Interview met Rosemary Sullivan
‘Haar hele leven is Svetlana bezig geweest met overleven’
Door Guus Bauer (18 mei 2016)
De Canadese dichter, schrijver, criticus en hoogleraar Rosemary Sullivan (1947) schreef een gedetailleerde, sterk narratieve biografie, getiteld De dochter van Stalin, over Svetlana Alliloejeva, het jongste kind en de enige dochter van Josef Vissarionovitsj Djoegasjvili, oftewel de vozjd, de hoogste leider van de USSR: kortweg Stalin genoemd.

‘Mijn generatie is opgegroeid met iconen als Alexander Solzjenitsyn en Osip Mandelstam. Eind jaren zeventig probeerde ik in Londen naarstig om schrijver te worden, maar de Britse gemeenschap was gesloten, zelfs voor Engelssprekenden uit een Gemenebestland. Uit verveling én nieuwsgierigheid boekte ik bij Aeroflot een ticket naar Moskou. Niet iets dat je zomaar deed in die dagen, maar via een Canadese kennis die bij de BBC werkte, kreeg ik het adres van hun correspondent in Moskou. Ik sloot me daar aan bij een groep Ierse vrijbuiters die een vrouwelijke gids hadden gevonden om de beste plekken te laten zien, de beste pubs dus. Dat meisje was na een dag of wat zomaar verdwenen, zoals later bleek aangegeven door een van haar vriendinnen. Toen realiseerde ik me dat het Sovjetsysteem gebaseerd is op verraad.’

Andere kijk op het communisme
‘Mijn vriend en latere collega aan de Universiteit van Toronto, de gevluchte schrijver en uitgever van in Tsjecho-Slowakije verboden boeken Josef Škvorecký, raadde me aan om naar zijn geboorteland te gaan. Zijn naam mocht ik niet noemen, alleen “Toronto” was voldoende. Daar maakte ik kennis met ondergrondse schrijvers. En kreeg als zodanig nog een andere kijk op het communisme, namelijk die van de socialistische oppositie. Vanaf die tijd heb ik de ontwikkelingen achter het IJzeren Gordijn, de ontwikkelingen in dictaturen in het algemeen, zoals ook in Zuid-Amerika, nauwgezet proberen te volgen.’

‘De aanzet tot de biografie over Svetlana was haar overlijdensbericht in de krant in 2011. Ik ging op zoek naar materiaal over haar. Veel (schandaal)persberichten, maar er bleek geen boek te bestaan, geen biografie die haar als persoon recht deed. Daarop schreef ik een brief aan haar in Portland wonende dochter Olga (nu Chrese Evans geheten) en voegde daar een paar van mijn eerdere biografieën bij. Allereerst kreeg ik een afwijzing terug met de mededeling dat haar advocatenkantoor op de hoogte was gebracht. Maar er volgde nadien toch een persoonlijke afspraak. Olga bleek mijn boeken te hebben gelezen en putte daaruit vertrouwen. Ze was ervan overtuigd geraakt dat ik een genuanceerd beeld van haar getormenteerde moeder neer zou kunnen zetten en gaf me carte blanche. Heel belangrijk, want daardoor kreeg ik toegang tot ongepubliceerd werk, werd ik geïntroduceerd bij kennissen, vrienden en familieleden en kon ik, helemaal onontbeerlijk voor een biograaf, citeren uit de correspondentie van Svetlana. Daarna hebben ik drie dagen lang een geweldige monoloog van Olga over haar moeder opgenomen. En nadien nog veel vervolggesprekken gehad.’

‘Svetlana was een zeer impulsief persoon, handelde vaak zonder na te denken over de gevolgen, of overzag die eenvoudigweg niet. Ze stapte ineens naar de Amerikaanse ambassade in New Delhi, zonder verwachtingen, zonder in te zien welke enorme consequenties haar overloop feitelijk had. Als een Sovjetburger begreep ze naar mijn idee niet dat er zoiets bestond als een publiek. Iedereen kon ongestraft alles over haar zeggen. Als schrijver haal je je schouders op over slechte recensies, je klampt je vast aan de goede, of beter nog: aan de reacties van lezers. Maar toen haar brievenboek als feuilleton verscheen gebruikte men uitsluitend persoonlijke koppen. “Stalins vrouw pleegde zelfmoord.” “Stalins dochter was getrouwd met een Jood.” Triviale zaken werden uitgebuit, net zoals in de sensatiepers. Ze begreep de publieke status niet, en misschien nog wel belangrijker, ze begreep niets van het concept “geld”. Bedenk wel dat ze 41 jaar in het Sovjetsysteem had geleefd. In de top werd alles verzorgd. Je kreeg een appartement, een auto met chauffeur, een datsja, een toelage. Alles werd voor je geregeld. Ja, ook je verdwijning als dat van pas kwam.’

Svetlana’s tante en oom werden terechtgesteld als ‘vijanden van het volk’, hun zoon, haar speelkameraadje als kind, verdween spoorloos. De man van haar moeders zus werd geëxecuteerd. Haar eerste liefde, de meer dan tweemaal zo oude filmregisseur Kapler, werd voor tien jaar afgevoerd naar de Goelag, haar halfbroer Jakov stierf in een Duits krijgsgevangenkamp, Stalin had hem kunnen ruilen tegen de bij Stalingrad gevangen genomen generaal Paulus, maar weigerde, haar moeders zuster en de weduwe van haar moeders broer kregen zeven jaar eenzame opsluiting en haar nichtje werd verbannen. Na de dood van haar vader in 1953 werd haar broer Vasili gearresteerd en in de jaren zestig verdwenen haar literaire vrienden naar werkkampen.

‘Toch vond ze oprecht dat zij niet had geleden, de mensen die in de Goelag terecht waren gekomen, hadden pas echt de wreedheid van het lot ondergaan. Desalniettemin moet Svetlana over een zeer flexibele, optimistische inborst hebben beschikt. In haar nagelaten papieren zijn documenten gevonden van de Russische geheime dienst. Ze was dus op de hoogte van de strak georganiseerde lastercampagnes, campagnes die haar voorstelden als een labiel persoon, een nymfomane, iemand die haar boek niet zelf had geschreven. Volgens de KGB was het een fabricage van de CIA. Het vervelende is dat deze campagnes in het westen twijfel zaaiden, succes hadden. Svetlana heeft het geheime rapport van een vergadering omtrent haar persoon al een jaar na haar vlucht in bezit gekregen, van de CIA waarschijnlijk. Vrienden hebben in hun memoires exacte bewoordingen daaruit overgenomen. Tijdens die vergadering werden de verschillende stappen besproken om haar en de mensen om haar heen in diskrediet te brengen, de inzet van haar twee achtergebleven kinderen werd daarbij niet geschuwd. Dat moet haar moraal behoorlijk hebben ondermijnd.’

In 1984 is Svetlana kortstondig teruggegaan naar Rusland. Ging ze alleen omdat ze haar twee kinderen eindelijk weer wilde zien, of was dit een plot dat bedacht was door het hoofd van de KGB, de latere secretaris-generaal Joeri Andropov, om haar definitief weer in de gelederen te hebben?

‘In Toronto woont een ander familielid van Svetlana. Ik benaderde haar om achter de ware reden te komen van de terugkeer van Svetlana. Ze had geen interesse. Nadat ik haar een paar van mijn biografieën had gezonden, zei ze dat haar vader in Rusland wel met me wilde spreken. Via een bevriende professor aan de Universiteit van Moskou kreeg ik een researchvisum. Ook dankzij de vrijbrief van Svetlana’s dochter zag ik aldaar kans om met veel familieleden te praten, specifiek over deze kwestie. Een vriend van een neef van Svetlana bleek goed bevriend te zijn geweest met Andropov. Dus waarschijnlijk is Svetlana wel bespeeld.’

‘Zelfs toen ze afgelegen woonde in Californië bleef Svetlana op haar hoede. Er werd beweerd dat haar paranoia was overgeërfd van haar vader. Weer zo’n sensatieconclusie, complete onzin. Het is naïef om te denken dat de KGB een dergelijk belangrijke pion met rust zou laten. Zelfs een terugkeer van haar als lijk kon propagandistisch worden uitgebuit. “Kijk, ze wilde beslist in haar geboortegrond worden bijgezet.” De KGB heeft haar de vlucht nooit vergeven. Eigenlijk hadden de Amerikanen niet door wat een enorm propagandistisch voordeel ze uit haar overlopen hadden kunnen halen. “De dochter van Stalin houdt het systeem voor gezien.” Haar hele leven is Svetlana bezig geweest met overleven, nooit heeft ze de kans gehad om een doorsnee bestaan op te bouwen. Er waren altijd politieke belangen van derden. Het is in het algemeen bijzonder wreed om kinderen verantwoordelijk te stellen voor, of zelfs te associëren met, de daden van de ouders.’

‘Het mooie is dat Svetlana zich beslist niet leende voor propaganda, voor geen van de twee machtsblokken. Svetlana wilde een schrijver zijn, maar de ironie is dat haar sterke punt op dat gebied eigenlijk uitsluitend bij het memoir lag. Ze heeft ooit een cursus creatief schrijven gevolgd. Daar bleek pijnlijk genoeg dat ze geen talent had voor fictie. Haar laatste boek Faraway Music is eerder interessant dan goed geschreven. Het handelt over de periode dat ze onder de invloed was van de sektarische gemeenschap van de van oorsprong Oost-Europese weduwe van architect Frank Loyd Wright. Het is natuurlijk verbazingwekkend dat ze de enige plaats in Amerika wist te vinden waar de cult van Stalin werd geïmiteerd. Svetlana heeft haar leven te maken gehad met de echo van haar tijd in en rond het Kremlin. Olga Loyd deed haar denken aan haar moeder, de moeder die ze verloor toen ze amper zes jaar oud was. Aan het eind van haar leven zei ze daarover met veel zelfspot: “Je kunt geen spijt hebben over je geloof, maar ik heb wel spijt dat mijn vader geen timmerman was.”’

In 2008 werd Stalin derde bij de verkiezing van de grootste Rus aller tijden. Er ontstond commotie omdat neostalinisten meenden dat er was gefraudeerd. Wie kon er in de geschiedenis nu groter zijn dan de rode tsaar?

‘Met betrekking tot Stalin is er wat de Russen betreft geen tussenweg. Ze verafschuwen of adoreren hem. De neostalinisten wuiven de misdaden weg, ontkennen ze. Het is de hang in onzekere tijden naar een ancien regime, waarbij men gemakshalve voorbijgaat aan de negatieve kant. Het is een fantasiewereld, de vergeefse zoektocht van de mens naar een paradijs elders, ook in het verleden. Ja, er was orde in Rusland in die dagen en ook een zekere basis. Werkloosheid bestond hoegenaamd niet. Maar elk moment kon aan dat bestaan een einde komen door arrestatie, de willekeur regeerde. Wat mij betreft heeft deze hang naar het verleden te maken met Russisch imperialisme. Het nostalgische verlangen om weer een wereldmacht te zijn. Als de Verenigde Staten ooit aan de kant wordt gezet, door China bijvoorbeeld, zal de impuls daarna om te streven naar de tijden van weleer waarschijnlijk net zo groot zijn.’

‘Svetlana heeft haar vaders misdaden openlijk veroordeeld, maar was wel de mening toegedaan dat Stalin tot Stalin was gemaakt door de context, teruggaand tot Lenin. Hij was niet uitsluitend het moordzuchtige, maniakale, egocentrische monster, hij was onderdeel van een systeem. Ze geloofde ook dat haar vaders wreedheid was aangemoedigd door de behandeling die hij had gehad tijdens zijn opleiding op het seminarie. Eenzame opleiding voor de kleinste vergrijpen.’

Tijdens haar leven had Svetlana uitsluitend verhoudingen met oudere mannen. Ze trouwde viermaal, eenmaal al binnen drie weken na de eerste kennismaking. Toen ze zestien jaar oud was, was ze dolverliefd op de beroemde, bijna veertig jaar oude filmregisseur Kapler. De adoratie was wederzijds. Kapler werd aanvankelijk tot vijf jaar Goelag veroordeeld. Toen hij vrijkwam en op een van de eerste dagen Moskou aandeed – om zijn eigen familie te bezoeken, niet eens Svetlana – werd hij opnieuw gearresteerd en naar een van de meest beruchte werkkampen getransporteerd. Daar bracht hij opnieuw vijf jaar door.

‘Toen werd het Svetlana duidelijk dat het haar vader was die dit onrecht beging. Tot die tijd had hij zijn verantwoording altijd kunnen afschuiven, op de partij, op de KGB, op Beria. De deportatie en executie van familieleden golden ergens als een alibi voor Stalin. “Kijk, zelfs mijn eigen familie wordt niet gespaard.” Svetlana was een moderne vrouw, seksueel bevrijd. De seksuele bevrijding was een onderdeel van de revolutie van 1917. Als ze verliefd werd op iemand, dan ging ze zonder scrupules achter hem aan. Ze vond dat ze recht had op een minnaar naar haar keuze. Tegelijkertijd had ze een compulsieve neiging tot trouwen, zag het huwelijk als een soort verheven staat. Een romantische mythe, waar ook vrouwen van mijn generatie nog in geloofden. De zoektocht naar de andere helft, naar de soulpartner. Maar was ze eenmaal getrouwd, dan werd ze onrustig en wilde er direct vandoor. In de Sovjet-Unie kwam de liefde voor het land altijd vóór de liefde voor de partner, dus dit romantische idee was eerder zeldzaam. Maar Svetlana had in het Kremlin de beschikking over Amerikaanse romantische films. Haar fantasie moet daardoor zijn gevoed. Na het verlies van zoveel familieleden en vrienden kon ze niet alleen door het leven. Ze had een sterke figuur naast haar nodig. De reden dat ze uiteindelijk overleefd heeft is omdat ze in Amerika een dochter kreeg.’

Olga was haar kind, maar toen ze opgroeide ook voor een deel ouder, verzorger, steunpilaar. Het lijkt erop dat Svetlana alleen met haar dochter een redelijk normale relatie heeft gehad. Er waren wel oprechte vrienden, maar hun aantal was zeer beperkt. Velen konden de neiging niet onderdrukken om gebruik te maken van Svetlana’s bijzondere achtergrond.

‘Er is een duidelijk verschil tussen de vrienden en kennissen van Svetlana in Amerika en die van haar tijd in Engeland. De Koude Oorlog werd in Amerika toch intenser beleefd. Er was daar, op een enkele uitzondering na, altijd wel een politieke connotatie in de verhouding met Svetlana. In Engeland was men eerder nieuwsgierig, vond men het wel amusant dat ze de dochter was van Stalin. Maar het was geen “big deal”. Al dachten de beruchte Engelse tabloids daar wel anders over. Olga is door haar moeder ook tot een nomade gemaakt, al haar “vrienden” waren volwassenen die overwegend Russisch spraken. Pas toen ze op een Engels internaat terechtkwam, kreeg ze vrienden van haar eigen leeftijd. Maar ook daar kwam een einde aan toen Svetlana haar zonder waarschuwing meenam naar Moskou. Waarschijnlijk heeft het feit dat de paparazzi ineens achter Olga aanzaten ook een rol gespeeld. Olga wist tot die tijd niet dat ze de kleindochter van Stalin was. Regelmatig hebben nadien journalisten uitgevonden waar ze woonde om haar te kunnen interviewen over haar grootvader. Haar antwoord was en is elke keer heel duidelijk: “Mijn grootvader overleed in 1953. Ik ben geboren in 1971. Ik heb hem dus niet gekend. Einde verhaal.”

Het boek is net uitgekomen in Rusland. Ik ben benieuwd naar de reacties. Ik weet niet of ze Svetlana’s duidelijke mening over Poetin – een ex-KGB-agent die de dictatoriale persoonscultus nieuw leven in heeft geblazen – hebben gecensureerd. Los daarvan is het voor Rusland een belangrijk boek. Ook daar zijn veel tabloids. Ze zullen beslist ook iets te zeggen hebben over Olga, maar die kan het wel aan. Ze is hard, progressief, is antigeweld en ze doet stand-up comedy.’

‘Olga en Svetlana hebben altijd een intense relatie gehad. Olga heeft behoorlijk wat tattoos. Aanvankelijk begreep Svetlana daar niets van totdat een vriend van haar verklaarde dat de jonge mensen dat deden om bij een groep, bij een stam te horen. Toen keurde ze het niet alleen goed, maar ging samen met Olga naar een tattooshop en liet een tattoo op haar arm zetten, een eeuwige cirkel, hoe passend. Olga mist haar moeder nog steeds. De liefdevolle brief van haar aan het einde van mijn boek is oprecht.’



Delen
Koppelingen
Meer interviews
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)
Interview met Renée Knight Door Guus Bauer (23-04-2019)
Interview met Sander Kollaard Door Guus Bauer (06-04-2019)
Interview met Kristine Bilkau Door Guus Bauer (22-03-2019)