Interview met Vesna Goldsworthy
'Hoe zullen de nieuwe Europeanen met hun identiteit omgaan?'
Door Guus Bauer (3 december 2015)
Vesna Goldsworthy (1961) is een van oorsprong Servische dichter en schrijfster die al meer dan dertig jaar in Londen woont. Over haar keuzewoonplaats heeft ze de begeesterde roman Gorski geschreven, waarbij ze zich losjes heeft gebaseerd op The Great Gatsby, de kritische roman over de American Dream van F. Scott Fitzgerald waarin de liefde voor een vrouw uit een betere klasse de motivatie is om zonder scrupules te streven naar geld en macht. Maar de verfijning, de opvoeding ontbreekt Gatsby. De eeuwige controverse tussen oud en nieuw geld.

Een zekere faalangst
In 1984 studeerde ik af in Servië en zou naar Frankrijk vertrekken om verder te studeren, Frans was namelijk toen mijn tweede taal. In afwachting van mijn beurs en de toestemming ging ik in de zomer naar Bulgarije. Het verblijf was kosteloos wanneer je lessen Bulgaars nam. Feitelijk ging ik daarheen om rustig te kunnen schrijven. Daar ontmoette ik de Engelsman, met wie ik later trouwde. Mijn leven is een ricochetschot, inherent aan de tijd waarschijnlijk.

Ik deed mijn vervolgstudie in Londen, werkte daarna voor een kleine uitgeverij en zo’n tien jaar lang voor de BBC. Tegelijkertijd promoveerde ik en werd uiteindelijk professor in Engelse literatuur, met als specialisatie de late negentiende eeuw. Iets dat in mijn geboorteland volstrekt ondenkbaar zou zijn, een buitenlander die Servische literatuur doceert. Niet zozeer vanwege het systeem, maar vanwege de moeilijkheidsgraad. Het duurde lang voordat ik een zekere schaamte, een zekere faalangst af kon leggen.

Behoorlijk divers palet
Deze omweg heeft uiteraard ook effect gehad op mijn schrijven. In Servië was ik een redelijk bekende dichter, maar mijn eerste boek in Engeland was een academische studie. Al mijn gepubliceerde werken zijn in het Engels geschreven en allereerst in Engeland gepubliceerd, behalve een collectie gedichten die ik simultaan in het Servisch en Engels heb geschreven. Het was interessant om te zien hoe beide talen soms onbewust met elkaar aan de haal gingen. Naast het academische boek, heb ik een memoir geschreven en nu dus een roman. Tezamen met de dichtbundel een behoorlijk divers palet, maar ze vormen toch een eenheid door de thematiek – identiteit, migratie – én door de taal, die afhankelijk van het genre steeds licht verschuift, maar toch wel duidelijk de mijne is.

Een straatveger of een miljardair
Lang geleden wilde ik een boek over Londen schrijven, mijn keuzestad door de liefde, waar ik inmiddels al dertig jaar woon. Het is er zo veranderd in die tijd dat ik er nu een haat-liefdeverhouding mee heb ontwikkeld. Ik wilde echter niet, zoals ik al eerder had gedaan in het memoir, vanuit een duidelijk Servisch perspectief schrijven. En toen kwam, heel geleidelijk, heel natuurlijk, het idee opzetten om de The Great Gatsby van F. Scott Fitzgerald als een leidraad te nemen. Ik hou daarnaast erg van Russische literatuur. Russen zijn traditioneel goed in het intens beschrijven van liefdesverhalen. Ik wilde het liefdesthema van Gatsby verschuiven naar de grote groep Russen die Londen tegenwoordig bevolkt. Daarbij kun je naar mijn mening alleen maar naar de sociale uitersten kijken. De extreem rijken of de zelfkant van de maatschappij. Ik heb tot het laatst sterk getwijfeld. Een straatveger of een miljardair.

Eurekamoment
Voorafgaand aan een (bescheiden) feestje op de Servische ambassade in Londen zag ik dat bij een zeer exclusieve gelegenheid in de buurt de Bentley’s af en aan reden. Er was een zeer groot feest voor een Russische miljardair aan de gang, inclusief obers in livrei, eindeloos lijkende buffetten, champagnetorens en diverse groteske acts. Toen ik daar naar binnen gluurde, kreeg ik een eureka-moment. Ik kan ook alleen maar schrijven wanneer een idee je helemaal te pakken heeft. De eerste versie van deze roman heb ik in amper drie weken geschreven. Over de maanden van polijsten zullen we het maar niet hebben.

Omdat ik ben opgevoed met de grote Russen was het ‘herschrijven’ van The Great Gatsby een minder beangstigende, confronterende bezigheid. De verhaallijn is min of meer hetzelfde, maar de toon van Gorski is duidelijk Russisch, als ik zo onbescheiden mag zijn, veel meer Tsjechov dan Fitzgerald. Het heeft iets ‘buitenlands’, de blik van de buitenstaander die toch al heel lang vertrouwd is met de plek waarover wordt verteld. Dat gevoel is het sterkst als ik de tekst hoor voorlezen. Er is een radioserie voor de BBC van gemaakt.

Hoofdstad van de wereld
De blik van de buitenstaander is die van een nostalgisch persoon. Ik heb nooit gedacht dat ik dergelijke gevoelens voor Londen zou koesteren. In de tijd dat ik er nu woon, is de stad uitgegroeid tot de hoofdstad van de wereld. Toen ik er aankwam, was Londen wel kosmopolitisch, maar toch meer de hoofdstad van het Britse Koninkrijk. Goed, misschien met iets van de vergane glorie van het wereldwijde imperium, maar in die tijd was het nog wel uitgesproken Brits.

Wanneer familieleden van mijn man naar Londen komen, voelen ze er zich niet meer thuis. Behalve hoogstens op een architectonische manier is Londen wereldgemeengoed geworden. Ik waag te zeggen dat nu de meerderheid van de bewoners er niet geboren is en dat ze Londen niet verlaten om de rest van Engeland te bezoeken. Ze vliegen hoogstens van een der vliegvelden naar hun geboortegrond. Dat zorgt voor een zekere losgeslagenheid van de stad ten opzichte van de rest van het land. Alsof het anker zoek is. Londen lijkt nu meer op Singapore of Hong Kong, dan op Exeter of Edinburgh.

Oefening in contrast
Het is dus niet verwonderlijk dat in die op drift geraakte plaats zich zoveel rijke Russen hebben gevestigd. Ze kozen vaak vrijwillig voor een ballingschap. Russen die hun voordeel hebben gedaan met de politiek van Boris Jeltsin, die in begin van de jaren negentig in de onzekere tijden na de val van de Sovjet-Unie hun kans hebben gegrepen. Zijn ze uitsluitend meedogenloos? Hebben ze alleen een bijna onlesbare honger naar geld. Dat denk ik niet. Ik wilde geen rooskleurig plaatje schetsen, maar veel van de miljardairs waren voor de tijd van Jeltsin leraren, dokters, professoren, mensen met hersens. Ze verzamelen verfijndere kunst dan je zou verwachten, zijn over het algemeen cultureel hoog ontwikkeld.

Dat aspect van die mensen wilde ik niet negeren. Gorski hongert net zo hard naar schoonheid, naar liefde als naar het geld. De roman is een oefening in contrast. Alle personages gebruiken elkaar, of ze nu straatarm of ongelooflijk rijk zijn. Ze complimenteren elkaar, groeien ook dankzij elkaar. De roman maakt daarin een volledige cirkel. Tegen het einde – een beetje new age als het ware – wordt er van de verteller verwacht dat hij zijn bezit afwerpt voor de liefde. De schone lei.

Varend onder vreemde vlag
Een verhaal over een onmogelijke liefde moet in mijn optiek verteld worden door een derde persoon, de onbetrouwbare narratief. Daarbij heb ik het framewerk van The Great Gatsby gehanteerd zoals sommigen de Griekse mythes gebruiken. Hetgeen staat de gebeuren in bijvoorbeeld Antigone van Sophocles is gevoeglijk bekend. Het gaat erom hoe het gebeurt. Ik wist van de tragiek van Gorski, in de lijn van Gatsby immers, maar heb me op de route gefocust, en daarbij bewust een thrillerachtig element opgevoerd. Eigenlijk om aan te geven hoe de meningen zijn veranderd van de jazz-age van Fitzgerald naar de tijd van het postmoderne Londen. Ik hoopte dat de bekende elementen van het framewerk ervoor zouden zorgen dat de lezer zich meer op het kantelen en op de toon van het verhaal zou kunnen richten.

Ik ben helemaal geen groot Gatsby-fan. Een Amerikaanse collega heeft als jongeling – met de wens om schrijver te worden – het boek met de hand overgeschreven, om te zien hoe het was gedaan. The Great Gatsby is een Amerikaans icoon, een ‘schooltekst’. Volgens een Amerikaanse collega had ik alleen ‘meer kwaad’ kunnen doen door To Kill a mockingbird van Harper Lee als uitgangspunt te nemen. In Europa herinneren mensen het verhaal van Gatsby meestal van de film. In mijn geval eerder Robert Redford dan Leonardo DiCaprio. Gatsby was echter slechts mijn startpunt en daarna ben ik zelf uitgevaren. Zie mijn boek maar als een schip varend onder een vreemde vlag, de Panamese bijvoorbeeld, terwijl de thuishaven eigenlijk, nu ja, Londen is.

Ik ben opgegroeid in Joegoslavië, die natie heb ik overleefd, ik heb de bipolaire staat van Europa tijdens de Koude Oorlog overleefd, een patstelling die absoluut voor altijd leek, de unipolaire status quo die daarna kwam is alweer aan het afbrokkelen. De chaos dreigt. Mijn generatie heeft behoorlijk tektonische verschuivingen meegemaakt. We hebben ons elke keer aan deze verschillende werelden moeten zien aan te passen. Het heeft gezorgd voor een soort metafysische vermoeidheid.

Vluchtelingen
Doorgaans ga ik eenmaal per jaar naar Servië. Mijn ouders wonen in een buitenwijk van Belgrado. Dit jaar was ik meermaals daar vanwege de vertaling van Gorski in mijn moedertaal. In april liepen zo nu en dan Arabisch uitziende mensen langs het huis. In de zomer was het een constante stroom. Ze overnachtten in verschillende parken bij het treinstation. Je hebt terstond gemengde gevoelens. Ik kom oorspronkelijk uit een land dat in de jaren negentig een half miljoen vluchtelingen uit onder meer Bosnië en Kroatië heeft opgenomen. Je voelt mee met wat deze Syrische mensen nu moeten doormaken, maar tegelijkertijd weet je dat je als individu, door de apocalyptische, Bijbelse omvang van de mensenvloed, volstrekt machteloos staat.

Het zorgt voor een vreemd mengsel van empathie en angst. Het ziet er niet naar uit dat het op korte termijn wordt opgelost. Wat ik bijvoorbeeld niet begrijp is waarom men te voet door Europa moet trekken. Als Duitsland werkelijk een miljoen mensen wil opnemen, waarom wordt er dan niet voor transport gezorgd? Servië en Macedonië zijn zeer arme landen en Hongarije is er niet veel beter aan toe. Ik heb geen idee hoe Noord-Europa dit probleem zal oplossen. Er zal opnieuw een verschuiving in Europa plaatsvinden, daar lijkt geen twijfel over mogelijk. Hoe zullen deze nieuwe Europeanen met hun identiteit omgaan?

Het mysterie van heimwee
De identiteit van Gatsby is onduidelijk. Niemand weet eigenlijk wie hij is. Er is sprake van dat hij wellicht eerst J. Gatz heette en wellicht joods was. Ik heb Gorski expres en expliciet Joods gemaakt en daarnaast is hij, eveneens expres, ook een groot Russisch patriot. Een geweldig dilemma, waardoor hij gedwongen wordt af en toe zijn Joodse achtergrond te verzwijgen, te ontkennen. Nick, de verteller, afkomstig uit Servië wil beslist nergens bij horen. Daarmee wilde ik het idee van de nationalistische identiteit destabiliseren. Het is het nuanceren van stereotypen. Gorski is eveneens pro-Servisch, terwijl de Serviër Nick ‘wel weet hoe zijn mensen zijn’.

Een andere gedachtelijn was dat de Joodse wereld in Londen veel zichtbaarder was toen ik in de jaren tachtig aankwam. Het zorgde voor mij – er waren toen niet veel Serviërs in Londen, in tegenstelling tot de jaren negentig – voor een reserve-thuiswereld. De Joodse restaurants serveerden herkenbaar voedsel wanneer ik heimwee had. De Asjkenazische familiestructuur, de muziek lijkt erg op die van ons. Ik ben van oorsprong Servisch-orthodox maar voelde toch een grote affiniteit met die wereld, met die identiteit. Dat is het mysterie van heimwee.

Delen
Koppelingen
Boeken
Meer interviews
Interview met Elvis Peeters Door Guus Bauer (06-05-2019)
Interview met Renée Knight Door Guus Bauer (23-04-2019)
Interview met Sander Kollaard Door Guus Bauer (06-04-2019)
Interview met Kristine Bilkau Door Guus Bauer (22-03-2019)