Interview met Ayana Mathis
‘Zonder stilte verwordt de mooiste muziek tot een kakofonie’
Door Guus Bauer (18 november 2013)
De debuutroman De twaalf stammen van Hattie van de Amerikaanse schrijfster Ayana Mathis werd op slag een internationale bestseller toen Oprah Winfrey het boek als favoriet voor haar club selecteerde. Met een gerust hart kun je de roman plaatsen in de traditie van het werk van de eveneens Afro-Amerikaanse Nobelprijswinnares Toni Morrison.

Hoofdpersoon Hattie Shepherd wordt op haar vijftiende voor het eerst moeder. Ze is met haar man August vanuit de zuidelijke staat Georgia vol hoop naar het noorden getrokken. In Philadelphia bewonen ze een huurappartementje in een achterafwijk, terwijl August met onduidelijke zaken wat geld bij elkaar probeert te scharrelen en uit frustratie en ook uit gewoonte vaak de hort op gaat. De kinderschaar neemt in de loop der jaren fors toe. Hattie moet al haar krachten aanwenden om het gezin draaiende te houden.

Zoals een goede moeder betaamt
‘In eerste instantie dacht ik bezig te zijn met het schrijven van een paar korte verhalen, losjes verbonden door de geschiedenis van Afro-Amerikanen in de vorige eeuw. Hattie bleek een figuur te zijn die steeds terugkeerde. Zij bond alles samen. Ha, zoals het een goede moeder betaamt. Toen had ik door dat ik een boek over haar aan het schrijven was. En via de vertellingen over haar bijna zonder uitzondering over getroebleerde kinderen.’

Hatties eerstgeborenen gaan dood aan een longontsteking omdat er geen geld is voor medicijnen… Een kind raakt getraumatiseerd door misbruik… Omdat er niet voldoende eten is, moet een dochter aan een rijkere zuster worden overgedaan… Een zoon sterft in Vietnam, een dochter hoort stemmen en moet worden opgenomen… Een zoon zwerft rond als een aan drank en vrouwen verslaafde trompettist, die ook nog eens in het diepst van zijn hart homoseksueel blijkt te zijn… Een dochter verslindt mannen en legt het uit wraak aan met de minnaar van haar moeder… En zo nog een paar lotgevallen. Voorwaar, een keiharde wereld die Mathis schetst. De realiteit waarschijnlijk. De kinderen van Hattie lijken, op z’n zachtst gezegd, niet voor het geluk geboren.

Momenten van transitie
‘Het is niet zozeer dat ik via elk van hen een maatschappelijk probleem wilde aankaarten. Ik ben geïnteresseerd hoe mensen in het algemeen omgaan met hun geschiedenis, hun ras, hun klasse, hun psyche en hun inborst. Dat palet, wie we zijn, is niet altijd volledig actief. Ik wilde mijn protagonisten op zeer specifieke momenten in hun leven tegenkomen, momenten van transitie waarin ons hele wezen wordt aangesproken. Stuk voor stuk beleven de kinderen een belangrijke overgang in hun leven. Ik was benieuwd naar hun reactie daarop. Ik navigeerde ze naar dat moment en trok me dan terug.’

‘Belangrijker dan het schrijven van een grote geschiedenisles was voor mij de beweging in de verhalen, de verandering van de atmosfeer in de verschillende decennia. Dat je op die manier een beeld schetst van de positie van de Afro-Amerikaan in de loop van de moderne tijd, is eerder een soort bijvang. Dat is misschien de essentie van literatuur, het inzoomen op details en daarmee het grotere geheel toegankelijk maken. De “gaten” tussen de verschillende hoofdstukken zijn van essentieel belang, ze zijn voor mij vergelijkbaar met de rustmomenten in muziek. Zonder stilte verwordt de mooiste muziek tot een kakofonie. De adempauzes in de tekst zorgen juist voor de samenhang in de roman.’

Aspirant middenklasser
Debuten zijn vaak (auto)biografisch. Op een bepaalde manier is dat ook het geval bij De twaalf stammen van Hattie. In die zin dat Mathis haar obsessie met de generatie van haar ouders wilde onderzoeken. Waarom namen ze zulke zwaarwegende beslissingen? Een antwoord daarop kon ze alleen vormen door haar eigen achtergrond te ontleden.

‘Veel fragmenten uit onze eigen familiegeschiedenis komen terug in mijn roman. De hiërarchie binnen een ras viel mij daarbij heel erg op. Mijn moeder is heel licht gekleurd, mijn vader is donkerder. Zij voelt zich daardoor van een sociaal hogere rang. Hattie heeft door haar lichte huidskleur dezelfde houding ten opzichte van de donkere August. Hij praat met een accent uit het zuiden. Zij heeft zich na haar vestiging in het noorden een betere dictie aangeleerd. Er was een zwarte middenklasse in Philadelphia in die tijd, al was die niet zo groot. Voor het ophouden van die bepaalde standaard was er eigenlijk geen geld. Hattie blijft als aspirant middenklasser rotsvast geloven in de Amerikaanse droom. Daarom voedt ze haar kinderen op met harde hand.’

Stukgeslagen verwachtingen
Toch is door de kieren van de tekst heen duidelijk te merken dat Hattie veel van haar kinderen houdt, maar op een of andere manier is ze niet in staat om tederheid te tonen. Ze verzorgt hun lichaam, maar niet hun ziel. Misschien kan dat ook niet als je allereerst voor eten, kleding en scholing moet zorgen en er door de los-vaste baantjes van je man en zijn haast stereotype uitgaansgedrag nauwelijks geld binnenkomt.

‘Toen ze zestien was, eigenlijk zelf nog een kind, stierf vanwege geldgebrek haar zes maanden oude tweeling aan longontsteking. Eigenlijk is ze daar nooit overheen gekomen. Ik denk dat in dat licht al haar beslissingen kunnen worden gezien. Haar verwachtingen van het leven zijn stukgeslagen. Er is mij vaak gevraagd waarom Hattie eigenlijk bij zo’n slappe man blijft. Ik denk niet dat hij nutteloos is. Hattie isoleert zichzelf en August is eigenlijk de enige die daarmee overweg kan. Hij is degene die fluitend door het huis loopt, die de jongsten op zijn knie paardje laat rijden.’

Toni Morrison
De twaalf stammen van Hattie lijkt in eerste instantie een duister werk, maar er is zeker ook hoop in het boek. Tegen het einde van haar leven staat Hattie haar dochter Cassie en vooral haar kleindochter Sala bij op een spiritueel niveau. Eerder had ze het idee dat ze haar kinderen alleen voor de dood kon proberen te behoeden.

‘Het is een grote stap voor haar en het duurt een leven lang voor ze zich dúrft te realiseren dat ze iemand ook emotioneel kan redden. Hattie lijkt in eerste instantie een zwarte stereotype: de sterke en strenge vrouw die helemaal voor de toekomst van haar kroost gaat. Maar ze heeft haar zwakheden, haar foutjes. Ze is menselijk. Daarom is Toni Morrison mijn baken én mijn anker. Zij weet de stereotypen “op te blazen”, haar personages zijn compleet mens.’

Vooroordelen
‘Hattie zoekt de oplossing ook vaak in de religie. Ik ben geen gelovig mens, maar ik lees veel over theologie. Vroeger moest ik tot mijn ergernis veel in de Bijbel lezen. Nu besef ik dat in dat boek de levensvragen op een elegante manier worden gesteld. Waarom zijn we hier, waarom moeten we vaak zo lijden? De christelijke antwoorden interesseren me minder, meer omdat ik denk dát er geen antwoorden zijn. We moeten elk op zich uitvinden hoe we kunnen leven. Een van de belangrijkste thema’s van het boek. En hoe ga je in dat kader om met religie, ras en hiërarchie.’

‘De situatie voor kleurlingen is natuurlijk sterk verbeterd, maar de rassenproblematiek is vooral in de Verenigde Staten zeer gecompliceerd. Vooroordelen blijven onderhuids nog lang aanwezig. Ook in Europa, denk maar eens aan het geval van Oprah Winfrey die in een exclusieve winkel in Zwitserland een bepaalde tas niet mocht bekijken “omdat ze die toch niet kon betalen”. De verkoopster zag een bruine snoet en had direct die associatie daarbij. Nogal komisch als je bedenkt dat Oprah rijker is dan bij wijze van spreken God.’


Foto: Elena Seibert (website Ayana Mathis)

Delen
Koppelingen
Meer interviews
Interview met Max Porter Door Guus Bauer (03-07-2019)
Interview met Gunnar Staalesen Door Guus Bauer (07-06-2019)
Interview met Takis Würger Door Guus Bauer (28-05-2019)
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)
Interview met Renée Knight Door Guus Bauer (23-04-2019)