Interview met Rachel Seiffert
‘Het is gemakkelijk om achteraf de juiste keuze te maken’
Door Guus Bauer (16 mei 2013)
De Engelse schrijfster Rachel Seiffert (1971) leefde lang in Berlijn. Met haar debuut The Dark Room, dat in Duitsland speelt, belandde ze prompt op de shortlist van de prestigieuze Man Booker Prize. Volgens het toonaangevende tijdschrift Granta behoort ze tot de Best Young British Novelists.

Op het omslag van uw boek staat ‘roman’, toch lijkt het eerder een verzameling van drie novellen.
Die vraag kwam voor het eerst op bij de vertalingen op het continent. In Duitsland bijvoorbeeld is het van groter belang hoe men zich positioneert binnen het literaire veld. De Angelsaksische literaire gemeenschap lijkt daar minder om te malen. Het is beslist niet alleen uit marketingoogpunt gekozen. Om de reacties van de personages te begrijpen is het in mijn optiek noodzakelijk om de drie delen in deze volgorde te lezen.

U heeft de recente Duitse geschiedenis als onderwerp gekozen, en dan met name de nazitijd. We kijken naar het land door de ogen van daders en hun kinderen. Vanwaar dit thema?
Niet alleen omdat ik een tijd lang in Berlijn heb gewoond. De wortels van de beide families van mijn ouders liggen in Duitsland. Mijn moeder is Duits, mijn vader is een Australiër die Duitse les gaf. Zijn voorouders komen uit Beieren. Ik ben dus opgegroeid in Engeland in een Duitssprekend gezin. Mijn grootouders van moederszijde waren overtuigde nazi’s.

Een zeer persoonlijk boek dus?
Cate Shortland heeft het tweede deel, ‘Lore’, verfilmd. Het is in feite het verhaal van mijn moeder die net na het einde van de Tweede Wereldoorlog als oudste kind haar drie broers en zusters op sleeptouw nam vanuit Beieren naar Hamburg. Mijn grootvader was bij de Waffen SS en kwam in een Russisch kamp terecht, mijn grootmoeder in Amerikaanse gevangenschap. Ze dachten dat zij een zogenaamde arische babyfabriek runde, maar in feite ving ze in het kasteel van het plaatsje waar ze een deel van haar jeugd doorbracht, moeders en kinderen op van aan het front omgekomen soldaten.

U heeft deze verhalen al in uw jeugd meegekregen?
Mijn ouders deden er niet geheimzinnig over. Het is een gefictionaliseerde versie van wat mij als kind werd verteld. Mijn moeder kwam in tegenstelling tot Lore uit een rijk gezin. Zij heeft de tocht wel gemaakt, maar voorzien van voldoende voedsel en geld voor de trein. Helmut, de hoofdpersoon in het eerste deel, heeft echt bestaan, inclusief het slecht ontwikkelde ene armpje. In tegenstelling tot mijn personage was de echte Helmut een rabiate nazi. Ik heb dus zaken versterkt en afgezwakt.

Om duidelijk te maken dat het heden altijd een onbekend terrein is?
Het is gemakkelijk om achteraf de juiste keuze te maken in het licht van de geschiedenis. Maar het ontbreekt vaak aan inzicht. Wij zijn geneigd om te oordelen met de kennis van nu. Daarom heb ik dit boek in de tegenwoordige tijd geschreven. De lezer maakt de situaties als het ware live mee.

In het derde deel wil de leraar Micha koste wat kost weten wat zijn opa heeft uitgespookt in de oorlog. Heeft u ook een dergelijke obsessie over de schuldvraag?
Het schuldig voelen, hoe plaatsvervangend ook, is volgens mij onvermijdelijk. Ik wilde laten zien hoe groot de shock kan zijn als je op latere leeftijd te weten komt dat je opa, de lieve man die altijd voor je klaarstond, ineens fout blijkt te zijn geweest in de oorlog. Ik heb een gesprek gehad met mijn neef toen we allebei tieners waren. We wilden weten wat het nu betekende als je bij de Waffen SS hoorde. We konden het in eerste instantie eigenlijk nauwelijks geloven. De informatie die gewoon voor het grijpen was in een lexicon in de kast. Denk je in dat die gruwel je zonder enige voorbereiding treft. Ik vertel het nu ook bewust door aan mijn kinderen. Mijn achtjarige dochter wilde een foto zien van haar opa in het uniform. Ze vond het interessant en wilde er een spreekbeurt over houden op school. Dan raak je aan de grens van je eerlijkheid. Zo’n kind heeft nog geen idee van de werkelijke impact van zoiets.

Wat gebeurt er met je wanneer de lagen van de ui zijn afgepeld?
Dat wilde ik in het laatste deel, getiteld ‘Micha’, naar voren brengen. Wat doe je met de kennis? Deze man gaat er zo goed als aan onderdoor wanneer hij als volwassene het verleden van zijn opa ontdekt. Hij verwaarloost zijn vrouw en gaat op reis om nog levende getuigen te spreken. Hij wil beslist weten of zijn opa mee heeft gedaan aan het moorden. Dat is in zekere zin ook egoïstisch. Het eigen gemoed geruststellen. Heel veel mensen zwijgen liever over een dergelijk beladen verleden. Daar schuilt het gevaar in van stilzwijgende toestemming. Al zul je de moeder van Micha wel begrijpen als je de geschiedenis van Lore hebt gelezen. Voor Lore was het eenvoudigweg te veel om te kunnen behappen. Maar je moet, hoe pijnlijk het ook kan zijn voor de kinderen, altijd heel expliciet zijn. Mijn opa was arts en zijn vrouw een verpleegster. Ze woonden en werkten in het Hamburgse havenkwartier. Hun patiënten waren deels ook zigeuners. In 1939 stopten er trucks voor de deur. Mijn moeder stond voor het raam en zag hoe de buren werden weggevoerd. Ze moest bij het raam vandaan komen. Wegkijken als enige, zeer gevaarlijke, oplossing.

Heeft u weleens vervelende confrontaties?
Toen het boek twaalf jaar geleden uitkwam, zei ik niet dat het grotendeels gebaseerd was op de geschiedenis van mijn familie. Ik was in de twintig en toch bang voor de gevolgen. Ik ben nog steeds wel nerveus bij grote gezelschappen. Tijdens een festival werd ik geïnterviewd terwijl ik wist dat het overgrote deel van het publiek bestond uit joodse mensen. Er werd heel genereus gereageerd. Dat is denk ik ook te wijten aan de eerlijkheid en het feit dat ik niet op zoek ben naar een absolutie. Het voordeel van een schrijver is dat je humaniteit in je boek kunt brengen.

Ik kom nog even terug op de eerste vraag. Er zijn bewust geen connecties tussen de drie verschillende delen. Anders krijg je als lezer het idee dat het om slechts één gekke nazi-familie gaat. Door het vanuit verschillende gezichtspunten te laten zien, maak je duidelijk dat het regime maatschappelijk breed werd gedragen. Daarom zijn de personages alle drie elk uit een andere sociale klasse en hebben elk hun eigen specifieke toon.

Delen
Koppelingen
Personen
Boeken
Meer interviews
Interview met Brad Watson Door Guus Bauer (09-01-2019)
De taal voor het publieke gerecht Door Guus Bauer (11-12-2018)
Interview met Michel Laub Door Guus Bauer (02-11-2018)
Interview met Geir Gulliksen Door Guus Bauer (03-10-2018)
Interview met Deborah Feldman Door Guus Bauer (11-09-2018)