Interview met Murat Isik
‘Ik wilde bewust geen politiek boek maken’
Door Guus Bauer (24 april 2012)


In 2011 won Murat Isik (1977) de El Hizjra Literatuurprijs voor zijn korte verhaal ‘De laatste reis’. Zijn debuutroman Verloren grond is losjes geïnspireerd op zijn eigen familiegeschiedenis.

De jaren zestig in Turkije. Mehmet is twaalf jaar en groeit op onder de Anatolische zon in Oost-Turkije. Het dorp waar hij woont, is ooit door de Armenen gesticht, maar die zijn in de Eerste Wereldoorlog ‘verhuisd’. De dorpelingen zijn Zaza’s, met hun eigen geloof en hun eigen taal. Vader Selim, de wijze verhalenverteller van het dorp, heeft in de grote oorlog bijna zijn hele familie verloren. Toen de Russen binnenvielen, moesten ze halsoverkop de ijskoude bergen in vluchten.

Selim heeft zijn vrouw geschaakt en is met haar getrouwd, ook al was ze al aan een ander uitgehuwelijkt. Het leven gaat daarna z’n gangetje. Ook al verliezen de twee echtelieden een aantal kinderen en is Mehmets oudere broer Yusuf wel een probleemgeval, dan is er gelukkig ook nog het voorbeeldige jonge zusje Elida.

Op een dag laat Selim een grote steen op z’n been vallen. De breuk wordt gespalkt door de slager met de veelzeggende naam Atilla. Er is nu eenmaal in de wijde omtrek geen arts te bekennen. Het been van Selim moet uiteindelijk worden afgezet. Er blijft een breekbare man over, die geen andere mogelijkheid ziet dan terug te gaan naar zijn geboortedorp, waar hij nog een lapje grond heeft. Dan slaat het noodlot toe.

Mehmet vertelt in de ik-vorm, uzelf schemert er vooral tegen het einde in door, maar toch is hij duidelijk een personage. Een bewuste keuze om afstand te scheppen?
Niet in eerste instantie. Ik schreef tot nu aan toe alleen korte verhalen. Het is me gebleken dat ik me bij dit perspectief thuis voel. Het schrijft heel natuurlijk en hopelijk leest het ook als dusdanig. Het was dus een logische stap dat ik ook voor het grotere werk voor de verteller in de eerste persoon enkelvoud heb gekozen. Daardoor kon ik me beter verplaatsen in de gedachtewereld van de hoofdpersoon. Het werd daardoor heel persoonlijk. Vooral Mehmet is me heel dierbaar geworden Ik heb vier jaar met de personages doorgebracht.

Ik heb begrepen dat het boek bijna twee keer zo dik was?
Voordat ik het bij de uitgever inleverde, heb ik eerst mezelf eens goed aangepakt en stukken geschrapt en herschreven. Ik ben als een chirurg bezig geweest in het manuscript. Daarna kreeg ik van de redacteur nog opbouwende kritiek. Het verhaal weidt nu niet meer uit, is compacter, directer. Het leek me daarnaast niet gepast om te debuteren met een boek van vijfhonderd pagina’s.

Uiteindelijk komt het gezin helemaal aan de andere kant van het land in de grote stad terecht. Een enorme cultuurschok. Is Turkije nog steeds een land van uitersten?
Ik ben zelf in het westen, in Izmir, geboren. Het verhaal speelt zich af in het gebied waar mijn (over)grootouders vandaan komen: het bergachtige oosten. Er zijn nog steeds grote tegenstellingen. De westkust is modern, het oosten is op z’n zachtst gezegd ruraal. Maar dit boek is in eerste instantie een familiegeschiedenis. Het is een roman. Ik wilde bewust geen politiek boek maken.

De dorpskinderen worden anders wel hardhandig verplicht om Turks te leren?
Mehmet heette eerst naar zijn grootvader Miran. Maar de leraar verplichtte hem om een Turkse naam aan te nemen. Ik beschrijf wat er werd opgelegd, maar geef er, zoals het een romanschrijver betaamt, geen commentaar op.

Selim is een verhalenverteller. Is er een grote orale traditie in uw familie?
Mijn opa was de verhalenverteller van het dorp. Hij was heel populair. Iedere dag na het werk op het land was hij het middelpunt, ook als hij niet wilde. Verhalen hebben in een dergelijke samenleving een heel andere functie. Het waren ongeletterde boeren. Er was verder niets. Pas toen de leraar Turks naar het dorp kwam, nam hij een radio mee. Dat kastje werd als iets magisch ontvangen, terwijl het in het westen gemeengoed was.

Was het lastig om verhalen los te krijgen van uw familie?
Vooral mijn grootouders hebben een enorm hard leven gehad. Ik was bang dat mijn ouders niet zouden willen praten, maar het bleek dat ze een bijna therapeutische behoefte hadden om erover te vertellen. Ze kwamen helemaal los. Ik heb een paar schriften vol geschreven. Op een gegeven moment had ik meer dan genoeg. Ik ben naar San Fransisco op vakantie gegaan om het te laten bezinken. Ik zag heel veel beelden voor me: de kreupele vader, het verkopen van het vee, het einde. Op de terugweg naar Amsterdam, midden boven de oceaan, heb ik toen de synopsis geschreven. Toen viel alles op z’n plaats.

Na een pagina of vijfenveertig barst het verhaal echt los. Dan wordt het een coming-of-age boek en een roadnovel ineen. Waarom houdt u de lezer in eerste instantie af van het echte verhaal?
Ik voelde dat ik het verhaal eerst moest inleiden. Dat ik de sfeer van het dorp moest schetsen en de achtergronden van de hoofdrolspelers. Het was nog een hele klus om de ‘anekdotes’ een goede plaats te geven, zodat ze heel natuurlijk in het groter geheel pasten. Wanneer het gezin bijvoorbeeld op een paard en wagen zit, heb je als het ware precies het juiste tempo te pakken om een stuk historie te vertellen.

Selim wordt in zijn geboortedorp vijandig ontvangen. Je hebt het idee dat je teruggaat naar de middeleeuwse wetteloosheid.
Er was geen politie, het leven is in die streken heel rauw. Het recht van het sterkste. De wet van de natuur. Goede grond en water waren en zijn schaars en dan is het simpelweg een kwestie van overleven. Het zijn gemeenschappen die zelf beschikken en als het dorpshoofd dan ook niet helemaal deugt, kan er van alles gebeuren.

Selim is een man van het woord, maar de boeren zijn mannen van aarde en bloed?
Hij heeft het beste met zijn gezin voor, maar hij is verstrikt geraakt in zijn onzekerheid. Hij raakt niet alleen zijn been kwijt, maar ook zijn levenslust en misschien ook wel zijn inzicht. Ik begrijp de boeren wel. Zij beschermen hun gezinnen in een streek waar alles schaars is. Selim komt na achttien jaar terug en gaat ervan uit dat de goede daden van zijn vader nog steeds bekend zijn en hij als diens zoon zal worden gerespecteerd. Dat blijkt wat naïef, maar hij is koppig en er is volgens hem geen weg terug. Hij moet en zal slagen op deze plek.

En dan grijpt de natuur in?
Ik vertel liever niets over het plot, maar ik wilde ook hoop in het boek verwerken. De hoop die ouders hebben dat hun kinderen het beter doen dan zijzelf. Men verwacht dat Mehmet die verwachting waar zal maken. Dat hij dokter of advocaat wordt.

U bent zelf jurist. Heeft u, mede met dit boek, de verwachtingen ingelost?
Ik denk het wel. Het was altijd mijn ouders’ droom dat ik de universiteit zou afronden, en mijn eigen droom om een roman te schrijven. Ik ben geboren in Izmir, heb twee jaar in Hamburg gewoond. Mijn vader kreeg geen verblijfsvergunning en toen zijn we in Amsterdam Zuid-Oost terechtgekomen. Ik ben hier gevormd. Ik heb hier rechten gestudeerd. Ik ben een Nederlandse schrijver met een Turkse achtergrond. Binnenkort ga ik mijn Turkse nationaliteit opzeggen. De dienstplicht is daar de aanleiding toe, maar Nederland is mijn thuis. Gelukkig mag ik daarna nog wel grond erven in Turkije. Die gaat dan in ieder geval niet verloren.


Foto: tekenen van het contract voor de roman ten huize van Ambo/Anthos.
Delen
Koppelingen
Personen
Boeken
Meer interviews
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)
Interview met Renée Knight Door Guus Bauer (23-04-2019)
Interview met Sander Kollaard Door Guus Bauer (06-04-2019)
Interview met Kristine Bilkau Door Guus Bauer (22-03-2019)