ECI Literatuurprijs 2015

Ga direct naar

Details:

De shortlist van zes genomineerden is op 25 september bekendgemaakt. Op 12 november is de ECI Literatuurprijs 2015 uitgereikt tijdens de openingsavond van het Crossing Border festival in Den Haag.

Uitreikingsrapport:

Dit jaar was een goed boekenjaar. Er verscheen voortreffelijk verhalend proza en evenzoveel doorwrochte non-fictie. Biografieën, essays, journalistiek werk over tal van onderwerpen; menig boekenliefhebber kon zijn hart ophalen. Een enkele tendens openbaarde zich. Zo lijkt het essay, zowel het korte als het lange, bezig aan een opmars. Ook hielden verschillende schrijvers zich in hun werk bezig met de huidige tijd waarin nieuwe media de sociale omgang domineren en bemoeilijken. Daarnaast zag een hoeveelheid romans het licht waarin het zedenmisdrijf een prominente rol speelt. Toch blijven liefde, familie en de Tweede Wereldoorlog in onze letteren de vaste constanten, zij het dat die laatste inhoudelijk gezien aan belang heeft ingeboet.

Het viel de leden van de jury niet mee om uit de aanwas van zoveel fantastisch werk een keuze te maken. Toch meent zij dat zij geslaagd is in haar opdracht. In al hun verscheidenheid behoren de geselecteerde werken tot het allerbeste dat dit jaar in literair opzicht heeft voortgebracht.

De ECI Literatuurprijs 2015 gaat naar een uitzonderlijk boek. Met Het Hout van Jeroen Brouwers dat gaat over onderdrukking en seksueel misbruik op een katholiek jongensinternaat, kiezen we voor meesterschap, stilistische brille, voor beklemming en verlossing.

De jury van de ECI Literatuurprijs 2015:
Andrée van Es, voorzitter
Wim Brands
Karl van den Broeck
Sofie Gielis
Daniëlle Serdijn
Joost de Vries



Winnaar

  • Jeroen Brouwers - Het hout

    In Het hout vertelt Jeroen Brouwers over de gebeurtenissen op een door kloosterlingen geleid jongensinternaat. Het zijn de vroege jaren vijftig van de vorige eeuw. Het gezag van de kerk in die dagen is fors. Over seksualiteit wordt niet gesproken. Over gevoelens evenmin. Zwijgen is goud. Zo staan de zaken er voor als Eldert Haman, leraar Duits, intreedt als lekenbroeder bij een zeer strikte Franciscaner orde. Als Broeder Bonaventura gaat hij voortaan door het leven. Deze nieuwe status brengt hem tot in de krochten van het internaat waar hij de stille getuige is van vernederingen en het seksueel misbruik van enkele internaatjongens.

    Brouwers beschrijving van sadistische terreur door collega-broeders wekt bij de lezer aanvankelijk vooral afschuw, maar naarmate de roman vordert, neemt het geweld groteske vormen aan. Hier en daar wordt het zelfs geestig, wat de roman een zweem lichtvoetigheid geeft. Op zulke momenten toont Brouwers zijn meesterschap en laat hij zien hoe een zwaarmoedig thema door een lichte behandeling dubbele zeggingskracht krijgt.

    Brouwers diept de psyche van zijn personage uit. Hij tekent Bonaventura met een treurig oorlogsverleden waarin beide ouders omkwamen. Een gevoel van mislukking wakkert zijn passiviteit verder aan, totdat de weduwe Patricia Delahaye verschijnt en het ondenkbare zich voltrekt. De verhaallijnen binden de compositie tot een magistrale geschiedenis waarin vrijwel iedere alinea lading heeft en bijdraagt aan het dubbelzinnige karakter van de roman. Het hout is daardoor zowel een aanklacht tegen perverse overheersers als een levendige ode aan de vrijheid.



Genomineerd

  • Stephan Enter - Compassie

    Rapport Stephan Enter:
    Compassie van Stephan Enter is een hedendaagse liefdesroman, met een bijpassend moderne wending: de spanningsboog komt niet voort uit de vraag of de jongen het meisje zo ver weet te krijgen dat ze van hem gaat houden, maar uit de vraag of de jongen zichzelf zo ver weet te krijgen dat hij van het meisje gaat houden. Compassie gaat niet zozeer over liefde krijgen, maar over liefde geven, over jezelf open durven stellen. De roman thematiseert hoe moeilijk het kan zijn in deze dagen om echt contact te maken, zonder beeldschermen of datingprofielen.

    Enter trekt zijn lezer de wereld binnen van Frank van Luijn, een niet-onaantrekkelijke, nietonsuccesvolle bijna veertiger, die bepaald niet ontevreden is met zichzelf. Hoppend van de ene kortdurende relatie naar de andere, meent hij het goed voor elkaar te hebben. Hij is ervan overtuigd dat hij controle heeft over het spel tussen man en vrouw. Totdat hij een jonge, stijlvolle en intelligente vrouw ontmoet. Zij lijkt uitstekend bij hem te passen. Behalve in seksuele zin. Bloot vindt hij haar zo onaantrekkelijk dat hij de relatie verbreekt. Waarom krijgt hij haar dan toch niet uit zijn hoofd?
    Die vraagt stort Frank in een grondig zelfonderzoek dat hem dwingt de grenzen van zijn emotionele spanwijdte te verkennen.

    Enters taal is feilloos: helder, kalm en klaar. Iedere zin is een voldongen feit. Deze schrijver benoemt emoties scherp en precies terwijl hij het dilemma van zijn personage intact laat. Franks cirkelende zoektocht naar de diepte van zijn eigen gevoelens blijft mysterieus en literair.



  • Mark Schaevers - Orgelman

    Rapport Mark Schaevers:
    ‘Wer erinnert sich an Felix Nussbaum?’ Zo luidt de kop van een oproep in de Neue Osnabrücker Zeitung in februari van het jaar 1971. De Duits-Joodse schilder Felix Nussbaum triomfeerde in de vroege jaren dertig van de vorige eeuw. Zijn werk, met onderwerpen als het zelfportret en het zeegezicht, werd vergeleken met dat van kunstenaars als Vincent van Gogh, James Ensor en Giorgio de Chirico. Pas later, toen de verschrikkingen van de Tweede Wereldoorlog zich manifesteerden, ontwikkelde de schilder zich tot een chroniqueur van de Holocaust.

    Steeds was het Nussbaum gelukt om samen met zijn echtgenote, de eveneens Joodse kunstenares Felka Platek, uit handen van de Duitsers te blijven. Totdat het koppel in 1944 op hun onderduikadres in Brussel wordt opgepakt en in Auschwitz wordt omgebracht.

    Nussbaum raakte vergeten. Maar werd ook weer ontdekt; in Osnabrück is inmiddels het Nussbaummuseum gevestigd. Orgelman blaast de erfenis van de kunstenaar verder leven in.

    In zijn biografie hanteert Schaevers verschillende strategieën om de incomplete geschiedenis te vervolmaken. Hij toont zichzelf daarbij als een puzzelaar die vat op zijn verhaal krijgt door met evenveel precisie gebruik te maken van de allerkleinste krantensnipper als van het meest officiële document. Dat heeft geresulteerd in een biografie waarin we de blik van de schilder kunnen volgen op de grote historische gebeurtenissen. De vele reproducties en beschrijvingen van het werk maken Orgelman daarnaast tot een reeks onweerstaanbare lessen in de kunstgeschiedenis.



  • Inge Schilperoord - Muidhond

    Rapport Inge Schilperoord:
    Muidhond van Inge Schilerpoord is een verrassend debuut over een omstreden onderwerp. De hoofdpersoon, Jonathan, keert na een kort verblijf in de gevangenis terug naar het vissersdorpje waar zijn moeder woont. Hij trekt bij haar in, vindt een baantje in de fabriek en ontfermt zich over een vis die hij gevangen houdt op zijn kamer; een zeelt, ook wel muidhond genoemd.

    Jonathan klampt zich vast aan het ritme in de dag; een blokje om met de hond, het spelletjesprogramma op de televisie. Met een reeks vaste gewoonten probeert hij zijn neigingen te onderdrukken. Welke dat zijn wordt duidelijk zodra een jong buurmeisje zijn aandacht trekt. De twee sluiten vriendschap, wat het er voor Jonathan niet makkelijker op maakt. Krampachtig herhaalt hij in gedachten de therapeutische oefeningen uit de strafinrichting, maar is dat genoeg om zijn aandrift te onderdrukken?

    Schilperoord tekent haar romanfiguur van binnenuit. Op deze manier toont zij het gevecht dat Jonathan met zichzelf voert en, daaruit volgend, de volstrekte eenzaamheid waarin hij verkeert. Muidhond is het beklemmende portret van een zedendelinquent. Het is angstaanjagend in al zijn doeltreffende, stilistische eenvoud en laat de lezer achter in een duistere wereld.



  • P.F. Thomése - De onderwaterzwemmer

    Rapport P.F. Thomése:
    De onderwaterzwemmer vertelt over dat ene beslissende moment waarop de toekomst definitief verandert. In drie delen schetst Thomése het levensverhaal van Martin van Heel. Een jongen is het nog als hij in het laatste oorlogsjaar met zijn vader de rivier overzwemt naar bevrijd gebied. Martin klimt aan wal. Uren achtereen blijft hij op de uitkijk totdat duidelijk wordt dat zijn vader de oversteek niet heeft gehaald. Vanaf dan is het wachten alleen nog maar een excuus om de confrontatie met de werkelijkheid uit te stellen.

    Het tweede deel speelt zich jaren later af. Opnieuw doet zich een situatie voor waarin Martin overleeft maar zijn metgezel het onderspit delft. Net als toen openbaart zich een kolossaal schuldgevoel. Had hij het kunnen voorkomen? Heeft hij überhaupt invloed op toevalligheden? Dan het derde deel dat zich laat lezen als het diapositief van de eerste twee: opnieuw een toevallige gebeurtenis, maar deze keer met een vrolijke afloop.

    De onderwaterzwemmer verdiept het inzicht in onszelf. Net als Martin denken we misschien invloed te hebben op allerlei zaken, maar het zijn, zo leert deze geschiedenis, uitsluitend gelukkige en ongelukkige toevalligheden, die ons opzadelen met een schuld- en verantwoordelijkheidsgevoel. Vastberaden draaft Thomése naar zijn doel. Met psychologische verfijning laat hij Martins hellevaart zien die eindigt in een zachte landing. Op z’n tijd is dat best fijn; een schrijver die mededogen heeft met zijn romanfiguur. De onderwaterzwemmer laat hoe dan ook geen lezer onbewogen.



  • Annelies Verbeke - Dertig dagen

    Rapport Annelies Verbeke:
    Dertig dagen van Annelies Verbeke speelt zich af in de Vlaamse Westhoek. Wie naar het land kijkt, en de geschiedenis kent, ziet in de grond de sporen van een gruwelijke oorlog. Maar wie nieuw is, zoals de van oorsprong Senegalese huisschilder Alphonse, wordt getroffen door de schoonheid van het landschap dat ‘vol bloesems is, vuursalamanders en zwermen wilde ganzen.’

    Wil Verbeke hiermee zeggen dat Europa de blik van nieuwkomers nodig heeft om het een hernieuwde betekenis te geven? Pleit zij voor een aanvulling op de geschiedenis? Hoe het ook zij, Dertig dagen is een actueel en zachtaardig betoog, het leest als een welkom aan vluchtelingen en migranten. Maar de schaduwzijde blijft niet onbelicht.

    Behoedzaam loodst de auteur haar lezers langs een veelheid van personages. Allen zijn als klant verbonden met de vriendelijke Alphonse. Door zijn ogen, de ogen van de migrant, zien we onszelf. Een bonte stoet Belgen trekt voorbij; buren die elkaar dwarszitten, een vrouw die haar overleden broer hoort schreeuwen, een schrijfster, een arts, een groep vluchtelingen die onderdak vindt in de voormalige loopgraven. Hun belevenissen gaan de protagonist ter harte. Zijn blik is beminnelijk, één die doet verzoenen.

    Dertig dagen is een fraai geëngageerde roman. Verbeke is de materie meester: de fabelachtige verhalen van haar figuren bracht ze bijeen in een puntgave compositie. In de details weerkaatst de beheersing van stijl en techniek. Onmiskenbaar echter is de signatuur van de auteur wanneer die in een hartverscheurend slotakkoord haar allerlaatste troef uitspeelt en haar lezers in monumentale ontgoocheling achterlaat.



Longlist

Naar de overzichtspagina

Delen