, was het zonder de aanwezigheid van het Rode Leger in centraal Europa absoluut niet mogelijk geweest. De capitulatie van de nazi’s in 1945 zou je het uur nul kunnen noemen, maar al een jaar eerder met het binnenmarcheren van de Sovjettroepen was de communistische campagne begonnen. De verwoesting die de oorlog teweegbracht, brak als het ware het verzet van de lokale bevolking. De Sovjets zorgden voor voedsel, onderdak en medische hulp. Tegelijkertijd werd er, vooral in de steden, doelbewust angst gezaaid door plunderingen, moorden en massale verkrachtingen. De oppositie werd ontmoedigd. Tegen de rode hordes viel niet op te boksen. Bovendien was een nieuw conflict direct na de veldtocht tegen nazi-Duitsland voor de westerse geallieerden te duur. De belangen in de Angelsaksische wereld lagen elders.

En er was misschien ook een zekere desinteresse voor Midden- en Oost-Europa?
Een desinteresse die ook heeft bijgedragen aan de start van het hele conflict. Denk aan het Verdrag van München waarbij Tsjecho-Slowakije werd verkwanseld. In februari 1945 werd tijdens de Conferentie van Jalta niet gesproken over de delen van Polen en de Baltische staten die Stalin eerder tijdens de oorlog aan zijn grondgebied had toegevoegd. Vooral Winston Churchill, die als eerste in een brief de term ‘IJzeren Gordijn’ gebruikte, was heel goed op de hoogte van de situatie in de regio. De regeringen in ballingschap van de verschillende staten in Midden- en Oost-Europa zetelden vrijwel allemaal in Londen. Met een paar pennenstreken werd in Jalta over de nationaliteit van honderdduizenden Europeanen beslist. President Roosevelt zocht tijdens deze ontmoeting vooral steun bij Stalin voor de oorlog tegen Japan. Bovendien wilde hij graag dat de Russen deel zouden nemen aan een nieuw op te richten organisatie: de Verenigde Naties.

De jonge republieken kwamen er bekaaid af. Eerst waren ze onder de voet gelopen door de nazi’s, nu werden ze door de Sovjets bezet.
Met stilzwijgende goedkeuring van de westerse wereld. Vooral de Polen voelden zich bekocht. Zij behoorden bij de overwinnaars en kregen niets. Gestolen grondgebied werd niet teruggegeven en er volgden geen herstelbetalingen, sterker nog, het land werd in de loop der tijd volledig uitgehold. Het uit partizanen bestaande Thuisleger had zij aan zij gevochten met het Rode Leger om Polen te bevrijden. Tegen het einde van de oorlog keerden ze zich tegen de Sovjets. Een strijd die niet te winnen viel.

Waarom speelde juist Polen een sleutelrol bij zowel het begin als het einde van de Koude Oorlog?
Landen die liggen tussen grote mogendheden worden altijd begeerd. In het verleden zijn er in de hele regio lange oorlogen gevoerd, ook met bijvoorbeeld de Zweden en de Turken. In de naoorlogse periode waarover ik in mijn boek spreek, zijn we de bufferzone tussen moedertje Rusland en het kapitalistische westen. Naast het diepgewortelde gevoel van onrecht over de afloop van de Tweede Wereldoorlog, iets dat nog decennia bleef nasmeulen, speelde ook het katholicisme een belangrijke rol. Het bood de mensen een alternatief, een totaal ander wereldbeeld.

De kerk is erin geslaagd om overeind te blijven gedurende het communisme. Een bijna ongelooflijke prestatie aangezien de Sovjets geen middelen schuwden om, in het licht van de totale overheersing, concurrerende organisaties uit te schakelen, desnoods van binnenuit. Ook ongelovigen konden binnen de kerk toevlucht zoeken. Letterlijk zelfs, aangezien het instituut de gebouwen wist te behouden. Mensen die niets met de staat te maken wilden hebben, die het compromis verafschuwden, konden zo buiten de politiek blijven en zichzelf organiseren. Toen Solidarność semi-legaal werd, groeide de vakbond binnen een jaar uit tot een organisatie met tien miljoen leden. Een niet te negeren machtsblok.

Tot de dood van Stalin in 1953 durfden niet veel inwoners van het Oostblok zich te verzetten?
In de eerste jaren na de oorlog was er gewapend verzet, zoals in Polen, de Baltische staten en West-Oekraïne. Overal in het Oostblok kwamen Sovjetsoldaten op raadselachtige wijze om. Tot 1947, en in het geval van Tsjecho-Slowakije tot 1948, waren er nog oppositiepartijen. Die zijn daarna met de zogenaamde salamitechniek weggesneden uit de Oostbloklanden: kopstuk na kopstuk verdween. Openlijk verzet leidde na die tijd onherroepelijk tot gevangenisstraf, verbanning of executie. Angst is een zeer krachtig pressiemiddel. Als uit een groep van twintig vrienden er iemand zomaar verdwijnt, houdt de rest zich vanzelf rustig. Er werd binnen de mogelijkheden geprotesteerd, bijvoorbeeld door het creëren van een subcultuur met de bijbehorende kleren, haardracht en muziek. Tot 1989 werd het luisteren naar Radio Free Europe zwaar bestraft. In de DDR heb ik mensen ontmoet die tegen de stroom in hun eigen winkeltje open bleven houden. Dat is ook een vorm van protest, hoe kleinschalig ook. Net zo goed als men zich met zwarte humor overeind hield. Elke grap een kleine revolutie. Gevaarlijk, want spotten met de Partij kon tot jaren gevangenisstraf leiden.

Kun je concluderen dat het Oostblok als eenheid eigenlijk wel op een mislukking uit móest draaien?
Eeuwenoude culturen laten zich niet fundamenteel veranderen. Het verschil tussen bijvoorbeeld een Tsjech en een Albaniër is enorm. In de invloedssfeer woonden katholieken, protestanten en moslims en bovendien gingen Joegoslavië en Roemenie hun eigen weg. Probeer dat alles maar eens bij elkaar te houden. Na de dood van Stalin kon Moskou de verschillende nationalistische gevoelens en de diepmenselijke drang naar individualisme niet langer beteugelen. Het totalitarisme wil de economie, de politiek, het sociale en culturele leven controleren. Er mogen naast de staat geen andere instituten of organisaties bestaan. Dat absolute beginsel draagt het zaad van de eigen vernietiging in zich. Bij totale controle maak je als vanzelf politieke tegenstanders. Wanneer je tegen een kunstenaar zegt dat hij op een andere manier moet schilderen en hij weigert, dan heb je als overheid zelf een dissident gecreëerd. Stakers, zoals bij de scheepswerf in Gdansk, worden politieke tegenstanders.

Het volk zag al snel in dat het Stalinisme niet werkte?
Het was de waarheid van de mensen en ze gedroegen zich ernaar. Het is gemakkelijk om met de kennis van nu te kijken naar de historie, maar de mensen werden al als kind gevoed met de doctrine. Ze wisten niet beter en later werkten ze mee tegen wil en dank. Ongetwijfeld waren er massa’s opportunisten. De Partij stimuleerde namelijk ook sociale promotie en wakkerde de strijd tussen de generaties aan met quota. Ouderen konden de jonge modelarbeiders niet bijhouden.

Een buitenstaander zou zeggen dat een weldenkend mens de ogen toch niet kan sluiten voor het verschil tussen propaganda en werkelijkheid?
Altijd maar je neus naar Moskou richten, zorgde wel voor een sterk verminderd enthousiasme over het communisme. Ondanks de mistoestanden moest er optimisme worden uitgestraald. Wilde je overleven en niet gearresteerd worden, al een hele prestatie achter het IJzeren Gordijn, dan moest je een zekere gespletenheid bezitten. Dansen op het dunne koord. In zekere zin waren de Oost-Europeanen in die dagen beroepshuichelaars. Overdag meelopen in de 1 mei parade en ’s avonds met je vrienden klagen over de staat, al wist je nooit wie echt te vertrouwen was. Daar zorgde de geheime politie wel voor. De paranoia en de ideologie voedden elkaar. De revolutie die zijn eigen kinderen eet. We komen niet te weten wat mensen echt geloofden of wílden geloven, voor de lieve vrede zogezegd. Het leverde in westerse ogen absurde anekdotes op, maar voor de mensen in die dagen was het de realiteit.

Ondanks de vijfjarenplannen was het Oostblok economisch gezien geen succes?
Protest ontstaat doordat een systeem niet werkt. Wanneer de leiding dat niet wil inzien – de Partij heeft immers altijd gelijk – zoekt men de schuld bij derden: spionnen, provocateurs van het westerse imperialisme. Pas in retrospectief heeft Gorbatsjov onderkend dat het communisme niet kón werken. Hij is een interessante figuur. Er zijn twee belangrijke gebeurtenissen in zijn leven die bepalend lijken voor zijn latere acties. Hij heeft in 1956 als jonge man Chroetsjov het beleid van Stalin horen afkeuren en hij was in 1969 een jaar lang in Praag nadat Warschaupacttroepen een einde hadden gemaakt aan de Praagse Lente. Hij heeft in de jaren tachtig geprobeerd om het communisme een menselijker gezicht te geven in de veronderstelling dat hij de Partij nieuw leven in kon blazen.

Is er ook iets positiefs te melden over het communisme?
De huizen werden hersteld en er werden wegen aangelegd. Vrouwen hadden dezelfde rechten, hetzelfde loon, arbeiderskinderen gingen naar de universiteit, er was gezondheidzorg voor iedereen, al hadden partijbonzen eigen (geheime) ziekhuizen. Er was een zekere mate van succes, maar het is de vraag of de Oostbloklanden als democratieën niet beter af waren geweest. Je hoort oudere mensen nog weleens praten over de ‘goede, oude communistische tijd’ toen de staat nog voor je zorgde, maar dat is valse nostalgie. Het is het terugverlangen naar de jeugd.

In Oost-Duitsland hoor je die nostalgische stem steeds vaker.
Veel meer dan in de andere voormalige Oostbloklanden. Het communisme gaf de Duitsers de kans om zich schoon te wassen van de schande van het nazisme. Bovendien was het tot de bouw van de Berlijnse Muur voor Oost-Duitsers vrij eenvoudig om naar het Westen te vluchten. Veel dissidenten waren er daardoor in de beginjaren niet. Belangrijke mensen, zoals artsen en wetenschappers, werden met flinke bonussen en privileges in het land gehouden. Zij die achterbleven, maakten een min of meer bewuste keuze. Bedenk dat de DDR is opgehouden te bestaan. De mensen verlangen dus terug naar een verdwenen land. Stalin hoopte op een verenigd communistisch Duitsland en zag het regime van Walter Ulbricht, ideologisch vast in de leer, als een goede eerste stap.

Wat denkt u van het Rusland van Poetin, heeft het stalinistische trekjes?
De Russen willen vanwege de handel een open relatie met het Westen. Niet alleen de rijken sturen hun kinderen naar Engelse internaten. Er is een stevige middenklasse ontstaan. Maar in daadwerkelijke samenwerking op internationaal niveau is de Russische regering niet geïnteresseerd. Ze waren tegen de Arabische lente en willen ook de opstandelingen in Syrië niet steunen, huiverig als ze zijn dat hen zelf zoiets zou kunnen overkomen. Zij proberen het westen, of eigenlijk specifiek Amerika, daar waar mogelijk te blokkeren. Amerikaanse koppels mogen geen Russische kinderen meer adopteren en hulporganisaties wordt het werken onmogelijk gemaakt.

Poetin diende als geheim agent onder Andropov, die elke organisatie buiten de Partij bitter bestreed. Mijn mening is ietwat gekleurd door de acht jaar onderzoek naar de Sovjet-Unie, maar ik denk dat de paranoia van Poetin daar zijn grondslag vindt. Zijn eigen levensbepalende ervaring was Dresden begin 1989, toen men massaal de straat op ging om te protesteren en de stasi’s uit hun kantoor werden gejaagd. De laatste tien jaar is Rusland een gecontroleerde democratie. Zoals de radio in de dagen van Stalin cruciaal was, beheerst Poetin de tv en dus de massa, al wordt het ondermijnd door het internet. Hij probeert een eigen ideologie te creëren, maar het systeem werkt niet. En wie geef je dan de schuld? Buitenlandse provocateurs. Waar hebben we dat eerder gehoord?

Naar de overzichtspagina

Agenda

Film

  • Er zijn voor vandaag geen films aangemeld

Video's & Podcasts

  • Maria Barnas

    Podcast van Erik Jan Harmens met Maria Barnas over haar in januari verschenen roman Altijd Augustus

    Opname: 12-04-2017
    Erik Jan Harmens
  • Kluun

    Podcast van Erik Jan Harmens met Kluun over zijn roman DJ

    Opname: 31-03-2017
    Erik Jan Harmens
  • Ronald Snijders

    Podcast van Erik Jan Harmens met Ronald Snijders over diens gedichtenverzameling Kopdichtbundel.

    Opname: 13-03-2017
    Erik Jan Harmens

Meer video's & podcasts

Canon van de Nederlandse geschiedenis

  • 1. Hunebedden
  • 2. De Romeinse Limes
  • 3. Willibrord
  • 4. Karel de Grote
  • 5. Hebban olla vogala
  • 6. Floris V
  • 7. De Hanze
  • 8. Erasmus
  • 9. Karel V
  • 10. De Beeldenstorm
  • 11. Willem van Oranje
  • 12. De Republiek
  • 13. De Verenigde Oostindische Compagnie
  • 14. De Beemster
  • 15. De grachtengordel
  • 16. Hugo de Groot
  • 17. De Statenbijbel
  • 18. Rembrandt
  • 19. De Atlas Major van Blaeu
  • 20. Michiel de Ruyter
  • 21. Christiaan Huygens
  • 22. Spinoza
  • 23. Slavernij
  • 24. Buitenhuizen
  • 25. Eise Eisinga
  • 26. De patriotten
  • 27. Napoleon Bonaparte
  • 28.  Koning Willem I
  • 29. De eerste spoorlijn
  • 30. De Grondwet
  • 31. Max Havelaar
  • 32. Verzet tegen kinderarbeid
  • 33. Vincent van Gogh
  • 34. Aletta Jacobs
  • 35. De Eerste Wereldoorlog
  • 36. De Stijl
  • 37. De crisisjaren
  • 38. De Tweede Wereldoorlog
  • 39. Anne Frank / Jodenvervolging
  • 40. Indonesië 1945-1949
  • 41. Willem Drees
  • 42. De watersnood
  • 43. De televisie
  • 44. Haven van Rotterdam
  • 45. Annie M.G. Schmidt
  • 46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945
  • 47. Srebrenica
  • 48. Veelkleurig Nederland
  • 49. De gasbel
  • 50. Europa
  • 1. Hunebedden

    1. Hunebedden

    Circa 4.000 tot 3.000 v.Chr.
    Hunebedden zijn door mensenhanden geordende steenformaties die dienden als begraafplaats. In Drenthe zijn er ruim vijftig bewaard gebleven.

    Bekijk details
  • 2. De Romeinse Limes

    2. De Romeinse Limes

    47-ca. 400.
    Bij het begin van onze jaartelling vormde de Rijn, die van Xanten via Utrecht en Alphen aan den Rijn naar Katwijk stroomde, de Limes, de grens van het Romeinse rijk.

    Bekijk details
  • 3. Willibrord

    3. Willibrord

    658-739.
    De Engels monnik Willibrord kwam in 690 aan land bij de monding van de Rijn om zich in te zetten voor de verspreiding van het christendom in het land van de Friezen.

    Bekijk details
  • 4. Karel de Grote

    4. Karel de Grote

    724-814.
    Karel de Grote, op kerstdag van het jaar 800 door de paus tot keizer over het Westen gekroond, had het Frankische rijk zo weten uit te breiden dat het grote delen van het huidige Europa omvatte, waaronder de latere Nederlanden.

    Bekijk details
  • 5. Hebban olla vogala

    5. Hebban olla vogala

    Omstreeks 1100.
    Om zijn ganzenveer te scherpen krabbelde een Vlaamse monnik omstreeks het jaar 1100 een paar zinnen neer uit een liefdesliedje. Het is de oudst bewaarde tekst in het Nederlands.

    Bekijk details
  • 6. Floris V

    6. Floris V

    1254-1296.
    Floris V was de graaf die in de dertiende eeuw het machtsgebied van Holland aanzienlijk wist uit te breiden, tot drie van zijn vazallen zich tegen hem keerden.

    Bekijk details
  • 7. De Hanze

    7. De Hanze

    1356-ca. 1450
    Door het Hanzeverbond tussen steden in Nederland, België, de Baltische Staten, Noorwegen en Polen waren Zutphen, Deventer, Tiel, Kampen, Zwolle en meer steden in het oosten van het land van de twaalfde tot de zestiende eeuw welvarende handelscentra.

    Bekijk details
  • 8. Erasmus

    8. Erasmus

    1469?-1536
    Naast etiquetteboeken, vorstenspiegels, samenspraken en traktaten die heersers en burgers moesten opvoeden tot wijze christenen, publiceerde Erasmus onder meer Adagia, een verzameling klassieke spreekwoorden, en de satire Lof der zotheid.

    Bekijk details
  • 9. Karel V

    9. Karel V

    1500-1558.
    Zo groot was het rijk waarover Karel V heerste dat de zon er letterlijk nooit onderging. Tot dat rijk behoorden de Nederlanden, die hij tot een bestuurlijke eenheid probeerde te smeden.

    Bekijk details
  • 10. De Beeldenstorm

    10. De Beeldenstorm

    1566.
    Dit was het wonderjaar waarin edellieden die zich geuzen noemden, zich steeds openlijker tegen het landsbestuur keerden en waarin in de hele Nederlanden kerken en kloosters werden geplunderd en ontdaan van hun katholieke symbolen.

    Bekijk details
  • 11. Willem van Oranje

    11. Willem van Oranje

    1533-1584.
    Willem van Oranje was een ambitieuze edelman die min of meer zijns ondanks uitgroeide tot een rebel en later werd vereerd als de ‘vader des vaderlands’, als de grondlegger van een nieuwe Nederlandse staat.

    Bekijk details
  • 12. De Republiek

    12. De Republiek

    1588-1795
    Na de oorlog waren de Nederlanden uiteengevallen in de zuidelijke Spaanse Nederlanden en de noordelijke Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In het vroegmoderne Europa was een republiek een uitzondering.

    Bekijk details
  • 13. De Verenigde Oostindische Compagnie

    13. De Verenigde Oostindische Compagnie

    1602-1799
    De Verenigde Oostindische Compagnie had het Nederlandse monopolie op de handel in de Aziatische wateren en mocht oorlogen voeren, verdragen sluiten en gebieden besturen. Zo ontwikkelde de VOC zich tot een geduchte macht.

    Bekijk details
  • 14. De Beemster

    14. De Beemster

    1612
    Nadat met 43 windmolens de Beemster was drooggelegd, werd in 1612 met de inrichting van de polder begonnen. Aan het strak geometrische patroon waarvan werd uitgegaan, heeft de Beemster zijn roem te danken.

    Bekijk details
  • 15. De grachtengordel

    15. De grachtengordel

    1613-1662
    Bij de uitbreiding van Amsterdam vanaf 1613 werd nut gecombineerd met schoonheid. Een van de projecten was de grachtengordel, met zijn karakteristieke halfronde vorm en zijn residentiële functie, met tal van ‘stadspaleisjes’ voor kapitaalkrachtige inwoners.

    Bekijk details
  • 16. Hugo de Groot

    16. Hugo de Groot

    1583-1645
    Hugo de Groot is vooral bekend gebleven door zijn ontsnapping in een boekenkist uit slot Loevestein in 1621. Hij staat echter ook te boek als een groot rechtsgeleerde die de beginselen van het volkerenrecht formuleerde.

    Bekijk details
  • 17. De Statenbijbel

    17. De Statenbijbel

    1637
    In 1618 gaf de gereformeerde synode opdracht een Nederlandse vertaling van de bijbel te maken. Die verscheen in 1637 en zou in de loop der eeuwen een groot stempel drukken op de Nederlandse taal en cultuur.

    Bekijk details
  • 18. Rembrandt

    18. Rembrandt

    1606-1669
    Van de circa 175 kunstschilders die Amsterdam omstreeks 1650 rijk was en die de culturele bloei in de Gouden Eeuw symboliseren, was Rembrandt een van de succesrijkste. Met zijn dure portretten en schilderijen bediende hij een elite van welgestelde burgers en kunstkenners.

    Bekijk details
  • 19. De Atlas Major van Blaeu

    19. De Atlas Major van Blaeu

    1662-1665
    Met kennis van zaken zette Willem Jansz Blaeu in 1605 in Amsterdam een drukkerij en uitgeverij van hoogwaardige kaarten en atlassen op, die door zijn zoon Joan werd voortgezet, onder meer met de uigave van de Atlas Major.

    Bekijk details
  • 20. Michiel de Ruyter

    20. Michiel de Ruyter

    1607-1676
    Conflicterende handelsbelangen leidden ertoe dat de Republiek in de zeventiende eeuw voortdurend oorlog op zee moest voeren. De beroemdste van alle zeehelden was Michiel Adriaenszoon de Ruyter, die het bracht tot luitenant-admiraal van de marine.

    Bekijk details
  • 21. Christiaan Huygens

    21. Christiaan Huygens

    1629-1695
    Christiaan Huygens was een van de grootste geleerden van zijn tijd, wiens verdiensten op vele terreinen liggen. Zo vond hij onder meer het slingeruurwerk uit en ontdekte hij de maan Titan bij de planeet Saturnus.

    Bekijk details
  • 22. Spinoza

    22. Spinoza

    1632-1677
    Al behoort hij tot de filosofen die het westerse denken hebben gevormd, tijdens zijn leven moest Spinoza zo voorzichtig zijn dat zelfs zijn hoofdwerk, de Ethica, pas na zijn dood werd uitgebracht.

    Bekijk details
  • 23. Slavernij

    23. Slavernij

    1621-1863
    De Nederlandse slavenhandel begon in 1621 met de oprichting van de West-Indische Compagnie en eindigde bijna 250 jaar later met de afschaffing van de slavernij in Suriname.

    Bekijk details
  • 24. Buitenhuizen

    24. Buitenhuizen

    17e en 18e eeuw
    In de Gouden Eeuw lieten vooral rijke Amsterdamse kooplieden langs de Vecht en andere rivieren riante buitenhuizen bouwen, met vaak prachtige tuinen.

    Bekijk details
  • 25. Eise Eisinga

    25. Eise Eisinga

    1744-1828.
    Geïnspireerd door de Verlichting bouwde Eise Eisinga in zijn werkkamer een bewegend model van het zonnestelsel, nu nog altijd het oudste werkende planetarium ter wereld.

    Bekijk details
  • 26. De patriotten

    26. De patriotten

    1780-1795
    Na de bloeitijd van de Republiek werden burgers een politieke macht die zich tegen stadhouder Willem V keerde en ernaar streefde het land tot een politieke eenheid te smeden.

    Bekijk details
  • 27. Napoleon Bonaparte

    27. Napoleon Bonaparte

    1769-1821
    Als keizer bracht Napoleon zowat heel Europa onder zijn gezag. In Nederland introduceerde hij aanvankelijk de monarchie en moderniseerde hij het bestuur en de rechtspraak.

    Bekijk details
  • 28.  Koning Willem I

    28. Koning Willem I

    1772-1843
    Na het congres van Wenen in 1815 werden noord en zuid samen het Verenigd Koninkrijk, onder koning Willem I. Ondanks diens inspanningen de economie te verbeteren, kwam het zuiden in 1830 in opstand.

    Bekijk details
  • 29. De eerste spoorlijn

    29. De eerste spoorlijn

    1839
    Ondanks de aanvankelijke scepsis heeft de komst in 1839 van de trein in Nederland veel bijgedragen tot de ontsluiting van het land en een versnelde industrialisatie ervan.

    Bekijk details
  • 30. De Grondwet

    30. De Grondwet

    1848
    Omdat de Grondwet bepaalt wie de macht uitoefent en hoe dat gebeurt, is het voornaamste wet van een staat. De Nederlandse Grondwet werd ingevoerd in 1798 en herzien in 1815 en 1848.

    Bekijk details
  • 31. Max Havelaar

    31. Max Havelaar

    1860
    De ervaringen van Eduard Douwes Dekker als assistent-resident in Nederlands-Indië vormden de basis voor de felle aanklacht tegen het koloniale regime die hij als Multatuli in de vorm van de roman Max Havelaar zou schrijven.

    Bekijk details
  • 32. Verzet tegen kinderarbeid

    32. Verzet tegen kinderarbeid

    19e eeuw
    Toen kinderen door de Industriële Revolutie ook massaal in fabrieken aan het werk werden gezet, nam het verzet daartegen toe. Het zou tot 1874 duren voordat een wet de inzet van kinderen in fabrieken verbood.

    Bekijk details
  • 33. Vincent van Gogh

    33. Vincent van Gogh

    1853-1890
    Met zijn kleurrijke, eigenzinnige schilderijen en zijn door amoureuze, persoonlijke en zakelijke tegenspoed getekende leven is Vincent van Gogh een van de meest tot de verbeelding sprekende kunstenaars.

    Bekijk details
  • 34. Aletta Jacobs

    34. Aletta Jacobs

    1854-1929
    Haar hele leven heeft Aletta Jacobs gestreden voor de rechten van vrouwen, onder meer voor het in 1919 ingevoerde algemeen vrouwenkiesrecht. Ook als arts kwam ze op voor de belangen van vrouwen.

    Bekijk details
  • 35. De Eerste Wereldoorlog

    35. De Eerste Wereldoorlog

    1914-1918
    Al wist Nederland in 1914 neutraal te blijven, toch zou de Grote Oorlog niet helemaal aan het land voorbijgaan. Ook de Nederlanders voelden steeds meer de consequenties ervan.

    Bekijk details
  • 36. De Stijl

    36. De Stijl

    1917-1981
    Opgericht in de chaos van de Eerste Wereldoorlog, streefden de beweging en het tijdschrift De Stijl naar harmonie door het gebruik van geometrische vormen en van de primaire kleuren en de niet-kleuren.

    Bekijk details
  • 37. De crisisjaren

    37. De crisisjaren

    1929-1940
    Elke dag urenlang aanschuiven in stempellokalen. Dat was het vernederende lot van de steuntrekkende werklozen in de jaren van 1929 tot 1940, die de geschiedenis zijn ingegaan als de crisisjaren.

    Bekijk details
  • 38. De Tweede Wereldoorlog

    38. De Tweede Wereldoorlog

    1940-1945
    Na het bombardement op Rotterdam op 14 mei 1940 capituleerde de Nederlandse legerleiding. Het was het begin van de Duitse bezetting van Nederland, die zo’n vijf jaar zou duren.

    Bekijk details
  • 39. Anne Frank / Jodenvervolging

    39. Anne Frank / Jodenvervolging

    1942-1945
    Door de publicatie van het dagboek zij tijdens de onderduik bijhield, groeide Anne Frank uit van een naamloze dode, omgekomen in Bergen-Belsen, tot het internationale symbool van de Holocaust.

    Bekijk details
  • 40. Indonesië 1945-1949

    40. Indonesië 1945-1949

    1945-1949
    Op 17 augustus 1945 riep Soekarno de onafhankelijkheid van Indonesië uit, maar pas na twee ‘politionele acties’ en onder grote internationale druk legde Nederland zich daar eind 1949 bij neer.

    Bekijk details
  • 41. Willem Drees

    41. Willem Drees

    1886-1988
    Van 1948 tot 1958 was Willem Drees als minister-president leider van de rood-roomse coalitie. Het waren de jaren waarin de verzorgingsstaat werd opgebouwd, met regelingen als de AOW.

    Bekijk details
  • 42. De watersnood

    42. De watersnood

    1 februari 1953
    De watersnood van 1953 kostte ongeveer 1800 mensen het leven, nog eens 72.000 werden dakloos. De Deltawerken moesten verhinderen dat zich nog eens een ramp van die omvang zou voltrekken.

    Bekijk details
  • 43. De televisie

    43. De televisie

    Vanaf 1948
    In 1948 gestart met experimentele uitzendingen, heeft de televisie vanaf eind jaren ’50 een enorme vlucht genomen. Zowel in tijdsbesteding als in meningsvorming bracht het nieuwe medium ingrijpende veranderingen.

    Bekijk details
  • 44. Haven van Rotterdam

    44. Haven van Rotterdam

    Vanaf circa 1889
    Net als Schiphol is de haven van Rotterdam een mainport, een knooppunt voor de Nederlandse handel met het buitenland. Er wordt dan ook voortdurend gewerkt aan de verdere uitbouw ervan.

    Bekijk details
  • 45. Annie M.G. Schmidt

    45. Annie M.G. Schmidt

    1911-1995.
    De versjes en liedjes, toneelstukken en musicals, verhalen en hoorspelen van Annie M.G. Schmidt waren zo geliefd en tegelijk zo invloedrijk dat zij wel de echte koningin van Nederland werd genoemd.

    Bekijk details
  • 46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945

    46. Suriname en de Nederlandse Antillen vanaf 1945

    Nadat Suriname in 1975 onafhankelijk was geworden, is gaandeweg ook de verhouding tussen Nederland en de eilanden van de Nederlandse Antillen in meer of mindere mate aangepast.

    Bekijk details
  • 47. Srebrenica

    47. Srebrenica

    1995
    Dat Dutchbat de genocide op zevenduizend moslimmannen in de door haar beveiligde enclave Srebrenica niet heeft kunnen voorkomen, heeft ook in Nederland diepe sporen nagelaten.

    Bekijk details
  • 48. Veelkleurig Nederland

    48. Veelkleurig Nederland

    Vanaf 1945.
    In de vorige eeuw is het aantal inwoners in Nederland verdrievoudigd, van vijf naar meer dan vijftien miljoen. Vanaf de jaren ’60 is ook de diversiteit van die inwoners sterk toegenomen.

    Bekijk details
  • 49. De gasbel

    49. De gasbel

    1959-2030.
    De gaswinning uit het veld bij Slochteren is de kurk genoemd waarop onze welvaart drijft. Maar de eindigheid ervan en een toenemend aantal bevingen vergen wellicht ingrijpende politieke keuzes.

    Bekijk details
  • 50. Europa

    50. Europa

    Vanaf 1945.
    Na de Tweede Wereldoorlog heeft de Europese samenwerking gestalte gekregen. Lag het initiatief in 1951 bij 6 landen, inmiddels telt de Europese Unie 27 landen en willen er nog meer toetreden.

    Bekijk details

Poëzie

  • Paul Bogaert
  • Charlotte Van den Broeck
  • Hugo Claus
  • Herman de Coninck
  • Ellen Deckwitz
  • Jules Deelder
  • Charles Ducal
  • Christine D’Haen
  • Andy Fierens
  • Maarten van der Graaff
  • Judith Herzberg
  • Hester Knibbe
  • Geert De Kockere
  • Gerrit Kouwenaar
  • Ted van Lieshout
  • Lieke Marsman
  • Els Moors
  • Ilja Leonard Pfeijffer
  • Alfred Schaffer
  • Peter Verhelst
  • Miriam Van hee
  • Paul Bogaert

    Paul Bogaert

    Paul Bogaert is een dichter met een bijzonder scherp oor voor de kleinste nuances waarmee de hedendaagse taal uit verschillende domeinen bewust of onbewust geladen is. Hij weet die nuances op bijzonder ingenieuze wijze uit te buiten.

    Bekijk details
  • Charlotte Van den Broeck

    Charlotte Van den Broeck

    Nadat ze als performing poet naam had gemaakt, debuteerde Charlotte Van den Broeck met Kameleon, in januari 2016 bekroond met de Herman de Coninckprijs voor het beste debuut.

    Bekijk details
  • Hugo Claus

    Hugo Claus

    Na in 1947 zijn debuut te hebben gemaakt met de lyrische Kleine reek, evolueert Hugo Claus in zijn poëzie naar het modernisme van de jaren vijftig met als hoogtepunt De Oostakkerse gedichten uit 1955. Zijn later dichtwerk mag dan weer klassiek genoemd worden.

    Bekijk details
  • Herman de Coninck

    Herman de Coninck

    Herman de Coninck maakte de poëzie voor veel lezers toegankelijk. Vanaf zijn debuut in 1969 met De lenige liefde excelleren zijn gedichten in relativering, lichte ironie en hun grote toegankelijkheid.

    Bekijk details
  • Ellen Deckwitz

    Ellen Deckwitz

    De poëzie van Ellen Deckwitz is broeierig en griezelig en vliegt hier en daar uit de bocht, maar wel op zo’n manier dat je wenst dat dit bij meer dichters zou gebeuren.

    Bekijk details
  • Jules Deelder

    Jules Deelder

    Tijdens optredens lardeert Deelder zijn gedichten met anekdotes en moppen – of misschien is het andersom. Vaste thema’s in die gedichten zijn de Tweede Wereldoorlog, voetbalclub Sparta en Rotterdam.

    Bekijk details
  • Charles Ducal

    Charles Ducal

    Naast poëzie publiceerde Charles Ducal (pseudoniem van Frans Dumortier) ook een veelgeprezen verhalenbundel en onder meer een Gedichtendagessay. In 2014 werd hij gekozen tot de eerste Dichter des Vanderlands van België.

    Bekijk details
  • Christine D’Haen

    Christine D’Haen

    Het oeuvre van Christine D’Haenzal steeds nieuwe lezers weten aan te trekken. Deze poëzie vraagt veel van de lezer, maar geeft in ruil brede vergezichten die uitnodigen tot reflectie over leven en cultuur.

    Bekijk details
  • Andy Fierens

    Andy Fierens

    Wie nog dacht dat de poëzie steeds verheven onderwerpen bezingt op een haast sacrale, eerbiedige toon, moet die opvatting na lectuur van de gedichten van Andy Fierens grondig bijstellen.

    Bekijk details
  • Maarten van der Graaff

    Maarten van der Graaff

    ‘Een uiterst beweeglijke en vindingrijke dichter,’ zo typeerde de jury van de C. Buddingh’-prijs voor nieuwe Nederlandstalige poëzie 2014 Maarten van der Graaff op basis van zijn door haar bekroonde bundel Vluchtautogedichten.

    Bekijk details
  • Judith Herzberg

    Judith Herzberg

    Het is vreemd dat Judith Herzberg nog niet verkozen is als Dichter des Vaderlands, want ze is een van de meest toegankelijke en invoelbare dichters die er zijn. Maar hoe toegankelijk en invoelbaar ook, er is altijd een diepere betekenis.

    Bekijk details
  • Hester Knibbe

    Hester Knibbe

    Vanaf haar debuut in 1982 is Hester Knibbe een klassieke dichteres in een moderne wereld. Ze schrijft poëzie die het niet zoekt in onbegrijpelijke formuleringen, maar in de wereld aan betekenis die schuilgaat achter een heldere zin. Haar gedichten zijn helder en precies en getuigen immer van een groot vakmanschap.

    Bekijk details
  • Geert De Kockere

    Geert De Kockere

    Geert De Kockerede debuteerde in 1989 met Vingers in de jam, een poëziebundel voor kleuters. Daarna volgden snel ook prentenboeken, filosofische verhalenbundels, fotoboeken en, meer recent, boeken voor volwassen lezers.

    Bekijk details
  • Gerrit Kouwenaar

    Gerrit Kouwenaar

    Het barst van de emotie, maar je moet het er wel uithalen.’ Dat zei Gerrit Kouwenaar in een interview met Kenneth van Zijl op Cultura over het vooroordeel dat hij een kille, emotieloze dichter van kille en emotieloze verzen zou zijn.

    Bekijk details
  • Ted van Lieshout

    Ted van Lieshout

    Iedere keer weer bewijst Ted van Lieshout dat hij in geen enkel hokje past en niet vastzit aan één vorm en één doelgroep. Deze geanimeerde verteller en tegendraadse vernieuwer publiceerde al meer dan zestig kinderboeken.

    Bekijk details
  • Lieke Marsman

    Lieke Marsman

    Lieke Marsman debuteerde als dichter in het tijdschrift Tirade. Voor de bundel Wat ik mijzelf graag voorhoud werd ze driemaal bekroond. De eerste letter is haar tweede bundel.

    Bekijk details
  • Els Moors

    Els Moors

    Els Moors werd door de kritiek met lof overladen voor haar debuut Er hangt een hoge lucht boven ons (2006). In 2008 debuteerde zij als prozaschrijver met Het verlangen naar een eiland, een roman over liefde, seks en de hunkering naar de ander. Daarna verscheen nog de verhalenbundel Vliegtijd.

    Bekijk details
  • Ilja Leonard Pfeijffer

    Ilja Leonard Pfeijffer

    ‘Ik heb het nog nooit zo koud gehad/ als toen ik alles snapte,’ dichtte Ilja Leonard Pfeijffer in de niet separaat verschenen bundel Doka, die is opgenomen in De man van vele manieren, zijn verzameld dichtwerk.

    Bekijk details
  • Alfred Schaffer

    Alfred Schaffer

    Alfred Schaffer (1973) publiceerde vijf dichtbundels en won de Jo Peters Poëzieprijs, de Hugues C. Pernathprijs, de Ida Gerhardt Poëzieprijs en de Jan Campertprijs. Hij doceert aan de universiteit van Stellenbosch in Zuid-Afrika.

    Bekijk details
  • Peter Verhelst

    Peter Verhelst

    Naast dichter is Peter Verhelst ook romancier en regisseur. Voor zijn werk ontving hij prestigieuze prijzen als De Gouden Uil, de Vlaamse Cultuurprijs, de F. Bordewijkprijs, de Herman de Coninckprijs en de Jan Campertprijs.

    Bekijk details
  • Miriam Van hee

    Miriam Van hee

    Veel bundels van de in 1952 geboren dichter en slaviste Miriam Van hee werden bekroond, onder meer met de Herman de Coninck-prijs 2008, en genomineerd, onder meer voor de VSB Poëzieprijs 2014.

    Bekijk details

Log in

Inloggen

Inloggen hoeft alleen als u een reactie wilt plaatsen of aan een discussie wilt deelnemen.

 

Personaliseer

Personaliseer het Literatuurplein

Bepaal zelf welke rubrieken op de homepage worden getoond.

Kies een paginakleur

  • Verras mij
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •