Interview met Charles Lewinsky
‘Het lot is in het detail vaak meedogenloos wreed’
Door Guus Bauer (29 januari 2013)
In het Nederlandse taalgebied is de Zwitserse schrijver Charles Lewinsky (1946) vooral bekend geworden door zijn epische roman Het lot van de familie Meijer. Toch kenden voordien ook al heel veel mensen zijn werk, maar aan het einde van krimi’s als Tatort let men niet op de naam van de scriptschrijver. Lewinsky heeft jaren gewerkt als dramaturg. Het is dan ook niet verwonderlijk dat hij voor zijn nieuwste grote roman Terugkeer ongewenst een bekende Joodse acteur en regisseur als verteller heeft gekozen: Kurt Gerson (1897-1944), genoemd Gerron, die speelde in de oerversie van Bertolt Brechts Dreigroschenoper, als tegenspeler van Marlene Dietrich in Der blaue Engel en in nog minstens zeventig andere producties.

U valt gelijk op de eerste pagina met de barakkendeur in huis. Gerron staat in de houding voor Karl Rahm, kampcommandant van Theresienstadt, en krijgt de opdracht om een film te maken over het ‘modelkamp’. In uw roman krijgt hij zowaar bedenktijd.
Natuurlijk heeft Gerron geen moment respijt gekregen. Rahms opdrachten moesten onverwijld worden uitgevoerd. Ik had deze literaire vrijheid nodig om het dilemma van de regisseur te kunnen laten zien: een film maken die de waarheid verkracht en dus zijn reputatie bezoedelt of de opdracht weigeren en direct met zijn vrouw Olga naar Auschwitz worden gedeporteerd. De film is de ruggengraat van het boek. Zonder dit historische feit had ik nooit een roman over Gerron geschreven. Ik wilde de lezer direct bij het verhaal betrekken, met een openingsscène zonder veel poespas.

Zoals in het theater?
Ja, de lezer is gelijk bij de les. Daarom heb ik het ook in de ik-vorm geschreven. In het theater, feitelijk net als in het dagelijks bestaan, is de eerste indruk van groot belang. Of je slaagt, of het wordt een flop. In het kampleven kan de juiste ‘opstelling’ het verschil maken tussen leven en dood. Gerron was een echt theaterbeest. Misschien zou je hem zelfs ietwat wereldvreemd kunnen noemen, maar het is natuurlijk altijd gemakkelijk om te oordelen met de kennis van nu. Hij heeft met het maken van de film geprobeerd om zoveel mogelijk mensen te redden, door typistes en assistenten op te voeren. Tevergeefs uiteindelijk. De kinderen van een koortje en de leden van het orkest werden na de opnamen direct op transport gezet. We moeten ook niet vergeten dat Gerron voordien een succesvol regisseur en acteur was. Hij kreeg eindelijk weer eens de kans om ‘de grote man’ te spelen. Ietwat ironisch voor een goedaardige Berlijnse dikzak, die veertig kilo was afgevallen. Het is als een schrijver die vlucht in de fictie. Je zou hem hoogstens kunnen verwijten dat hij dacht dat hij ook de wereld kon ensceneren.

De Berlijnse theaterwereld van het Interbellum krijgt er in de terugblikken behoorlijk van langs.
Dat is allemaal gebaseerd op feiten. Bertolt Brecht heeft Gerron vaak met veel dedain behandeld. Hij vond hem meer een kleinkunstenaar dan een acteur. Naar mijn idee heb ik Marlene Dietrich behoorlijk waarheidsgetrouw geschetst. En de strubbelingen met Heinz Rühmann, vooral na de bezetting van Nederland, zijn uitgebreid opgetekend. Het is allemaal natuurlijk wel bij monde van Gerron. Hij worstelt, als Duits veteraan uit de Eerste Wereldoorlog en echte Berlijner, met een tweede dilemma: hij houdt van zijn stad, maar hoopt tegelijk dat de regeringszetel van de dictatuur wordt platgebombardeerd.

Was het lastig om voor Olga en Kurt een stem te vinden?
De taal van Het lot van de familie Meijer was diep bij mij ingesleten. Olga is een goudmijn voor een schrijver. Over haar is vrijwel niets bekend, dus ik kon haar naar mijn idee modelleren. Zij moest een sterke, liefdevolle vrouw worden. Door haar toedoen is dit ook een roman over hoop en onvoorwaardelijke liefde geworden. Kurt Gerron moest echt een ander idioom krijgen. Dit is een boek over theater en ook over de wereldbühne waar alleen plaatsen zijn op het toneel en niet in het publiek. Ik heb hem uiteindelijk een Berlijnse toon gegeven, een beetje brutaal, vol met woordspelingen, zelfspot en grappen.

Verklaart dat de humor waarmee Gerron de verschrikkingen in Theresienstadt beziet?
Hij leidt in het kamp een cabaret. Gerron is een acteur. Natuurlijk schmiert hij. Het is de enige manier waarop hij om kan gaan met de wereld. Hij leefde van de pointes die hij op het podium maakte. Ik kon het niet over mijn hart verkrijgen om hem dat ook nog af te nemen. Bovendien, zo blijkt wel uit de reacties, komen de verschrikkingen door de zwarte humor vaak veel sterker aan.

Nadat Gerron in Berlijn niet meer actief mocht zijn, kwam hij in Frankrijk terecht en daarna in 1935 in Nederland, waar hij onder meer Merijntje Gijzens jeugd van A.M. de Jong verfilmde. Was hij zo druk met zijn vak bezig dat hij de verontrustende signalen niet zag?
Wíj weten wat er in mei 1940 gebeurde. Gerron was hier naar zijn idee in een veilige omgeving terechtgekomen. Het ging hem, na een wat moeilijke aanloopperiode, voor de wind en Nederland was net als in de Eerste Wereldoorlog neutraal. Veel van zijn vrienden, zoals Peter Lorre, waren de oceaan al overgestoken. Gerron kreeg diverse aanbiedingen uit Hollywood. Het lot is in het detail vaak meedogenloos wreed. In principe had hij met zijn vrouw Olga in april 1940 op een schip naar Amerika kunnen zitten, maar zijn agent stond erop dat hij een beetje hoog spel moest spelen met de studio’s. Geen tickets voor een derderangs dek, een ster reist uitsluitend eerste klas.

Na de inval van de nazi’s laat de Nederlandse filmindustrie Gerron direct vallen.
Nederland is een klein land, zonder een heel grote traditie van antisemitisme, maar wel met een handelsgeest. Zodra de buikriem moest worden aangetrokken, werd eerst aan de eigen portemonnee gedacht. Hij komt in de Hollandsche Schouwburg terecht, als ‘hoofd van de bagage’, die op de bühne is opgeslagen, dezelfde plek waar hij eerder nog triomfen vierde. Eigenlijk wordt een slepende darmziekte in Westerbork Gerron fataal. Hij kon niet optreden en was daardoor niet meer van belang voor de verzameling beroemdheden van de commandant.

Delen
Koppelingen
Meer interviews
Interview met Door Guus Bauer (22-03-2019)
Interview met Yves Petry Door Guus Bauer (15-03-2019)
Interview met Ron Wunderink Door Guus Bauer (04-03-2019)
Interview met Jón Kalman Stefánsson Door Guus Bauer (28-02-2019)
Interview met Tommy Orange Door Guus Bauer (19-02-2019)