Interview met Judith Schalansky
‘In eilanden zien we de belofte van een nieuw begin’
Door Guus Bauer (29 juli 2014)
De Duitse schrijfster en graficus Judith Schalansky (1980), bekend van onder meer haar tv-optreden bij Adriaan van Dis over haar roman De lessen van mevrouw Lohmark, neemt ons in haar boekwerk De atlas van afgelegen eilanden mee naar vijftig afgelegen plekken, paradijs en hel tegelijk. Haar leunstoelreis heeft als ondertitel meegekregen Vijftig eilanden waar ik nooit ben geweest en ook nooit zal komen.

Een eiland is een wereld op zich. De zee zorgt voor een natuurlijk isolement. Het is de ideale plek voor mythevorming en de verbeelding van de schrijver, maar de vaak absurdistische werkelijkheid van de ontdekking, de toe-eigening of het gebruik van de eilanden behoeft geen fictie, al heeft deze reis in woord en beeld een poëtisch karakter.

De vouw als scheidslijn
‘De DDR was een eiland. In de Oost-Duitse atlas was geen IJzeren gordijn getekend, Berlijn had geen Muur. De BDR en DDR stonden op verschillende pagina’s, de vouw als scheidslijn. Heel symbolisch. In de jaren negentig kregen we nieuwe atlassen. Mijn vaderland was ineens twee keer zo groot. Toen besefte ik dat kaarten momentopnames zijn, tweedimensionale interpretaties van een bol, de globalisering in puurste vorm. Alle zeeën zijn overal even blauw weergegeven, de bossen even groen, de bergen bruin. Ik wilde altijd eigenlijk dier- en natuuronderzoeker worden, de wijde wereld intrekken, maar toen de grenzen opengingen, wist ik niet waar te beginnen en bleef dus maar thuis.’

Vastelandblik
‘Mijn grootouders leefden aan de kust. Daar was het duidelijk: het water is de grens. Ergens aan de einder ligt Zweden, maar dat zie je niet. Wanneer je in de zee buiten de boeien ging, maakte je al schuldig aan vlucht uit de republiek.’

‘Als je op een eiland opgroeit, dan is dat eiland jouw realiteit. We nemen de realiteit als gegeven waarin we opgroeien, of dat nu een kamp, een kelder of een totalitaire staat is. De mens is het dier dat zich uiteindelijk het allerbeste kan aanpassen. Ik vind het lastig dat we altijd maar weer vanuit het westen redeneren. Met een vastelandblik op de wereld kijken en zeggen: wij zijn de norm.’

Belofte van een nieuw begin
‘Dat zie je nu ook weer op de Krim. We zijn in onze mening gevangen. Eilanden zijn plekken die wel onderworpen moeten worden. Een zekere imperialistische gedachte, vaak met de beste utopische bedoelingen. Op de eilanden in mijn atlas hebben zelfbenoemde gouverneurs, koningen en een keizerin geregeerd. In eilanden zien we de belofte van een nieuw begin, maar daarvoor hebben we de context van het vasteland nodig. Daardoor gaat het op de eilanden vaak uitsluitend om overleven in plaats van leven. De gestresste Europeaan denkt bij een onbewoond eiland altijd verlangend aan palmen en hagelwit zand. Puur boerenbedrog.’

Vereeuwigen
‘Tweehonderd jaar geleden was er nog een grote cartografische belofte, maar nu zijn er bijna geen onontdekte plekken meer op de aarde. Het ontdekken werd als een creatieve daad gezien, de avonturier die letterlijk een eiland op de kaart zette. Maar de eilanden waren er voordien ook al. Dat is heel literair: de wens om zich te vereeuwigen. Om zich in de natuur in te schrijven, in te prenten. De atlas is daarom een poëtisch genre. Ik wilde een boek scheppen waarin beeld en tekst werkelijk in dialoog gingen.’

Het eiland Eenzaamheid
‘Ik ben met mijn vinger over de globe in de Staatbibliotheek in Berlijn gegaan en heb honderd eilanden “gecast”. Het mooiste moment was toen ik bij de Noordpool ineens het eiland Eenzaamheid tegenkwam. Geweldig, hoe poëtisch, de eenzaamheid ligt bij de Noordpool. Dat kan niemand bestrijden. Er zijn eilanden afgevallen omdat er geen materiaal van beschikbaar is. Dat heeft me ontroerd. Ik vind het troostend dat er op de wereld ook nog plaatsen zijn die zich aan de globalisering onttrekken. Je zou er bijna naartoe willen reizen of er fictieve straten en dorpen op willen tekenen. Maar dat zou niet passen.’

Nieuwe identiteit
‘Alle eilanden in mijn atlas bestaan en alle verhalen kloppen. De tijdlijn, de lexicografie, het beeld en de tekst vormen samen een nieuwe identiteit. Deze atlas is het bewijs wat boeken kunnen doen. Ik heb het idee dat ik mijn droom om avonturierster te worden heb waargemaakt. Ik wilde niet alles vertellen, maar de fantasie van de lezer prikkelen. Over elk eiland zou je een vuistdikke roman kunnen schrijven. De afgelegen eilanden als verloren, opgegeven werelden. Treurig maar mooi. Het vertelt veel over de onbekwaamheid van de mens in het algemeen.’

In de leunstoel
‘Hoe groter de verwoesting, hoe groter onze behoefte aan het onberoerde. Maar op het moment dat het eiland betreden is, is het maagdelijke karakter weg. De ongerepte natuur provoceert ons. Moet veroverd worden, er moet economisch belang aan worden gegeven. Alles moet nuttig zijn en gebruikt worden. Nu de wereld zo goed als in kaart is gebracht, doen we hetzelfde in de ruimte. Ik blijf wel thuis. Reizen in de leunstoel is een escapisme in jezelf.’


Foto onder: Wikipedia.




Delen
Meer interviews
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)
Interview met Renée Knight Door Guus Bauer (23-04-2019)
Interview met Sander Kollaard Door Guus Bauer (06-04-2019)
Interview met Kristine Bilkau Door Guus Bauer (22-03-2019)