Interview met Shalom Auslander
‘Nu ik een vrolijke pessimist ben, sta ik veel vrijer in het leven’
Door Guus Bauer (11 januari 2013)
De Amerikaanse schrijver Shalom Auslander (1970) debuteerde opvallend met Klaaglied van een voorhuid dat genomineerd werd voor de Jewish Book Award. Met Anne Frank leeft en woont op zolder trapt hij nog wat harder tegen de Shoah.

Hoofdpersoon Solomon Kugel heeft een boerderij gekocht in een afgelegen Amerikaans dorp. Kugels inwonende moeder was tijdens de Tweede Wereldoorlog in Amerika, toch leidt ze aan een heftig oorlogstrauma. Op een gegeven moment ontdekt Kugel op zolder een ‘erfenis’, een oude vrouw die beweert dat ze Anne Frank is.

Het origineel is getiteld Hope: A Tragedy. Waarom juist in Nederland naar Anne Frank verwijzen?
Daarin moet ik de uitgever van de vertaling vertrouwen. Die kent de lokale markt het beste. Ik wilde om het zo puur mogelijk te houden in elk geval in mijn thuisland niets in de titel dat verwees naar de Holocaust. Het boek gaat niet over vervolging, eigenlijk niet eens over Joden. Het onderzoekt geloof en hoop. Is het een goede zaak of niet? Iedereen in de roman heeft een eigen manier om er mee om te gaan. Hoop ontstaat door naïviteit, maar ook door angst. We hebben eigenlijk allemaal een Anne Frank in onze bovenkamer. Ik leid aan zelfverachting. Als meer mensen kritisch zouden zijn, leefden we in een betere wereld.

U schopt graag tegen heilige huisjes?
Jazeker, maar er is een reden waarom ik dat doe. Ze bestaan namelijk meestal uit een hoop onzin. Het is de taak van een schrijver om mensen te vertellen wat ze eigenlijk niet willen horen. In mijn debuut verhaal ik over mijn orthodoxe opvoeding. Ik heb een heel confronterende relatie met God. Eigenlijk gaat dat boek over liefde, over, hoe vreselijk het ook klinkt, jezelf vinden. Een boek moet naar mijn mening mensen overhalen om na te denken over grotere zaken. Ik ben niet begonnen met de Holocaust of met Anne Frank. Ik vond het grappig om een hoofdpersoon te creëren die hoop als zwakheid had, in plaats van bijvoorbeeld overspel of drankzucht. Toen kwam er als vanzelf een psycholoog in het spel die alle antwoorden heeft, veel per uur rekent, maar nooit de telefoon opneemt. Een soort God dus.

Schrijvers zijn pessimisten?
Ik heb geworsteld met een lange periode van optimisme, van verwachting. ‘Als ik dit vervelende klusje nog een keer doe, dan zal moeder wel van me houden.’ Er veranderde natuurlijk niets. Zo bleef ik ook hangen in slechte relaties. Het boek begint met de hoofdpersoon die in bed ligt en denkt aan zijn grafschrift. Wat zou de ideale tekst zijn? Een gevolg van zijn optimisme. Nu ik een vrolijke pessimist ben, sta ik veel vrijer in het leven.

Is het niet de taak van een creatief mens om enthousiast te zijn?
Het is heel iets anders om enthousiast te zijn dan hoopvol. Je kunt een enthousiast pessimist zijn. Maar goed, het is niet voor niets dat Kugels jonge zoontje Jonah de belangrijkste figuur is in de roman. Hij is de toekomst. Vanwege hem pik je alle eigenaardigheden van Kugel en van diens moeder die de wereldgeschiedenis misbruikt. Kugel probeert het goed te doen. Hij probeert zijn zoontje af te schermen voor de kampverhalen, de angst die mensen in hem proberen te zaaien. Mijn grootouders hebben de Holocaust meegemaakt. Zij praatten er dus niet over. De tweede generatie heeft meer last van overleverschuld. Van alle kanten werd ik gewaarschuwd. Ik heb twee kinderen die ik probeer te beschermen door ze niet op te zadelen met het verleden.

Bent u een compulsief schrijver?
Noem het Freudiaans of wat dan ook, maar ik heb een heel sombere kijk op de mensheid. Als ik dus niet gedurende de dag een paar mooie zinnen schrijf, het liefst een stuk tekst met zwartgallige humor, dan ga ik stuk. Ik schrijf elke dag in een kantoortje dat afgeschermd is van ons leefgedeelte. In de avond ben ik een grappige vader en een liefhebbende echtgenoot. Wanneer ik me voordien niet kan afzonderen ben ik ongenietbaar.

Zelfspot is de beste spot?
Jazeker, je bent je eigen kerk, als je die niet al te serieus neemt, dan hoef je de rest van de wereld ook niet al te serieus te nemen. Daarom irriteert het me als er prijzen gaan naar grote tragedies. Het is eenvoudig om drama te schrijven. Het is een manier van opgeven. Ik schrijf boeken die ik in een boekhandel wil zien. Teksten waar ik mee kan lachen. De diepste lach is die van de zwartste gedachten. Wanneer je in de afgrond kijkt, kijkt de afgrond terug, maar de afgrond heeft geen gevoel voor humor. Wij zijn wel in staat om de wereld in de maling te nemen. Misschien ben ik geen erg literair schrijver. Ik huldig een Grieks standpunt. Humor is het gezichtspunt van de goden, de tragedie de versie van de mens. De beste grap van dit boek is dat mensen denken dat ik iets verschrikkelijks heb gedaan, maar ik heb Anne Frank juist een krachtige eigen stem gegeven. Een oude vrouw die het spuugzat is dat haar dagboek zo wordt misbruikt. In mijn boek is ze een gemankeerd romanschrijfster.

Velen vinden dat het een onderwerp is dat je niet mag aanraken?
Ik ben een eenmansreligie. Ongevaarlijk, ik ga geen landen invallen en volken overheersen. Ik heb geen boek geschreven over iemand die in Amsterdam in het Achterhuis leeft. Jezus was een Jood, Anne Frank is de Joodse Jezus. In positieve en negatieve zin. Wanneer je haar dagboek leest, merk je dat het een sterk kind is. Ze was cool. Ze zou haar hele leven een lastig persoon zijn geweest. Iemand waar ik zo voor zou vallen. Het feit dat ik haar in mijn boek heb laten opgroeien, met lichaamsdelen die in haar blouse op en neer bewegen, stuit mensen tegen de borst. Zij is allang geen persoon meer, maar een symbool, een maagdelijke heilige.

De geschiedenis wordt vaak handig gebruikt. Nooit meer Masada?
De bewoners van Masada waren de Taliban van het begin van de christelijke jaartelling. Ze brachten mensen om in Jeruzalem omdat ze niet gelovig genoeg waren. De bewoners van Jeruzalem waren opgelucht toen ze vertrokken. Nu wordt het gebruikt als collectieve geschiedenis. Of er zoiets zou bestaan als ‘de Joden’ of ‘de moslims’. Er zijn geloof ik ongeveer twee miljard moslims. En die zouden allemaal precies hetzelfde denken. Het is al een wonder als twee mensen op deze aardbol het roerend eens zijn.

De volgende generatie moet beschermd worden tegen de geschiedenis?
Ja, al zou ik niet weten hoe. Ik heb allerlei slachtpartijen bestudeerd. Van de kampen van de Engelsen in Zuid-Afrika, de slachting van de Armeniërs door de Turken, koning Leopold in Kongo, Rwanda, de Balkan, ga zo maar door. Ik wilde niet per se Anna Frank in dit boek stoppen. Het lag voor mij als Jood alleen voor de hand om aan haar te relateren. Ik hoop dat men de universele kant van het verhaal wil zien.

U noemt Hitler een optimist?
Dat is donkere logica, afkomstig van mijn opvoeding. Hij dacht op zijn eigen verdraaide manier dat hij de wereld aan het redden was. Een christelijke gedachte: hoe perfectioneren we Gods creatie. Amerikanen zijn daar heel goed in met de Bijbel in de ene hand en een vlag in de andere. Als er ergens een leider opstaat die zegt dat hij een land perfect gaat maken, ren dan zo snel als je kan weg.

Foto Shalom Auslander: Franco Vogt.

Delen
Meer interviews
Interview met Chrétien Breukers Door Guus Bauer (27-11-2019)
Interview met Marijke Schermer Door Guus Bauer (13-11-2019)
Interview met David de Poel over Frans Pointl Door Guus Bauer (01-10-2019)
Interview met Robert Pollack Door Guus Bauer (20-09-2019)
Interview met Max Porter Door Guus Bauer (03-07-2019)