AKO-Literatuurprijs 2014

Details:

Op 12 september heeft de jury van de AKO-Literatuurprijs de tiplijst bekendgemaakt. Op 26 september heeft de jury uit deze lijst zes boeken gekozen voor de shortlist. Uit deze zes is op 13 november de winnaar van de AKO-Literatuurprijs 2014 gekozen.

De jury van de AKO-Literatuurprijs 2014:
Job Cohen, voorzitter
Karl van den Broeck
Toef Jaeger
Daniëlle Serdijn
Veerle Vanden Bosch
Joost de Vries


Rapport:



In de boeken van het seizoen 2013/2014 zag de jury veel oorlog, en ook veel drank en rouw. De jury zag verder boze auteurs, auteurs die zich vragen stellen, auteurs die zich verdiepen in gekte en auteurs die de grenzen van het gewone willen oprekken. In deze Toplijst van de AKO Literatuurprijs 2014 komen veel van die elementen aan de orde: de Eerste Wereldoorlog, onderzoeksjournalistiek, engagement, gestoordheid, de Bijbel en rouw samen met de ultieme vriendschap die bij die rouw aan de oppervlakte komt. Het seizoen 2013/2014 schijnt ook het jaar van oude witte mannen te zijn. Althans, dat was de conclusie in de media na de bekendmaking van de Toplijst. De gemiddelde leeftijd van auteurs op de Toplijst zou nog nooit zo hoog zijn geweest. De jury kijkt er met een andere blik naar: goede literatuur is tijdloos en dus ook leeftijdloos.




Winnaar

  • Stefan Hertmans - Oorlog en terpentijn

    Honderd jaar na het begin van de Grote Oorlog komt de Vlaamse schrijver Stefan Hertmans met een belangrijk egodocument op de proppen: de memoires van zijn grootvader die vocht aan het IJzerfront. Hij verwerkt ze in een roman die op de grens tussen fictie en non-fictie balanceert.

    Oorlog en terpentijn is een oorlogsroman (eindelijk heeft Vlaanderen zijn definitieve 'frontroman'), een familiekroniek en een hartverscheurend liefdesverhaal. Maar Oorlog en terpentijn is ook een literair spiegelpaleis waar feit en fictie, realisme en surrealisme, beeld en verbeelding verstoppertje spelen met de lezer.

    Hertmans maakte school met romans, essays, gedichten en theaterteksten die ver van de mainstream bleven. Zijn vroege werk was doordrongen van het postmodernisme. In Oorlog en terpentijn herinnert hij ons eraan dat er buiten de tekst geen werkelijkheid bestaat. Hoe 'echt' en 'betrouwbaar' zijn de memoires van zijn grootvader? Hoe waarheidsgetrouw is zijn roman? Wat weten wij echt van ons verleden, de Grote Oorlog, onszelf en elkaar? Welke figuren en kleuren stonden er oorspronkelijk op het doek en welke werden er met terpentijn gewist of geretoucheerd? Hertmans levert met Oorlog en terpentijn zijn - late - meesterproef, die nu al de status van een klassieker heeft.



Genomineerd

  • Wessel te Gussinklo - Zeer helder licht

    Rapport Wessel te Gussinklo:
    Romans zonder intrige en zonder uitgebreid handelingsverloop worden bijna niet meer geschreven. Verhalen waarin de lezer wordt meegezogen in de geest van een enkel personage zijn zeldzaam geworden. Tegen de literaire mode van dit moment in publiceerde Wessel te Gussinklo Zeer helder licht, een roman die zich afspeelt in de jaren zeventig en waarin uitsluitend de binnenwereld regeert.

    Wander is de aan lager wal geraakte verteller in dit psychologische spektakelstuk. Plotloos dus, maar nauwgezet denkt hij na over de liefde en over het schrijverschap. Een prachtige verdubbeling van het schrijversperspectief doet zich voor wanneer Wander zich uitspreekt over de wijze waarop personages gecreëerd zouden moeten worden: ‘…de staat waarin mensen verkeren, dat wil ik beschrijven, daar gaat het om.’ Niet het zichtbare telt, niet het resultaat, maar het gevecht daarachter.

    Precies zo doet Te Gussinklo het. De staat waarin Wander verkeert, is een deplorabele: ooit was hij een veelbelovend aspirant, maar tot een roman is het jaren later nog niet gekomen. Het gevecht met zichzelf is te groot en ook zijn muze heeft hem verlaten. Wander moddert voort, blijft geloven in zijn dromen en literaire ambities. Bij de lezer ondertussen groeit de twijfel: is die eloquente hemelbestormer niet gewoon een fantast? Een idioot?

    Te Gussinklo slaagt erin een feilloze vorm te vinden voor de weergave van gedachten, overwegingen, inclusief inconsequenties. Hij heeft een dwingend personage gekleid uit louter taal, een onontkoombare figuur die niet loslaat voor hij zijn hele angstvallige wezen heeft uitgestort. Dichter naderen is onmogelijk: personage en lezer kijken elkaar recht in de ogen, een verbond dat niet tot stand kon komen zonder tussenkomst van de ruimschoots ervaren en begeesterde schrijver die Te Gussinklo is.



  • Guus Kuijer - De Bijbel voor ongelovigen 2

    Rapport Guus Kuijer:
    Het is een gouden idee: neem een bijfiguur uit de Bijbel, maak die tot hoofdpersoon en laat hem of haar het Bijbelverhaal vertellen. Dat is wat Guus Kuijer nu drie keer gedaan heeft. In zijn tweede deel van De Bijbel voor ongelovigen herschrijft hij de uittocht uit Egypte en de intocht in het beloofde land.

    De lezer krijgt zo de oude Bijbelverhalen voorgeschoteld, maar wel door de ogen en in de heldere taal van Kuijer, die zo zijn opvattingen heeft over geloof, hoop, liefde en niet te vergeten oorlog. Hij ontkracht geen legenden, maar maakt van verhalen over een God verhalen over mensen. Kuijer laat Mozes zien door de ogen van de dochter van de farao, hij laat diezelfde Mozes zweten wanneer die aan zijn boze naasten moet uitleggen waarom onschuldige eerstgeborenen, ook uit zijn naaste omgeving, op bevel van zijn God gedood moeten worden; hij heeft geen goed woord over voor Jozua, de opvolger van Mozes, die hij maar een tiran vindt; hij heeft de verbazing van de buitenstaander als het over de God van Israël gaat.

    Zo beoordeelt hij vanuit zijn eigen rechtvaardigheidsgevoel de handelingen van alle partijen en dat maakt dit boek tot een verhaal waarin de lezers van vandaag zich kunnen herkennen. Wie dit verhaal leest, met zijn aaneenschakeling van oorlogen tussen de Joden en de stammen om hen heen, verbaast zich nauwelijks meer over de sindsdien voortwoekerende oorlogen tussen Joden en Palestijnen, en kan zich vinden in de smeekbede waarmee het boek eindigt: is het geen tijd voor vrede na al die eeuwen van moord en doodslag? Kortom, een zijlicht op de Bijbel, het oude verhaal voorzien van een nieuw perspectief. Wie dat aanstekelijk kan opschrijven, schrijft een prachtig boek.



  • Tom Lanoye - Gelukkige slaven

    Rapport Tom Lanoye:
    In Gelukkige slaven neemt Tom Lanoye ons, zijn lezers, mee op reis, verder en internationaler dan hij ooit heeft gedaan. Hij neemt ons mee naar Buenos Aires, waar de lijkenpikkers - letterlijk ‘lijkenpikkers’ – op de loer liggen, naar de wildparken van Zuid- Afrika waar de jager in een oogwenk in de prooi kan veranderen, en naar de miljoenensteden van het nieuwe China, waar het snelle geld tegen de wolkenkrabbers aanklotst. In deze wereld, waarin iedereen een masker draagt, dragen twee Belgische bannelingen hetzelfde masker en allebei worden ze op een andere manier vermalen door de grote molen van het hedendaagse kapitalisme, globalisme, consumentisme, en alle andere ‘ismen’ die voor de voeten van Tom Lanoye komen.

    Gelukkige slaven is een hard boek, een take no prisoners-boek, een boos boek bijna, ware het niet dat Lanoye zijn twee verdwaalde Vlamingen nooit uit het oog verliest. Aan zijn lezer laat hij de vraag of het social climbers zijn die over lijken gaan, of dat het slechts meelijwekkende losers zijn, die zichzelf moeten prostitueren om een nieuw leven te kunnen beginnen. Iedereen zit wel onder de duim van iemand anders – probeer dan als slaaf maar eens gelukkig te worden. Met Gelukkige slaven bewijst Lanoye dat hij zich als schrijver waar dan ook thuis voelt in deze wereld, of hij nu tussen de gaucho’s in Argentinië loopt, of in de mensenmassa’s in Azië. Tel daar scènes bij op waarvoor Quentin Tarantino zijn hoed zou afnemen, en dan weet je dat Gelukkige slaven Lanoye op zijn best is.



  • K. Schippers - Voor jou

    Rapport K. Schippers:
    Voor jou is geen verhalenbundel. Het is geen verzameling essays en evenmin is het een rouwboek: het is iets ertussenin. In dit hybride boek trekt Schippers naar Brussel om er workshops te geven aan filmstudenten. Hij heeft een bundel in de steigers staan, met verhalen en bespiegelingen waarin hij alledaagse dingen vanuit een onverwachte hoek belicht, naast stukken over Brussel en kunst, over Magritte en Manet, over bosgeluiden en over het licht in Barcelona.

    Sprankelend geschreven, als een jazzimprovisatie. Toch ontbreekt er iets, vindt de auteur. Die leemte wordt gevuld met iets wat Schippers niet kon voorzien: kort na elkaar overlijden zijn vrienden Gerard Brands en Henk Bernlef, met wie hij destijds het tijdschrift Barbarber heeft opgericht. Rouw sluipt de bundel binnen, maar nergens is sprake van de dood. 'Doodgaan, daar doen we niet aan,' placht Gerard Brands te zeggen, en dus heeft Schippers het over 'verdwijnen'. Door in zijn herinneringen te duiken maakt hij zijn verdwenen vrienden weer aanwezig.

    Ze gaan op in de verhalen, leveren commentaar, bemoeien zich zelfs met zijn bundel. Schippers probeert zijn vrienden langer bij zich te houden, hij bestrijdt het verdwijnen door aandacht te hebben voor vluchtige dingen en ze een plaats te geven in zijn geest, want zo verdwijnt er niets. Wat onthouden wordt, bestaat.

    Ten slotte stijgen de drie op in een luchtballon en gooien alle ballast overboord. 'Bijna drijft de kust rechts het beeld uit, vervagen de lengte- en breedtegraden en verdwijnt ook de Noordzee. Het zijn de laatste overbodigheden op een blanke kaart die ons geen richting voorschrijft, geen kant meer op dwingt.' Voor jou is een prachtig eclectisch boek, een ode aan kunst, vriendschap en de poëzie van het alledaagse.



  • Frank Westerman - Stikvallei

    Rapport Frank Westerman:
    Het is 26 augustus 1986 wanneer er in de vallei rondom het Nyosmeer in West-Kameroen een doodse stilte valt. Vanuit het niets is al het leven rondom het meer verdwenen: 1746 bewoners zijn dood, 3952 koeien, 3404 kippen, 552 geiten, 337 schapen, 82 honden, 8 katten, 7 paarden en 2 ezels.

    Zelfs de vliegen, die normaliter op een lijk afkomen om zich te goed te doen, zijn dood neergevallen. Als je doodse stilte wilt omschrijven: doe het dan op zijn Westermans. Wat is hier gebeurd? Is er een wetenschappelijke verklaring of roeren voorouders dan wel God zich? En wat is eigenlijk belangrijker: de concrete oorzaak of de diepere reden?

    Frank Westerman weet in Stikvallei schitterend verschillende verhalen te koppelen: de een gaat op zoek naar de oorzaak en de ander naar een reden. Hij verbindt de versies van mythedoders (wetenschappers) met die van mythebrengers (missionarissen) en die van mythemakers (de lokale bevolking). Ieder wil zijn verhaal zo goed mogelijk over het voetlicht brengen, want behalve over de ramp gaat Stikvallei over het belang van verhalen.

    De meeste schrijvers houden het bij vertellen op zichzelf. Westerman gaat een stap verder: hij vertelt, maar toont tegelijkertijd het belang van de vertelling. Wat dat betreft kunnen de wetenschappers, de missionarissen en de lokale bevolking een puntje zuigen aan Westerman. Reden of oorzaak doen er niet toe, waar het om gaat is: wie heeft het beklijvende verhaal. Wanneer zoveel verhalen het tegen elkaar opnemen, dan is er namelijk maar één ding erger dan het verliezende verhaal zijn: het vergeten verhaal. Hoe wrang dat is, toont Westerman grandioos.



Longlist

Naar de overzichtspagina

Delen