Interview met Marijke Schermer
"Het leven is een spel, alle relaties zijn proefopstellingen."
Door Guus Bauer (13 november 2019)
Toneel- en prozaschrijver Marijke Schermer (1975) zit in haar romans ongekend dicht op de huid van haar protagonisten. De haarscherpe dialogen, zonder onnodige toevoegingen als ‘zegt zij’ of ‘sprak hij’, zorgen ervoor dat je gedwongen wordt om de personages heel levendig voor je geestesoog te zien figureren, als ware het een toneelvoorstelling. Niets menselijks is hen vreemd. De krachtige vorm van het werk van Schermer versterkt de invoelbaarheid. Haar dit jaar verschenen roman Liefde, als dat het is, een titel die werkelijk in elk opzicht de lading dekt, stelt vragen, noodt tot zelfreflectie.

Sev en David zijn bedpartners. Een relatie willen ze niet. Zij is daar nooit goed in geweest en hij is, voor hem, ietwat onverwacht verlaten door Terri na een, naar zijn idee, gelukkig huwelijk van vijfentwintig jaar. Hoe moet het verder met de kinderen? En dan is er ook nog Terri’s nieuwe vriend Lucas, een pure pragmaticus in de liefde, de katalysator. Schermer onderzoekt het nieuwe samenzijn. Kun je jezelf losrukken uit een aangegaan verband zonder alles te slopen? Liefde als constructie, als medicijn, puberromantiek, vriendschap, lust, berusting, tevredenheid, verstikking. Een verhaal, in alle moderne facetten, over een eeuwig onderwerp.

Schermer: ‘Ik wilde een soort vloeibaar perspectief leren hanteren in deze roman. In mijn eerste boek Mensen in de zon liet ik vijf personages aan het woord en die zaten allemaal opgesloten in hun eigen hoofdstuk. En Noodweer [vertaald en op de shortlist van de ECI Literatuurprijs] speelt in het hoofd van één iemand. Ditmaal wilde ik in de hoofden zitten van de verschillende mensen en daadwerkelijk meebewegen, soms zelfs binnen een zin. Ik heb enorm gepuzzeld om ervoor te zorgen dat de lezer de draad niet kwijtraakt en het niet te nadrukkelijk is, geen opzichtig kunststukje, je natuurlijk meebeweegt met de protagonisten. Deze vorm vind ik heel erg passen bij het collectief dat ik beschrijf en alle individuen daarin.’

Deze werkwijze zorgt voor een fijn meanderend boek. In feite is het niet heel erg van belang dat gelijk duidelijk is wie er aan het woord is. Het onderwerp is immers gemeengoed. Met het subtiele gebruik van een enkele bijzin weet Schermer een scène net te verschuiven of soms de betekenis helemaal te kantelen. Dat past bij de inherente stroperigheid van de intermenselijke relaties. Terri breekt los uit de sleur, maar in de loop van de tijd zoekt ze bij Lucas eigenlijk iets soortgelijks als waarvan ze afscheid heeft genomen.

‘Dat is denk ik een gewoonte die we allemaal wel hebben. David had het idee dat het huwelijk een start was van een gemeenschappelijk leven, tot de dood hen scheidt. Hij is tevreden met de status quo. Terri kan de verstikking van het alledaagse niet meer verdragen en ontdoet zich van dat gevoel, wil zichzelf terugvinden. In de loop der tijd wil ze toch dat Lucas haar iets van zekerheid biedt. Het zal nu niet meer zo veel voorkomen, maar Terri en David waren al vijfentwintig jaar samen, de eerste liefjes van elkaar. Die traditie houd ik in de roman tegen het licht. Sev herinnert zich dat, wanneer ze scheidt van de vader van hun kind, hij het vooral juist ook erg vindt voor dat kind. Zij zegt daarop dat kinderen niet geboren worden met een burgerlijk ideaal. Waarop hij antwoordt dat hij het niet over een burgerlijk, maar een romantisch ideaal had. Op een bepaalde manier zijn die twee idealen misschien voorbij. Er is geen praktische noodzaak meer voor een dergelijk leven en ook de morele druk is kleiner geworden.’

‘Lucas daarentegen is een pure pragmaticus. Hij wil helemaal vrij zijn, zich aan niemand echt binden. Dat heeft iets armoedigs. Op die manier blijft alles aan de oppervlakte. Ik benijd hem niet. In vroeger dagen kozen vrouwen voor het huwelijk vanwege economische zekerheid. Mensen kiezen nu ook wel voor een verbond vanwege emotionele veiligheid. Voor elkaar zorgen. Dat is op zich een prima motief, maar het kan zo zijn dat je niet meer daadwerkelijk deelt wat er aan de hand is, dat het elkaar geruststellen je taak is geworden. Daar is Terri wel ingelopen, beginnend bij het verlangen en gaandeweg daarin verstrikt geraakt. David is misschien wel betrouwbaar, redelijk en begripvol, maar ook wel bangig, niet op zoek naar wat er achterliggend speelt.’


David noemt het vertrek van Terri een natuurramp, kan het niet verkroppen, zoals Sev zich nooit aan een gezin heeft kunnen overgeven. Hij is haar ideale onderzoeksobject. Sev is schrijfster, voor de eerste ontmoeting met David stelt ze als het ware een instructiemail op, een kaart van haar woning, hoe hij zijn weg kan vinden naar haar verduisterde slaapkamer en het bed waarin ze op hem wacht. Een van de mooiste zinnen uit Liefde, als dat het is, is overigens: Vrij met mij zoals je schrijft. De ware kracht van het woord.

‘Ik wilde de meest extreme echte ontmoeting zonder voorkennis gebruiken. Nu ja, niet helemaal zonder voorkennis, want ze hebben natuurlijk wel schriftelijk contact met elkaar gehad. Hun profielen waren bij elkaar bekend. Ze hebben elkaar ontmoet door een taalbalts, niet door naar elkaar te kijken. Eigenlijk door zichzelf uit te leggen aan elkaar. Je zou kunnen zeggen dat je elk tien jaar een ander, een nieuw mens wordt, niet alleen op celniveau maar ook met betrekking tot je visie. En het is de vraag of je in een langere relatie elkaar dan steeds weer opnieuw wil leren kennen. Er is in heel veel relaties een moment waarop je niet meer naar elkaar kijkt, niet meer op zoek bent naar wie die ander is. Terri weet na vijfentwintig jaar niet meer wie ze is in het verhaal en wil er uit.’

We blijven voor de kinderen bij elkaar, is een veelgehoorde kreet. Terri en David hebben twee dochters en er is natuurlijk ook nog de zoon van Sev. Schermer injecteert heel subtiel, heel natuurlijk ook, een eerste liefde van dochter Krista.

‘Krista is voor het eerst echt verliefd en ik vroeg me dus af of dat romantische idee, waar mensen dus later in het leven weer afscheid van nemen, of er anders mee omgaan, of dat iets is wat van nature is bepaald. En dat lijkt toch wel het geval te zijn. Haar kijk op haar vriendje is romantisch, heel onschuldig ook. Ik vond het mooi om het prille begin, die puberliefde ook op te voeren, te bestuderen. En los van het romantische element, staan de kinderen net op het punt om individuen te worden, geheimen te krijgen voor hun ouders, geen verslag meer te doen van hun leven, waar Terri en David hun individualiteit in het gezinsleven zijn kwijtgeraakt. En ergens is dat losmaken ook goed, de start van de menswording. De jongere dochter Ally zit nog net aan de andere kant van dat proces, die heeft de veiligheid van de ouders nog nodig.’

‘Ik denk dat het vrijwel onmogelijk is om je zoals Terri los te rukken uit een bepaald verband, zonder iets kapot te maken. Daarom vraagt David zich ook verzuchtend af waarom ze niet gewoon een affaire was begonnen met Lucas. Terri stapt op, begint een relatie met Lucas, waarbij de grootste drijfkracht de lichamelijkheid is en hoe ze zichzelf daarin vindt, en vervolgens gaat ze dwars daar doorheen al die clichés opdiepen. Mensen stappen gewoontegetrouw in die groef. Waarom zou het altijd die bepaalde kant op moeten bewegen? Misschien omdat het moeilijk is om een alternatief te bedenken. Waarom ontstaat zoiets als een midlifecrisis. Waarschijnlijk omdat je je leven ietwat gedachteloos in een bepaalde richting is gedreven. Het moment, waarschijnlijk wanneer je je realiseert dat je niet meer jong bent, waarop je je afvraagt of dit leven dat je leidt alles is. Is dit wat ik wil, hoe ben ik hier terechtgekomen? Een midlifecrisis is niet iets waarover je badinerend moet doen. Terri is gewoonweg wakker geworden, David voelt zich juist goed met de alledaagse traagheid. Hij amuseert zich met het week na week lassen van een kast. Zij vraagt zich af wanneer dat ding nou eindelijk eens klaar is. Een verschil van opvatting.’


Liefde, als dat het is, herbergt mooie oneliners, die fijn achteloos worden rondgestrooid, bijvoorbeeld: Het leven is een spel, alle relaties zijn proefopstellingen.

‘Die oneliners heb ik niet eerst bedacht en dan in de tekst geplaatst. Ik maak geen schema’s. Zowel bij Noodweer als bij de deze roman heb ik heel lang niet geweten hoe het af zou lopen. En dat is ook het mooie van het schrijfproces. Je zoekt toch steeds hoe je steeds onontkoombaarder in een bepaalde richting kan bewegen. En zodra ik het einde weet, ga ik weer terug in de tekst om alles nog meer samenhangend te maken. Liefde, als dat het is heb ik in eerste instantie ik de ik-vorm geschreven vanuit het perspectief van Sev. De anderen figureerden in de derde persoon. Ik heb heel erg gepuzzeld om dat goed te krijgen. Ik wilde namelijk dat het allemaal ook te lezen was als een interpretatie van Sev. Niet voor niets staat op de eerste pagina: Ze stelt zich alles voor. Alles wat ze weet, weet ze van David. Sev kijkt als een soort buitenstaander naar het gezinsleven, waar ze ambivalent tegenover staat. Ik kwam tot de slotsom dat de ik-vorm niet functioneerde omdat ik ook wilde dat de lezer meegesleurd werd in het verhaal van dit gezin, een waarheid op zichzelf. Het mocht er niet voor gaan staan. Sev en Lucas zijn niet de baas van dit verhaal.’

Op een gegeven moment merkt Terri dat ze in zichzelf het gevoel voor haar kinderen niet meer kan vinden, ondanks dat ze weet dat ze van ze houdt. Is liefde een gewoonte, vraagt ze zich af, een wilsbesluit.

‘Het is hier extra wrang omdat het niet haar partner, maar haar kinderen betreft. Lezers hebben op deze passage specifiek gereageerd, vinden Terri onsympathiek omdat ze niet meer voor haar kinderen kan zorgen. Mensen vinden dat heel onaangenaam om te lezen, omdat ze wellicht de kiem voelen bij zichzelf van een dergelijk gevoel. Een boek moet ergens ook “jeuk” veroorzaken. Het is de vraag wat het Terri uiteindelijk allemaal brengt. Wanneer ze uiteindelijk ook met Lucas breekt, lijkt ze naar een soort ascetisch leven te willen streven. In potentie zou ze heel ongelukkig kunnen worden. Maar wat had ze dan moeten doen? Wellicht toch de oplossing van David, of het geheel wat minder rigoureus aanpakken. Ze heeft in feite de onrust te lang genegeerd, de onvrede op David geprojecteerd, terwijl ze misschien zelf iets meer ruimte in de constructie had moeten zoeken.’

Wat is liefde anders dan je bereidheid mobiliseren en een object vinden waarop je je verlangen projecteren kan, zegt Sev. Ze denkt aan Erich Fromm die de liefde een fata morgana noemt in een woestijn van eenzaamheid.

‘Zodra je je dat realiseert, biedt dat wel weer perspectieven. Ik denk niet dat het per se cynisch is om afscheid te nemen van het romantische ideaal. Liefde is ook een kwestie van toevalligheden en bereidheid. Het is een bron van ongeluk als je denkt dat die fata morgana waar is en denkt dat die woestijn van eenzaamheid niet bestaat en je werkelijk in die oase kan leven. Mijn redacteur vroeg of mijn protagonisten eigenlijk niets anders doen hadden, geen werk bijvoorbeeld. Dat wilde ik niet toevoegen, omdat dit soort situaties heel tunnelachtig kunnen zijn, mensen vaak heel obsessief uitsluitend hiermee bezig zijn. De roman zou er niet beter van worden als ik er meer buitenwereld in zou brengen.’
Delen
Koppelingen
Meer interviews
Interview met Chrétien Breukers Door Guus Bauer (27-11-2019)
Interview met David de Poel over Frans Pointl Door Guus Bauer (01-10-2019)
Interview met Robert Pollack Door Guus Bauer (20-09-2019)
Interview met Max Porter Door Guus Bauer (03-07-2019)