Interview met Karl Marlantes
‘Oorlog is ook erg opwindend en spannend’
Door Ezra de Haan (16 januari 2012)


Ik spreek Karl Marlantes in een hotel in Haarlem over zijn roman Matterhorn. Het verhaal speelt zich af in 1969. Tweede luitenant Waino Mellas is eenentwintig jaar oud en net aangekomen op Matterhorn, een Amerikaanse vesting in de Vietnamese jungle. De mariniers van de Bravo Compagnie voeren daar oorlog in een bijna volledig isolement. Dan krijgen ze het bevel in vijandig gebied op zoek te gaan naar een legereenheid van de Vietcong. Eenmaal buiten het veilige Matterhorn wacht een onzichtbare vijand, maar ook honger, ziekte, bloedzuigers en tijgers.

Die teringheuvel
Ik wilde Matterhorn al in 1977 publiceren en stuurde het manuscript naar diverse uitgevers. Niemand wilde het lezen… Het manuscript was te dik en het onderwerp was allesbehalve populair. Mensen denken dat je er echt dertig jaar aan werkt… maar er moet tussendoor ook geld binnenkomen! Soms legde ik het wel zes maanden weg en begon er dan weer met frisse moed aan in de hoop het te verbeteren. Om eerlijk te zijn… als ik het in ‘77 had gepubliceerd, was het niet half het boek geworden dat het nu is. Ik begreep mijn karakters niet en ik was bang voor het racisme in de eerste versie. Ik had zwarte personages in het verhaal maar begreep hun standpunt niet. Waar ik vandaan kwam, een houthakkersdorp in Oregon, bestond de enige raciale spanning uit misverstanden tussen Zweden en Finnen. Wat wist ik ervan?

Jarenlang heerste de gedachte dat dit boek onverkoopbaar was. Nu ben ik half Fins en dus vrij eigenwijs… dus ging ik gewoon door. En er was ook nog een andere reden. Toen ik in Washington D.C. in het Pentagon werkte, moest ik wat papierwerk naar het Witte Huis brengen. Ik was in uniform, kwam net uit Vietnam terug en stuitte op een groep studenten die mij begon te beledigen terwijl ze met de Noord-Vietnamese vlag zwaaiden. Ze haatten mij omdat ik in uniform was en ik dacht: je weet niet eens wie ik ben. Je schreeuwt tegen een uniform. Er was niemand die voor mij opkwam. Ik voelde mij op dat moment zo alleen. Het enige dat ik wilde doen was schreeuwen. Daar, op dat moment is het boek ontstaan.

Er was eens…
De eerste, vroege poging tot deze roman wil ik een psycho-dump noemen. Ik had de oorlog twee jaar achter mij en schreef in de eerste persoon enkelvoud. Het was vreselijk. Ik schreef alles alleen maar op en had werkelijk geen idee wat ik deed. Na een paar maanden ging ik lezen wat ik geschreven had. Het was rotzooi. Vervolgens ben ik aan Matterhorn begonnen, ditmaal in de derde persoon enkelvoud en met een bredere kijk op de dingen. Ik koos voor de meer traditionele verleden tijdvorm omdat het gewoon aangenaam was. Als je een verhaal vertelt, doe je dat bijna altijd in de verleden tijd. Er was eens…

Het gaat in dit boek om meer dan oorlog, het gaat ook over vriendschap. Pas na tweehonderd pagina’s valt de eerste dode. Een vrouw vertelde mij dat ze studeerde tijdens de oorlog in Vietnam. Ze haatte het, demonstreerde en greep iedere mogelijkheid tot protesteren aan. Pas na het lezen van mijn boek begreep ze dat wij, de Amerikaanse soldaten, buiten sliepen. Misschien dacht ze wel dat we drie maaltijden per dag kregen en televisie keken… Het punt is dat ze niet nadacht. Het lezen van Matterhorn veranderde haar mening over de soldaten van toen. Ze begreep dat het mensen waren zoals jij en ik.

Leiderschap
Wat betreft de reactie van het militaire apparaat was ik gespannen. De officieren in mijn boek zijn immers gemodelleerd naar alle slechte officieren die ik tijdens mijn loopbaan heb ontmoet. Ik werd door Westpoint uitgenodigd. Daar gebruiken ze mijn boek in de klassen waar leiderschap wordt onderwezen. Ook werd ik door de stad Indianapolis uitgenodigd waar het wordt gebruikt bij lessen over moraal. Een paar weken geleden was ik bij de staf van de basisopleiding voor mariniers. Daar komen de luitenanten vandaan. Ik zal nooit vergeten dat ik daar boeken zat te signeren en die kolonel langskomt. Nu ben ik nog steeds een tweede luitenant, dus ik sta op, ook al is hij twintig jaar jonger. Hij gooit mijn boek op tafel en zegt: Dit boek! En ik denk, o mijn god, nu komt het… En hij zegt: Ik las dit boek en schreef alles op wat luitenant-kolonel Simpson en majoor Blakely deden, alleen maar om zeker te zijn dat ik hun fouten niet zou herhalen. Ik kreeg van de mariniers de James Webb Fiction Award, de officiële blijk van waardering.

Ik ben niet de Mellas uit Matterhorn, maar het meeste wat hem overkomt, heb ik zelf meegemaakt. Als ik ook maar de helft van zijn politieke kwaliteiten zou hebben, was ik nu de gouverneur van mijn staat en een stuk rijker. Het personage dat het meest met mij overeenkomt, is Cortell. Ik was degene met de diepe gedachten, denkend dat iedereen mij in de maling nam. Mellas ziet alles. Mijn compagnie vond het lichaam van de soldaat die door een tijger was aangevallen en moest hem vervolgens terugbrengen. En al die vuurgevechten, al die aanvallen op heuvels, daar was ik zelf bij betrokken.

Tweesnijdend zwaard
Die ervaringen kwamen terug toen ik aan Matterhorn werkte. Het is een tweesnijdend zwaard. Ik heb mij vaak genoeg zorgen gemaakt dat ik mijn toetsenbord zou vernielen met de tranen en het snot dat er tijdens het schrijven bij mij uitkwam. Ik sloeg mijzelf soms voor mijn kop. Iedere keer als ik op een pijnpunt aankwam, wist mijn vrouw het zonder dat ik erover sprak. Tegelijkertijd was het helend. Het hield mij uit de kroeg. Zolang ik schreef had ik geen ‘zelfmedicatie’ zoals drugs of alcohol nodig. Ik ben ooit aan dat pad begonnen… Daar komt binnenkort een boek over uit. Door het op te schrijven haal je het uit je onderbewuste en voorkom je dat je onder invloed van die ervaringen dingen doet die je eigenlijk niet wilt. Ik heb over de hele wereld extreme, adrenaline opwekkende dingen gedaan. Crises oplossen, met tijdzones worstelen, pizza’s eten om twee uur ’s nachts terwijl er mensen op de tafel slapen en anderen eronder de liefde bedrijven. Goed geld verdienen…

Ondertussen zat mijn dochter in acht jaar op twaalf scholen. Ik reisde maar door en mijn gezin reisde met mij mee. Dat gedrag werd door mijn onbewuste gestuurd. Ik had er geen idee van dat het door mijn oorlogservaringen kwam. Ik was gedurende lange tijd op de grens van Pakistan en Kasjmir werkzaam, domweg omdat ik dat interessant vond. Ik vergat dat mijn kinderen er ook bij waren. Door Matterhorn te schrijven kon ik eindelijk van een afstand naar mijn ervaringen kijken. Het was niet langer nodig erdoor geleefd te worden. Je zou het met een psychotherapie kunnen vergelijken. Als we onze kinderen vertellen dat oorlog hels is, liegen we. Oorlog is ook erg opwindend en spannend. Je zult nooit meer zo intens leven en je bent pas negentien. Als je een fout maakt, sterven er mensen. Hoeveel belangrijker kun je worden?

Cirkel
Ik schreef het boek ook voor hen die niet terugkeerden. We zijn momenteel betrokken in een met Vietnam vergelijkbare oorlog. Zij kunnen over de grens vluchten, wij mogen er niet achteraan… We steunen een corrupte regering, we begrijpen de cultuur niet, we zijn in een burgeroorlog verwikkeld geraakt. Die duurt al vierhonderd jaar… We zitten vast aan regels, moeten met advocaten overleggen voordat we de trekker mogen overhalen. Zij kunnen letterlijk doen wat ze willen… klinkt dat bekend? Het grote verschil zit erin dat toen, door de dienstplicht, ook kinderen van de elite meevochten.

Ik koos voor de vorm van de cirkel om het verhaal te vertellen. Het begint op Matterhorn, dan gaan ze de jungle in, zeg maar het onbewuste, ze moeten leren, opgroeien en vervolgens terugkomen. Zonder die structuur wordt het lastig. Het gaat er mij om dat duidelijk wordt dat we het ons zelf hebben aangedaan. Matterhorn is door de mariniers gebouwd, erdoor verlaten, met grote verliezen weer veroverd en vervolgens weer verlaten.

De uitgever zag niets in de titel van het boek. Ze zeiden: iedereen denkt dan dat het over bergbeklimmen gaat. Ik moest met een andere titel komen. Ik bedacht er een paar, waaronder een verwijzing naar een gedicht van Wilfred Owen: Some desperate Glory. Dat vonden ze prima. Met die titel is een ‘advanced readers copy’ gemaakt. Tijdens de Frankfurter Buchmesse kwam er een Engelse uitgever met interesse in mijn boek, die het direct over het boek Matterhorn had. En Morgan, mijn uitgever, begreep direct zijn fout, belde naar New York en gaf door dat de titel toch Matterhorn werd. Als ze de pers toen niet hadden gestopt, had het boek nu een andere titel gehad. Kijk, ik heb die naam Matterhorn bedacht. In werkelijkheid koos men meisjesnamen voor de diverse versterkingen die we hadden. Alice… maar het kon net zo goed Oregon zijn. Ik koos voor Zwitserse bergen.

Eigen vuur
Het schrijven van deze roman viel mij zwaar. In het oorspronkelijke boek en in de eerste versies kwam een scène voor waarin Mellas achter Pollini aangaat om hem te redden. Hij doodt hem per ongeluk en moet daarmee verder leven… Dat werd in twee regels beschreven. Een vrouw die een van de vroege versies las, zei: Er is iets dat mij dwars zit met deze scène… ik heb het gevoel dat er iets aan ontbreekt. Ik beaamde dat en toen vroeg ze waar dat aan lag. Ik moest toegeven dat mij iets dergelijks was overkomen. Nu is er net een boek van mij verschenen, What it is like to go to war. Daarin heb ik beschreven wat er werkelijk is gebeurd.

Ik was toen net bevorderd tot executive officer van de compagnie, toen een jongen in mijn peloton tijdens een aanval werd geraakt door het vuur van een machinegeweer. Ik probeerde hem te redden, rende de heuvel op en schoot naar boven in de hoop het vijandelijk vuur even te doen stoppen. Hij zat ertussen in. Pas toen ik hem weer beneden had, zag ik dat hij een kogel in zijn hoofd had. Ik had hem horen schreeuwen nadat hij werd geraakt… Hoe kon hij schreeuwen als hij een kogel in zijn hoofd had? Misschien was het mijn kogel wel geweest… Tot op de dag van vandaag weet ik nog steeds niet of ik een van mijn eigen jongens heb omgebracht. Dat was het moeilijkste om op te schrijven. Psychologisch gezien.

Artistiek kwam ik een heel ander probleem tegen: hoe voorkom je dat verveling, vermoeidheid en de verwarring die iedereen in oorlogstijd tegenkomt, vermoeiend en vervelend voor de lezer worden. Ik herschreef het eerste hoofdstuk wel twintig, vijfentwintig keer.

Ik werk op dit moment aan een roman waarin oorlog geen rol speelt. Het succes van Matterhorn heeft het schrijven even doen stoppen. Het gaat over een vrouw in een houthakkerskamp in de Pacific Northwest tegen het eind van de vorige eeuw.


Foto's Karl Marlantes: Ezra de Haan.
Delen
Koppelingen
Boeken
Meer interviews
Interview met Max Porter Door Guus Bauer (03-07-2019)
Interview met Gunnar Staalesen Door Guus Bauer (07-06-2019)
Interview met Takis Würger Door Guus Bauer (28-05-2019)
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)
Interview met Renée Knight Door Guus Bauer (23-04-2019)