Interview met Anne Neijzen
‘Iedereen in deze roman is een slachtoffer’
Door Guus Bauer (14 december 2015)
‘Bijna zeventig jaar heb ik op hem gewacht. Elke dag. Nu is hij gekomen.’ Dat is de hele tekst van het eerste hoofdstuk van Zoutberg, de sterke debuutroman van Anna Neijzen (1963). Uitgesproken door Oscar, een man op leeftijd. Daarna schakelen we over naar de tachtigjarige Paul van Deelden, gevangen in een Spaanse cel, ook tot ongemak van de politie van het stadje aan zee, waar nog steeds de visvangst en –verwerking een belangrijke bron van inkomsten is. Wat de man precies heeft gedaan, blijft vooraleerst in het midden. Hij krijgt pen en papier en een rol koekjes. Zo begint hij zijn verhaal te vertellen.

Wegstrepen
Anne Neijzen is een beroepscoach die werkt met het enneagram, een model dat de gedragingen en motivaties van persoonlijkheidstypen beschrijft. Daarnaast is ze advocaat. In beide beroepen is ze dus probleemoplossend gericht. Die ervaring is terug te vinden in Zoutberg. ‘Toen ik begon met schrijven waren er veel meer hoofdpersonen. Gevoegelijk ben ik die gaan wegstrepen en daardoor ontstond de vorm eigenlijk als vanzelf, al stel ik het hier wellicht te gemakkelijk voor. Bij mijn eerste afspraak bij de uitgever vertelde men mij dat ik weliswaar kon schrijven, maar dat ze eerst wilden zien of ik nog een verdiepingsslag kon maken voordat ik een contract kreeg. Eigenlijk had ik mijn doel al bereikt. Ik zat met iemand op niveau te praten over mijn schrijfwerk, dacht nog helemaal niet aan publicatie, aan met een boek in de winkel liggen, wilde vooral sparren met iemand om mijzelf op dit vlak te verbeteren. En hier was ineens iemand die alles van me wilde lezen, ook oud werk.

Twee verhaallijnen
Na dat aangename gesprek gingen de remmen bij mij los, heb ik driekwart van het manuscript weggegooid – ik had geen zin om mijn tekst een beetje te aaien – en alleen het oorlogsverhaal overgehouden en de hoofdpersonen Oscar en Paul, de jeugdvrienden die elkaar later weer tegenkomen. Voor mijn gevoel kon ik ineens heel erg vrijuit werken. Al snel had ik toen de spanningsboog te pakken, al vond ik het wel lastig om de informatie voor de lezer te doseren. Het is toch zaak dat je niet voortijdig iets weggeeft. Terwijl ik niet erg analytisch ben, niet van schema’s houd, heb ik daarvoor een soort moederbord gemaakt met stickertjes erop van belangrijke gebeurtenissen. Het zijn twee verhaallijnen de elkaar complementeren, die eerst elkaars tegenpool zijn, maar later samenkomen.

Verraad en schuld
Het verhaal vindt losjes zijn oorsprong in iets dat mijn vader me een jaar of vijf geleden vertelde. Mijn ouders zijn altijd heel open geweest over hoe ze de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt. Opa importeerde inderdaad ansjovis uit Spanje. In Monnickendam had hij vispakhuizen en ook een opslagplaats voor zout om te pekelen. In de oorlog was dat zout goud waard als ruilmiddel bij de boeren. In 1943 hebben de bezetters de zoutberg gevorderd. Dat was heel lastig voor een gezin met zeven kinderen. Mijn opa heeft toen met een knecht via een achterdeur het zout ‘afgeroomd’. Dat vond ik een mooi gegeven om op voort te borduren. Wat zou er gebeurd zijn als ze betrapt waren? Stel dat er Joden in die opslagplaats ondergedoken zaten? Het is een verhaal over verraad en schuld geworden, over schuldigen die tegelijkertijd toch ook slachtoffer zijn. Oscar en Paul waren jong in de oorlog, wisten niet goed hoe te handelen. Maar evengoed zijn hun daden tot in lengte van dagen van grote invloed, werken zelfs door in volgende generaties. Paul is – een knipoog naar mijn vak – advocaat geworden en verdedigt criminelen. Bij iedereen die hij vrij weet te pleiten, lost hij een klein beetje van zijn eigen schuld in. Dat maakt hij zich althans wijs. Ik doe zelf geen strafzaken, maar kan me indenken dat het zo zou kunnen werken.

Coachen
Ik kan me niet voorstellen dat ik een roman schrijf waarin schuld geen thema is. Overal om mij heen zie ik dat kleine daden enorme consequenties kunnen hebben, maar ook dat er soms veel te veel lading wordt gegeven aan onbedoelde handelingen. Het is boeiend om te zien hoe de mens daarmee omgaat, in alle verscheidenheid. Ik ben ervan overtuigd dat je zelf daar een enorme invloed op uitoefent en dat je het ook ten goede kunt keren, maar dat sommigen niet bij machte zijn om hun persoonlijkheid dusdanig onder de loep te nemen. Dat is de basis voor mijn coaching. Het uit elkaar pellen van de brij, de bouwstenen aanleveren. Van tevoren heb ik me ook afgevraagd waar de personages in dit boek in het enneagram staan. Wanneer ik bij elk van hen ‘in karakter’ kon blijven, dan zouden ze heel consequent naar hun type reageren. Ik moest steeds voor ogen houden wat hun drijfveren zijn. Zo voorkom je ook dat je stereotypes neerzet. Paul gaat bijvoorbeeld voor het applaus en wil niet falen. Maar wat gebeurt er in dit verhaal als hij wel faalt? Het is een vorm van nieuwsgierigheid die je eigen creativiteit voedt. Ik ben van plan om me voor mijn volgende roman zelf te laten coachen, als ware ik de hoofdpersoon.

Slachtoffers
Oscar zoekt verzoening met Paul, maar die geeft hem letterlijk niet de ruimte. Ik heb de hoofdstukken vanuit het perspectief van Oscar bewust kort gehouden. Iedereen in deze roman is een slachtoffer. Rebus, de zoon van Paul, heeft nooit een echte vader gehad, daarvoor was Paul toch te zeer geblinddrukt door zijn verleden. Oscar heeft daarom nooit kinderen willen hebben. Hij heeft de lijn van schuldoverdracht willen stopzetten. Maar waar begint die schuld? Wie brengt de dominostenen in beweging. Paul heeft als kind zijn vader niet gehoorzaamd die hem uitdrukkelijk heeft verboden om nog naar de zoutberg te gaan. Zonder uitleg te geven, zonder hem groot genoeg te achten om de waarheid te weten. Zijn vader heeft hem ook de omgang met Oscar verboden, het kind van een NSB’er. Daar ligt natuurlijk ook een kern van de actie van Oscar. Hij is boos dat zijn boezemvriend Paul hem zomaar ineens negeert.

Rebus
Ik heb de zoon Rebus genoemd omdat ik een onderscheidende naam wilde hebben. Daarnaast is het een persoon die zijn leven lang heeft moeten gissen naar wat er nu met zijn vader aan de hand was. Nu, tegen het eind van Pauls leven, wordt het raadsel stukje bij beetje ontvouwd. Wordt de zoon eigenlijk zelf verklaard. Dat Oscar de grote stap neemt en uiteindelijk Rebus heeft benaderd – met succes ook nog eens – maakt Paul woest. Oscar is ervanuit gegaan dat Paul alles heeft verteld aan zijn familie. De geschiedenis gaat opeens een podium krijgen wat er voorheen nooit is geweest. Ha, zoals in een roman.

Geen happy end
Over het slot is veel te doen geweest. Dat is niet overal goed gevallen. Terwijl het voor mij weloverwogen was. Ik wilde de lezer achterlaten met de vraag: wie is er nu schuldig, wie heeft er gewonnen en wie niet? Oscar krijgt uiteindelijk zijn zin, lost een zekere schuld in via Rebus, maar vergeving van Paul krijgt hij niet. Paul had kunnen winnen als zijn zoon echt voor hem gekozen had, maar hij wordt jammerlijk in de steek gelaten. En Rebus wint natuurlijk ook niet want hij bouwt met niemand een relatie op. Alle drie weten ze eigenlijk niet wat ze moeten doen. Het is toch ondenkbaar dat Paul ineens een goede band zou krijgen met Rebus. Dat Oscar, omdat hij als zoon van een NSB’er de grote boef is, de enige verliezer is. Het leven is geen happy end. Mensen uit mijn eigen kring zeiden dat ze dit einde niet van mij hadden verwacht. Hoezo? Dit boek gaat niet over mij, het gaat over mijn personages. Over het nemen van verantwoording voor je beslissingen.

Bewuste keuze
Rebus is gevormd door het geheim van zijn vader, maar een slechte jeugd heeft hij niet gehad. Daar kan hij zijn besluit niet op afwenden. Het is zijn bewuste keuze om de deal met Oscar te accepteren, buiten de nadrukkelijke wens van Paul om. Gek genoeg is Oscar degene die zijn hele leven heeft geprobeerd om iets te herstellen, om zijn leven te herschikken, ondanks de ingebakken tevergeefsheid. Paul probeert – eigenlijk pro forma – met de onthullende tocht naar het geboortedorp alsnog iets op te bouwen met zijn zoon. Zijn hoedanigheid als vader is bijna het enige dat hem na pensionering en scheiding nog rest. Redden wat er nog te redden valt. Dat heeft ook iets hoogmoedigs, wanneer je het al dertig jaar hebt uitgesteld. Hij blijft de regie houden in wat, wanneer en hoe hij zaken deelt. Daar zit weer de advocaat in.

Begrijpen
Paul probeert zich over de schaamte heen te zetten die zijn hele leven heeft bepaald, in de hoop dat zijn zoon een ander beeld van hem krijgt. Na zo’n lange tijd lijkt me dat lastig. Paul is tachtig, Rebus dertig. Misschien dat als Rebus vijftig is dat hij langzaam zal begrijpen waardoor zijn vader een dergelijke man is geworden...

Afbeeldingen uit de website Anne Neijzen Coaching.

Delen
Koppelingen
Personen
Boeken
Meer interviews
Interview met Robert Pollack Door Guus Bauer (20-09-2019)
Interview met Max Porter Door Guus Bauer (03-07-2019)
Interview met Gunnar Staalesen Door Guus Bauer (07-06-2019)
Interview met Takis Würger Door Guus Bauer (28-05-2019)
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)