Interview met Adam Johnson
‘De missie van romans is het vullen van emotionele gaten’
Door Guus Bauer (20 maart 2012)


Met zijn epos Gestolen leven heeft de Amerikaanse schrijver Adam Johnson de anonieme slachtoffers van het mensonterende regime in Noord-Korea een stem gegeven. De stem van liefde en hoop.

Hoofdpersoon Jun-do is de zoon van de leider van een weeskamp. Zijn moeder is verdwenen. Al in het kamp proeft hij van de macht. Hij mag selecteren wie het zware werk moet doen en wie mag eten. Zijn loyaliteit wordt opgemerkt door de machthebbers. Hij wordt soldaat in de tunnels tussen Noord- en Zuid-Korea, kidnapper in dienst van de nukken van Kim Jong-il en beklimt de militaire carrièreladder snel. Uiteindelijk steelt hij de identiteit van de rivaal van de Grote Leider in een poging de vrouw van wie hij houdt te redden.

Waarom een roman en niet een non-fictie boek?
Ik ben op een gegeven moment geïntrigeerd geraakt door Noord-Korea en begon de door de Japanners dagelijks vertaalde propagandakranten te lezen. Een hele bibliotheek heb ik over het land verslonden, maar ik kon nergens de menselijke dimensie vinden. Er werd geschreven over geopolitiek, de economie, de militairen of het wapenarsenaal. Ik was helemaal niet van plan om een boek over Noord-Korea te schrijven, maar ik wilde me verbeelden hoe een mens zich in die absurde omstandigheden moet voelen. De missie van romans is het vullen van emotionele gaten.

De roman lijkt zeer goed gedocumenteerd. Hoe heeft u als Amerikaan research gedaan in deze vrijwel ontoegankelijke staat?
Ik ben verscheidene keren in Noord-Korea geweest, maar het grootste gedeelte van de roman schreef ik in mijn kantoor in Los Angeles. Er zijn heel veel getuigenissen van vluchtelingen te lezen op het internet. Google Earth bijvoorbeeld is van commentaar voorzien door deze mensen. Ze vertellen over hun woonplaats, maar ook over de kampen, de barakken en de plaatsen waar de executies plaatsvinden. Hoewel het heel moeilijk is om ter plekke in Noord-Korea een ‘echt gesprek’ te houden, heb ik in het geheim een paar mensen geïnterviewd. Dat vereist van hun heel veel moed.

Het eist toch ook veel moed om te vluchten, er blijven meestal verwanten achter?
Daar praten ze nooit over. Wij zien de mensen die weten te ontvluchten alleen als helden op zoek naar vrijheid, maar er zijn altijd derden bij betrokken. De familie die achterblijft krijgt het zwaar te verduren. Met dat schuldgevoel moeten de vluchtelingen zien te leven en met heel veel woede. Ze zijn onderhevig geweest aan psychologische terreur. Het duurt lang voordat zoiets gesleten is, als het al slijt.

Dictaturen beroven mensen van hun identiteit, van hun taal, van hun persoonlijke kleur?
Wij westerlingen vinden de maatregelen absurd en begrijpen vaak niet hoe de bevolking zoiets kan accepteren. Wij moeten lachen omdat het leven in een dergelijke staat surrealistisch is. Maar voor de Noord-Koreaanse bevolking is het de realiteit van alledag. Bittere ernst.

Noord-Korea is momenteel wel de meest gesloten natie ter wereld?
In de DDR sijpelde informatie over de rest van de wereld binnen. Men kende daar cola en spijkerbroeken. Zij wisten wat ze niet konden bezitten. Of neem de Russen onder Stalin. Zij konden troost zoeken bij de grote literaire klassiekers. Men kon zelfs kiezen om schrijver te worden. Met alle risico’s van dien, dat wel. In Noord-Korea is al zeker zestig jaar geen boek gepubliceerd, anders dan standaardwerken van de Geliefde Leiders van de familie Kim of boeken die het regime bejubelen. Het boek als spiegel van een natie bestaat daar niet. Er zijn zeer begenadigde muzikanten, maar het is niemand in deze heilstaat toegestaan om eigen muziek te brengen. Het volk heeft geen stem.

Na dit boek kunt u waarschijnlijk nooit meer terug naar Noord-Korea?
Een onmogelijke missie, lijkt me. Het draait er alleen maar om wat de hoofdstad Pyongyang weet. In 2009 zijn een kleine drieduizend Noord-Koreanen erin geslaagd om naar het zuiden te vluchten. Van hen kun je veel leren over het dagelijkse leven, maar ze komen zonder uitzondering van het platteland. Als je in Pyongyang leeft, hoor je bij de elite. Zij zijn de profiteurs van de parasitaire natuur van het regime. Het zijn ambtenaren die bezit mogen hebben en die naast de indoctrinatie ook een echte opleiding hebben genoten. Zij zijn relatief veilig en hebben geen reden om te vluchten. Over Pyongyang weten we zo goed als niets. Ik ben er geweest, maar het is illegaal voor bewoners zonder speciale training om met buitenlanders te praten. Dat heeft mijn verbeelding behoorlijk aangespoord.

De roman is ook een uitnodiging om kantekeningen te zetten bij maatschappijvormen?
Het is goed als een boek aan kan zetten tot discussie. Mag er bijvoorbeeld wel zoveel humor in een boek over een dictatuur zitten? In 1988 was ik met mijn moeder onderweg in Rusland. Zij is een psychologe en was door de Sovjetregering gevraagd voor hulp bij een programma tegen alcoholmisbruik. Ik was een vrije jongen van amper twintig, opgegroeid in een Amerikaanse voorstad, die plotseling in een staat kwam waar de overheid de mensen totaal onder controle had. Mensen die stalen, hoereerden en dealden om uitsluitend aan gewone dagelijkse benodigdheden te komen. Een enorme cultuurshock. Daar is waarschijnlijk mijn interesse voor dictaturen ontstaan.

Zal er na de dood van Kim Jong-il iets veranderen?
We weten niet waar hij is doodgegaan of waaraan precies. Er wordt gezegd dat hij aan een hartaanval is gestorven op weg naar een inspectie. Maar de Zuid-Koreaanse inlichtingendienst wist te vertellen dat de trein nooit is vertrokken. Foto’s van het lijk zijn van grote afstand genomen. Het kan net zo goed een dubbelganger zijn. Maar goed, laten we ervan uitgaan dat hij is overleden. Daardoor weten we nog minder. Hij is niet zoals bijvoorbeeld Saddam gedemystificeerd, voor iedereen zichtbaar uit een hol gehaald en opgehangen.

De leider van Noord-Korea heeft te maken met de partij, met het leger en met belangrijke families. Je zou kunnen zeggen dat het land een monarchie, een militaire dictatuur en een maffiastaat ineen is. Maar de families en het leger kunnen niet zonder de familie Kim. Zij hebben ‘de meest democratische natie ter wereld gesticht.’ Een andere versie van het verhaal is er niet. Om de bevolking te kunnen controleren hebben ze altijd iemand uit die familie nodig.

Kim Jong-il slaat elfmaal een hole-in-one bij golf. Garnalen springen spontaan voor de Leider uit het water. Zou hij het zelf geloven?
Hij werd door iedereen geliefd. Het volk droeg hem op handen. Samen bouwde men aan een ideale natie. Dat is het beeld dat de propaganda schetst. Waarom heeft hij dan gepantserde treinen en limousines nodig? Zijn vader heeft vijf aanslagen overleefd. Het probleem met dit soort figuren is dat ze ‘het zwarte gat’ zijn waarom heen ze zelf de realiteit scheppen. Alles wat hij beweert, is de waarheid. In een totalitair systeem heb je totale controle. Je kunt beschikken over leven en dood van om het even wie. Daarom is de leider verantwoordelijk voor alles wat er in zo’n land gebeurt.

Heeft hij daarom een stem gekregen in uw roman?
Ja, hij is verantwoordelijk voor alle kidnappings in het begin van het boek, hij is verantwoordelijk voor de kampen, voor de hongersnood, voor de ondergrondse gevangenissen. Als schrijver kun je dan niet volstaan met van hem de joker of het monster te maken. Je moet hem tot leven zien te brengen. Hoe vreselijk ook, het is en blijft een mens. Het is wonderlijk waartoe het menselijk ras in staat is. Een portret van hem is niet te verifiëren. Iedereen om hem heen zal een ander beeld van hem geven. Dictators als Kim Jong-il hebben waarschijnlijk hun zelfbeeld verloren, als acteurs die te vaak een rol spelen. Waarschijnlijk zal hij zelf het minst betrouwbare beeld schetsen. Wie ben je als je iedereen kunt zijn?




Foto Adam Johnson: Janus van den Eijnden.
Foto onder: Kim Jong-il keurt aardappelen.
Delen
Koppelingen
Personen
Boeken
Meer interviews
Interview met Brad Watson Door Guus Bauer (09-01-2019)
De taal voor het publieke gerecht Door Guus Bauer (11-12-2018)
Interview met Michel Laub Door Guus Bauer (02-11-2018)
Interview met Geir Gulliksen Door Guus Bauer (03-10-2018)
Interview met Deborah Feldman Door Guus Bauer (11-09-2018)