Interview met Clara Usón
‘Wij mensen zijn ongelooflijk gemakkelijk manipuleerbaar’
Door Guus Bauer (3 juli 2013)
Clara Usón (1961) is een Spaanse schrijfster die in haar boeken fictie en historie verweeft. In haar zesde roman, Ana Mladić, de eerste die in het Nederlands is vertaald, verankert zij het tragische levensverhaal van de dochter van de Servische generaal Mladić stevig in de historie van de Balkan. We leren alles over de Servische tsaren en de eeuwige strijd tegen het Ottomaanse Rijk.

De nationalistische gevoelens van de Serviërs vallen terug te voeren op de slag om Kosovo tegen de Turken in juni 1389. Even goed kan de strijd om het ten koste van alles waarborgen van de eigen identiteit worden verklaard door de houding van de Kroaten en de Turken in de Tweede Wereldoorlog. Zij collaboreerden toentertijd met de nazi’s tegen onder meer de Serviërs.

Usón: ‘Wij mensen zijn ongelooflijk gemakkelijk manipuleerbaar. Populisten pretenderen simpele oplossingen te hebben voor moeilijke problemen. Maar ze werken niet, zetten alleen aan tot haat. Niets doet de saamhorigheid van een bevolkingsgroep zo toenemen dan de angst voor een gemeenschappelijke vijand. Hoe ver ook in het verleden de confrontaties zijn geweest. De historie wordt meestal naar de eigen hand gezet. Het zorgt voor een zelfrechtvaardiging voor de meest wrede wraakacties.’

Dat blijkt ook wel uit de verhoren in Scheveningen van generaal Ratko Mladić. Hij begrijpt eigenlijk niet wat hij verkeerd zou hebben gedaan en beschouwt zichzelf als een held van de Groot-Servische natie.

‘Er zijn eigenlijk maar twee manieren om te reageren op wandaden van iemand die je zeer na is: de gebeurtenissen bagatelliseren of zelfs ontkennen, zoals de zoon van Ratko nog steeds doet, of de schuld op je laden zoals Ana heeft gedaan.’

Ana Mladić was een mooie, jonge vrouw van 23 jaar, een briljant student medicijnen aan de universiteit van Belgrado, toen ze twee weken na een reisje met vrienden naar Moskou het antieke pistool van haar vader gebruikte om een kogel in haar hoofd te schieten. De schrijfster probeert in het fictiegedeelte duidelijkheid te scheppen over de achterliggende redenen. Wat is er in Moskou gebeurd? Hebben haar vrienden de waarheid over de gruweldaden van haar vader in de oorlog in Bosnië laten zien. De kopstukken van het regime lieten zich immers graag filmen terwijl ze met hun zuiveringsacties pronkten. De Bosnische horror was een gefilmde horror.

‘Ana adoreerde haar vader. In haar ogen was hij een rechtvaardig man. Zij vervulde zijn grote wensdroom: arts worden. Omdat hij uit een arm gezin kwam, kon hij alleen carrière maken in het leger. Het viel naar mijn idee voor Ana niet te rijmen dat een dergelijke lieve vader zulke verschrikkelijke dingen had gedaan. Tegelijkertijd was ze een realist. Het feit dat ze specifiek de Zastava gebruikte was een duidelijke boodschap. Dat pistool zou Ratko afvuren als zijn kleinkind zou worden geboren. Met haar zelfgekozen dood maakte ze plotsklaps een einde aan beide dromen van haar vader. Misschien was zij het geweten dat hij niet bezat.’

Ratko zocht zijn toevlucht in allerlei complottheorieën. Zijn dochter die hij steevast met ‘Zoon’ aansprak wanneer ze gemeenschappelijk zijn wapens schoonmaakten, kon een dergelijk verraad niet hebben gepleegd. Een beruchte paramilitair die Ratko de Republika Srpska had uitgezet, zou wraak hebben genomen. Vrienden suggereerden dat er in Moskou een microchip was ingebracht die haar geest en gedrag veranderde en haar tot zelfmoord dreef. De generaal ging zelfs zo ver dat hij een waarzegster raadpleegde. Die vertelde dat Ana een niet-detecteerbaar vergif was toegediend.

Tot op de dag van vandaag blijft Ratko Mladić halsstarrig geloven in ‘de onschuld’ van zijn lievelingskind. Toen hij na jaren min of meer publiekelijk onderduik werd gearresteerd, vreemd genoeg zonder verzet te plegen - zijn eigen leven wilde hij kennelijk niet offeren voor de grote zaak -, wilde hij nog eenmaal het graf bezoeken van zijn dochter voordat hij werd afgevoerd naar Scheveningen om terecht te staan voor het Tribunaal van het Internationale Gerechtshof in Den Haag.

Voor het eerst is er met het verschijnen van deze roman breeduit licht geworpen op de snelkookpan van de Balkan ten tijde van de oorlog in Bosnië en Kosovo. Het psychologisch uiterst interessante verhaal van Ana en haar vader wordt door Usón afgewisseld met zeer uitgebreide bio’s van de belangrijkste hoofdrolspelers. Hoofdstukken die zij ironisch ‘de heldengalerij’ noemt. Het is opvallend dat een Spaanse schrijfster dit thema heeft gekozen.

‘Als ik Engelstalig was geweest, had niemand zich er druk om gemaakt. Wij Spanjaarden kunnen ook onze blik werpen op de Europese geschiedenis. Er is daarnaast wel degelijk ook een overeenkomst met onze eigen historie. De oorlog op de Balkan was ook een burgeroorlog. Een oorlog die de troepen van de Verenigde Naties ook niet echt konden beteugelen. ‘Karremans, de commandant van de Dutchbatters, is de verpersoonlijking van de mislukking, maar eigenlijk is hij ook een slachtoffer. Deze lange, ietwat timide man was niet opgewassen tegen de manipulatief sterke generaal Mladić. Het lijkt erop dat de Servische bevelhebber na de dood van zijn dochter nog verder verhardde. Karremans’ superieuren lieten hem bij de val van Srebrenica volledig in de kou staan door de luchtsteun te weigeren.’

Desgevraagd heeft Clara Usón ook contact gehad met Ratko Mladić zelf. ‘Ik heb nu eenmaal jaren met hem doorgebracht. Zijn zoon Darko, de grote ontkenner, wilde beslist het boek voor publicatie zien. Gelukkig heeft de uitgeverij dat afgewezen.’

Delen
Koppelingen
Boeken
Meer interviews
Interview met Chrétien Breukers Door Guus Bauer (27-11-2019)
Interview met Marijke Schermer Door Guus Bauer (13-11-2019)
Interview met David de Poel over Frans Pointl Door Guus Bauer (01-10-2019)
Interview met Robert Pollack Door Guus Bauer (20-09-2019)
Interview met Max Porter Door Guus Bauer (03-07-2019)