Interview met Anne Applebaum
‘Angst is een zeer krachtig pressiemiddel’
Door Guus Bauer (6 maart 2013)
De Amerikaanse onderzoeksjournaliste Anne Applebaum (1964) heeft haar studie over de inlijving van Oost-Europa door Stalin na de Tweede Wereldoorlog eenvoudig de titel IJzeren Gordijn meegegeven. Net als bij Goelag, haar in 2004 met de Pulitzer Price voor non-fictie bekroonde werk over de Sovjetkampen, maakte ze gebruik van archieven die opengingen na de val van het communisme en sprak ze zowel met tientallen hoofdrolspelers als met ‘de gewone man’. Applebaum concentreert haar doorwrochte werk rond Oost-Duitsland, Hongarije en vooral Polen. Het land waar ze de meeste kennis over heeft, omdat ze zich er in 1988 vestigde als correspondent. Ze ontmoette er haar man Radosław Sikorski, nu de Poolse minister van Buitenlandse Zaken.

Had het Stalinisme zonder de Tweede Wereldoorlog ook een kans gehad op grootschalige verspreiding
Hoewel Stalin in principe streefde naar het domineren van de hele wereld, was het zonder de aanwezigheid van het Rode Leger in centraal Europa absoluut niet mogelijk geweest. De capitulatie van de nazi’s in 1945 zou je het uur nul kunnen noemen, maar al een jaar eerder met het binnenmarcheren van de Sovjettroepen was de communistische campagne begonnen. De verwoesting die de oorlog teweegbracht, brak als het ware het verzet van de lokale bevolking. De Sovjets zorgden voor voedsel, onderdak en medische hulp. Tegelijkertijd werd er, vooral in de steden, doelbewust angst gezaaid door plunderingen, moorden en massale verkrachtingen. De oppositie werd ontmoedigd. Tegen de rode hordes viel niet op te boksen. Bovendien was een nieuw conflict direct na de veldtocht tegen nazi-Duitsland voor de westerse geallieerden te duur. De belangen in de Angelsaksische wereld lagen elders.

En er was misschien ook een zekere desinteresse voor Midden- en Oost-Europa?
Een desinteresse die ook heeft bijgedragen aan de start van het hele conflict. Denk aan het Verdrag van München waarbij Tsjecho-Slowakije werd verkwanseld. In februari 1945 werd tijdens de Conferentie van Jalta niet gesproken over de delen van Polen en de Baltische staten die Stalin eerder tijdens de oorlog aan zijn grondgebied had toegevoegd. Vooral Winston Churchill, die als eerste in een brief de term ‘IJzeren Gordijn’ gebruikte, was heel goed op de hoogte van de situatie in de regio. De regeringen in ballingschap van de verschillende staten in Midden- en Oost-Europa zetelden vrijwel allemaal in Londen. Met een paar pennenstreken werd in Jalta over de nationaliteit van honderdduizenden Europeanen beslist. President Roosevelt zocht tijdens deze ontmoeting vooral steun bij Stalin voor de oorlog tegen Japan. Bovendien wilde hij graag dat de Russen deel zouden nemen aan een nieuw op te richten organisatie: de Verenigde Naties.

De jonge republieken kwamen er bekaaid af. Eerst waren ze onder de voet gelopen door de nazi’s, nu werden ze door de Sovjets bezet.
Met stilzwijgende goedkeuring van de westerse wereld. Vooral de Polen voelden zich bekocht. Zij behoorden bij de overwinnaars en kregen niets. Gestolen grondgebied werd niet teruggegeven en er volgden geen herstelbetalingen, sterker nog, het land werd in de loop der tijd volledig uitgehold. Het uit partizanen bestaande Thuisleger had zij aan zij gevochten met het Rode Leger om Polen te bevrijden. Tegen het einde van de oorlog keerden ze zich tegen de Sovjets. Een strijd die niet te winnen viel.

Waarom speelde juist Polen een sleutelrol bij zowel het begin als het einde van de Koude Oorlog?
Landen die liggen tussen grote mogendheden worden altijd begeerd. In het verleden zijn er in de hele regio lange oorlogen gevoerd, ook met bijvoorbeeld de Zweden en de Turken. In de naoorlogse periode waarover ik in mijn boek spreek, zijn we de bufferzone tussen moedertje Rusland en het kapitalistische westen. Naast het diepgewortelde gevoel van onrecht over de afloop van de Tweede Wereldoorlog, iets dat nog decennia bleef nasmeulen, speelde ook het katholicisme een belangrijke rol. Het bood de mensen een alternatief, een totaal ander wereldbeeld.

De kerk is erin geslaagd om overeind te blijven gedurende het communisme. Een bijna ongelooflijke prestatie aangezien de Sovjets geen middelen schuwden om, in het licht van de totale overheersing, concurrerende organisaties uit te schakelen, desnoods van binnenuit. Ook ongelovigen konden binnen de kerk toevlucht zoeken. Letterlijk zelfs, aangezien het instituut de gebouwen wist te behouden. Mensen die niets met de staat te maken wilden hebben, die het compromis verafschuwden, konden zo buiten de politiek blijven en zichzelf organiseren. Toen Solidarność semi-legaal werd, groeide de vakbond binnen een jaar uit tot een organisatie met tien miljoen leden. Een niet te negeren machtsblok.

Tot de dood van Stalin in 1953 durfden niet veel inwoners van het Oostblok zich te verzetten?
In de eerste jaren na de oorlog was er gewapend verzet, zoals in Polen, de Baltische staten en West-Oekraïne. Overal in het Oostblok kwamen Sovjetsoldaten op raadselachtige wijze om. Tot 1947, en in het geval van Tsjecho-Slowakije tot 1948, waren er nog oppositiepartijen. Die zijn daarna met de zogenaamde salamitechniek weggesneden uit de Oostbloklanden: kopstuk na kopstuk verdween. Openlijk verzet leidde na die tijd onherroepelijk tot gevangenisstraf, verbanning of executie. Angst is een zeer krachtig pressiemiddel. Als uit een groep van twintig vrienden er iemand zomaar verdwijnt, houdt de rest zich vanzelf rustig. Er werd binnen de mogelijkheden geprotesteerd, bijvoorbeeld door het creëren van een subcultuur met de bijbehorende kleren, haardracht en muziek. Tot 1989 werd het luisteren naar Radio Free Europe zwaar bestraft. In de DDR heb ik mensen ontmoet die tegen de stroom in hun eigen winkeltje open bleven houden. Dat is ook een vorm van protest, hoe kleinschalig ook. Net zo goed als men zich met zwarte humor overeind hield. Elke grap een kleine revolutie. Gevaarlijk, want spotten met de Partij kon tot jaren gevangenisstraf leiden.

Kun je concluderen dat het Oostblok als eenheid eigenlijk wel op een mislukking uit móest draaien?
Eeuwenoude culturen laten zich niet fundamenteel veranderen. Het verschil tussen bijvoorbeeld een Tsjech en een Albaniër is enorm. In de invloedssfeer woonden katholieken, protestanten en moslims en bovendien gingen Joegoslavië en Roemenie hun eigen weg. Probeer dat alles maar eens bij elkaar te houden. Na de dood van Stalin kon Moskou de verschillende nationalistische gevoelens en de diepmenselijke drang naar individualisme niet langer beteugelen. Het totalitarisme wil de economie, de politiek, het sociale en culturele leven controleren. Er mogen naast de staat geen andere instituten of organisaties bestaan. Dat absolute beginsel draagt het zaad van de eigen vernietiging in zich. Bij totale controle maak je als vanzelf politieke tegenstanders. Wanneer je tegen een kunstenaar zegt dat hij op een andere manier moet schilderen en hij weigert, dan heb je als overheid zelf een dissident gecreëerd. Stakers, zoals bij de scheepswerf in Gdansk, worden politieke tegenstanders.

Het volk zag al snel in dat het Stalinisme niet werkte?
Het was de waarheid van de mensen en ze gedroegen zich ernaar. Het is gemakkelijk om met de kennis van nu te kijken naar de historie, maar de mensen werden al als kind gevoed met de doctrine. Ze wisten niet beter en later werkten ze mee tegen wil en dank. Ongetwijfeld waren er massa’s opportunisten. De Partij stimuleerde namelijk ook sociale promotie en wakkerde de strijd tussen de generaties aan met quota. Ouderen konden de jonge modelarbeiders niet bijhouden.

Een buitenstaander zou zeggen dat een weldenkend mens de ogen toch niet kan sluiten voor het verschil tussen propaganda en werkelijkheid?
Altijd maar je neus naar Moskou richten, zorgde wel voor een sterk verminderd enthousiasme over het communisme. Ondanks de mistoestanden moest er optimisme worden uitgestraald. Wilde je overleven en niet gearresteerd worden, al een hele prestatie achter het IJzeren Gordijn, dan moest je een zekere gespletenheid bezitten. Dansen op het dunne koord. In zekere zin waren de Oost-Europeanen in die dagen beroepshuichelaars. Overdag meelopen in de 1 mei parade en ’s avonds met je vrienden klagen over de staat, al wist je nooit wie echt te vertrouwen was. Daar zorgde de geheime politie wel voor. De paranoia en de ideologie voedden elkaar. De revolutie die zijn eigen kinderen eet. We komen niet te weten wat mensen echt geloofden of wílden geloven, voor de lieve vrede zogezegd. Het leverde in westerse ogen absurde anekdotes op, maar voor de mensen in die dagen was het de realiteit.

Ondanks de vijfjarenplannen was het Oostblok economisch gezien geen succes?
Protest ontstaat doordat een systeem niet werkt. Wanneer de leiding dat niet wil inzien – de Partij heeft immers altijd gelijk – zoekt men de schuld bij derden: spionnen, provocateurs van het westerse imperialisme. Pas in retrospectief heeft Gorbatsjov onderkend dat het communisme niet kón werken. Hij is een interessante figuur. Er zijn twee belangrijke gebeurtenissen in zijn leven die bepalend lijken voor zijn latere acties. Hij heeft in 1956 als jonge man Chroetsjov het beleid van Stalin horen afkeuren en hij was in 1969 een jaar lang in Praag nadat Warschaupacttroepen een einde hadden gemaakt aan de Praagse Lente. Hij heeft in de jaren tachtig geprobeerd om het communisme een menselijker gezicht te geven in de veronderstelling dat hij de Partij nieuw leven in kon blazen.

Is er ook iets positiefs te melden over het communisme?
De huizen werden hersteld en er werden wegen aangelegd. Vrouwen hadden dezelfde rechten, hetzelfde loon, arbeiderskinderen gingen naar de universiteit, er was gezondheidzorg voor iedereen, al hadden partijbonzen eigen (geheime) ziekhuizen. Er was een zekere mate van succes, maar het is de vraag of de Oostbloklanden als democratieën niet beter af waren geweest. Je hoort oudere mensen nog weleens praten over de ‘goede, oude communistische tijd’ toen de staat nog voor je zorgde, maar dat is valse nostalgie. Het is het terugverlangen naar de jeugd.

In Oost-Duitsland hoor je die nostalgische stem steeds vaker.
Veel meer dan in de andere voormalige Oostbloklanden. Het communisme gaf de Duitsers de kans om zich schoon te wassen van de schande van het nazisme. Bovendien was het tot de bouw van de Berlijnse Muur voor Oost-Duitsers vrij eenvoudig om naar het Westen te vluchten. Veel dissidenten waren er daardoor in de beginjaren niet. Belangrijke mensen, zoals artsen en wetenschappers, werden met flinke bonussen en privileges in het land gehouden. Zij die achterbleven, maakten een min of meer bewuste keuze. Bedenk dat de DDR is opgehouden te bestaan. De mensen verlangen dus terug naar een verdwenen land. Stalin hoopte op een verenigd communistisch Duitsland en zag het regime van Walter Ulbricht, ideologisch vast in de leer, als een goede eerste stap.

Wat denkt u van het Rusland van Poetin, heeft het stalinistische trekjes?
De Russen willen vanwege de handel een open relatie met het Westen. Niet alleen de rijken sturen hun kinderen naar Engelse internaten. Er is een stevige middenklasse ontstaan. Maar in daadwerkelijke samenwerking op internationaal niveau is de Russische regering niet geïnteresseerd. Ze waren tegen de Arabische lente en willen ook de opstandelingen in Syrië niet steunen, huiverig als ze zijn dat hen zelf zoiets zou kunnen overkomen. Zij proberen het westen, of eigenlijk specifiek Amerika, daar waar mogelijk te blokkeren. Amerikaanse koppels mogen geen Russische kinderen meer adopteren en hulporganisaties wordt het werken onmogelijk gemaakt.

Poetin diende als geheim agent onder Andropov, die elke organisatie buiten de Partij bitter bestreed. Mijn mening is ietwat gekleurd door de acht jaar onderzoek naar de Sovjet-Unie, maar ik denk dat de paranoia van Poetin daar zijn grondslag vindt. Zijn eigen levensbepalende ervaring was Dresden begin 1989, toen men massaal de straat op ging om te protesteren en de stasi’s uit hun kantoor werden gejaagd. De laatste tien jaar is Rusland een gecontroleerde democratie. Zoals de radio in de dagen van Stalin cruciaal was, beheerst Poetin de tv en dus de massa, al wordt het ondermijnd door het internet. Hij probeert een eigen ideologie te creëren, maar het systeem werkt niet. En wie geef je dan de schuld? Buitenlandse provocateurs. Waar hebben we dat eerder gehoord?
Delen
Koppelingen
Meer interviews
Interview met Max Porter Door Guus Bauer (03-07-2019)
Interview met Gunnar Staalesen Door Guus Bauer (07-06-2019)
Interview met Takis Würger Door Guus Bauer (28-05-2019)
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)
Interview met Renée Knight Door Guus Bauer (23-04-2019)