Verbannen
Column door Annelies Verbeke (9 januari 2018)
Turkije haalde vorig jaar een droef wereldrecord: het hoogste aantal opgesloten schrijvers en journalisten. Een Turks-Koerdische vriendin, de dichteres en journaliste Bejan Matur, ontvluchtte haar land. Na jarenlang moedig Turkse hete hangijzers vanuit verschillende kanten te hebben belicht, werden de doodsbedreigingen ook haar te veel. Hartverscheurend om haar over het leven in ballingschap te horen vertellen, ver weg van haar stokoude ouders.

In de nasleep van de mislukte coup, eind 2016, werd ook auteur en journaliste Aslı Erdoğan 136 dagen opgesloten. Er hangt haar nog steeds een levenslange gevangenisstraf boven het hoofd. De columns die ze schreef voor de Koerdische krant Özgur Gündem waren de reden voor haar opsluiting. In 2017 verschenen 29 daarvan in het Nederlands onder de titel Zelfs de stilte is niet meer van mij.

Hoe literair Erdoğans journalistiek ook is, ik richt me hier op verhalenbundels. Turkije is met klassiekers als Aziz Nesin en Sait Faik Abasıyanık een zegen voor het genre, zowel wat de kwaliteit van de korte verhalen als het aanzien ervoor betreft. Ook vandaag. In Verbannen raakt Çiler İlhan veel dezelfde thema's als Erdoğan aan. Ik vatte haar toon niet meteen, maar wat was ik blij dat ik desondanks doorzette. Ik hou ervan als een bundel een duidelijke eenheid vertoont en als er is nagedacht over de volgorde van de verhalen. Of als personages terugkeren en verhalen vanuit verschillende perspectieven worden verteld. Dat doet İlhan met verve, en het is wellicht een van de redenen waarom ze in 2011 met Verbannen de EU-Literatuurprijs won.

Het verhaal 'Mijn zus' is een echo van twee eerdere verhalen. In 'Mijn dochter' spreekt een moeder die van haar zoons te horen kreeg: 'Moeder, we hebben onze zus doodgemaakt, er zat niets anders op. Ze heeft schande over de familie gebracht.' De moeder vraagt vergiffenis omdat zij negen jaar lang over deze misdaad heeft gezwegen; ze wilde niet ook haar andere kinderen verliezen. In 'Mijn grote broer' spreekt het slachtoffer zelf: 'Ik vond het treurig, niet omdat ik dood zou gaan, maar omdat mijn jongste broer dat moest doen (...) Mijn arme broertje met zijn goede hart.' Vanuit het hiernamaals belooft ze bij de oudste broer te zullen blijven spoken, en vervloekt ze hun vader, de bedenker van het moordplan. In 'Mijn zus' bekent de door nachtmerries gekwelde oudste broer zijn misdaad. Hij is niet het enige personage in Verbannen dat kapot gaat aan wroeging.

Verschillende perspectieven zijn verrassend genoeg voorbehouden aan dieren. Er is het liefdesverdriet van een zwaan op het Aasemeer in Münster. Een gorillababy in de dierentuin van dezelfde stad. En in opvallend veel verhalen is een rol of een perspectief voorbehouden aan een of meerdere honden. Het eerste en laatste verhaal is voor Zobar en Başa, Roma die uit de Istanboelse wijk Sulukule zijn verdreven. In het laatste verhaal gunt İlhan hen wat hoop, een goed waarmee ze uiterst zuinig omspringt. Verbannen verhaalt immers over incest, bloedwraak, geweld tegenover vrouwen en vele andere gevallen van onrecht. Agressie, verraad en vergelding spelen zich in de eerste plaats in familiekring af.

İlhan neemt haar bijl echter ook mee op uitstapjes buiten de Turkse grenzen: het Iraakse patriarchaat moet het ontgelden, het Indische kastesysteem, Amerikaanse kernproeven in Micronesië, de gebeurtenissen in juli 1995 in Srebrenica, net als de schijnheiligheid van de Paus en de wetenschappelijke zoektocht naar 'perfecte genen'. Ik ben er niet helemaal uit of dit grensoverschrijdende de bundel ten goede komt. De strakke eenheid raakt er enerzijds wat door zoek en soms lijkt het de auteur vooral om het exces te doen. Anderzijds zorgt ze zo voor variatie - uiteindelijk toch op dezelfde thema's: menselijke wreedheid, menselijk lijden.

Wat me in de eerste plaats met stijgende bewondering verder deed lezen, is de heel eigen stijl van deze auteur. Ook vertaalster Sytske Breunesse verdient hiervoor een vermelding. Het is wonderbaarlijk hoe Çiler İlhan erin slaagt haar keiharde, donkere, compromisloze, beschuldigende verhalen toch iets sprookjesachtig mee te geven, in sommige gevallen zelfs iets grappigs. En die wisselende perspectieven, ook de caniene, geven ze een openheid en flexibiliteit die de gebeurtenissen verhinderen de lezer te verstikken.

'Ik werd ineens heel sterk, ik zwom, ik zwom, ik zwom', zo getuigt een jonge vluchtelinge, die haar hele familie is verloren in een gekapzijsde boot, maar alleen om het verlies van haar jongste broer treurt. En op de voorlaatste bladzijde staat te lezen: 'Maar waarom ik juist van het leven hou is omdat wij mensen nooit genoeg van het leven krijgen.'
Çiler İlhan verwenst het leven, en klampt zich eraan vast.
Delen
Koppelingen
Personen
Boeken
Meer columns
De hondenschool Door Annelies Verbeke (06-08-2018)
Boeken over boeken Door Rodaan Al Galidi (31-07-2018)
Bazip, Deibel Door Annelies Verbeke (02-07-2018)
Dat ene boek Door Rodaan Al Galidi (19-06-2018)
De meest gelezen schrijver van China Door Annelies Verbeke (04-06-2018)