Griffels 1999

Ga direct naar

Details:

De Griffeljury 1999 bestond uit:
Marjoleine de Vos (voorzitter)
Rita Baptiste
Annelies Fontijne
Thea de Leeuwen
Nandi Penning
Mick Salet
Jan Verbart



Rapport:

De Griffeljury 1999 heeft de volgende boeken uitgekozen voor bekroning met een Gouden of Zilveren Griffel. De Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek heeft deze voordracht overgenomen:

Gouden Griffel
Annie Makkink - Helden op sokken - Querido

Zilveren Griffels
Categorie tot 6 jaar
Wolf Erlbruch - Leonard - Querido

Categorie 6 jaar en ouder
Toon Tellegen - De verjaardag van alle anderen - Querido

Categorie 9 jaar en ouder
Joke van Leeuwen - Kukel - Querido

Eva Gerlach - Hee meneer Eland - Querido

Categorie Informatieve boeken
K. Schippers - Sok of sprei - Querido

Vlag en Wimpels
Categorie 6 jaar en ouder
Sylvia Vanden Heede - Vos en haas - Lannoo/ Maretak

Rotraut Susanne Berner - Haas en hond - Querido

Categorie 9 jaar en ouder
Harm de Jonge - Jesse, ‘ballewal-tsji’ - Van Goor

Categorie Informatieve boeken
Arno van Berge Henegouwen en Ruud Hisgen - De oervogel - Leopold

Algemene inleiding
Jury's hebben het afgelopen jaar nogal eens geklaagd over de oogst van 1998. Ze troffen te weinig kwaliteit aan, te veel kaf onder het koren, ze zuchtten onder scheepsladingen boeken die uitgevers hadden gemeend te moeten uitgeven zonder eerst aan de jury's te vragen of dat wel terecht was. Het zou daarom misschien passend zijn als ook de Griffeljury van dit jaar een waarschuwende vinger hief en liet weten hoe zwaar het juryleven weer geweest is en hoe ondankbaar de taak was. Maar hoe wij ook proberen, een echte klacht wil maar niet komen. Deze jury heeft een heerlijk jaar gehad. De tijd vloog. Er zijn in 1998 allerlei schitterende kinderboeken uitgekomen en de jury betreurt hooguit dat zij geen kind meer is. Want dan zou zij de door haar bekroonde boeken voor haar verjaardag vragen. En voor Sinterklaas. En zo maar eens.

Ondanks deze grote tevredenheid heeft de jury niet zo veel boeken met een Griffel bekroond als het reglement toestaat. Niet dus omdat er zo veel onder de maat was. Welnee, er waren veel boeken waarover met animo gepraat kon worden, waarvoor enthousiasme op te brengen viel, boeken die goed geschreven waren, die misschien hier en daar een zwakke plek hadden maar die zich helemaal niet voor hun bestaan hoefden te schamen. Maar er was een aantal boeken dat naar onze smaak zo bijzonder was van taal, van idee, van uitwerking en toon, dat de 'gewoon' goede boeken eigenlijk niet in dezelfde categorie konden vallen. De boeken die dit jaar in de prijzen vallen zijn niet goed, ze zijn uitstekend. De jury aarzelt zelfs niet om hier en daar het woord 'geweldig' uit te spreken. Mocht er ergens nog twijfel heersen over de literaire emancipatie van het kinderboek, niet bij deze jury.

Opvallend is ook hoe mooi uitgegeven veel boeken zijn. Menig kinderboek is een feest voor het oog, zowel wat boekverzorging als wat illustraties betreft. Natuurlijk zit er kaf onder het koren, deze jury is niet blind, er wordt ook lelijk en achteloos uitgegeven, er zijn schrijvers die denken dat ze, als ze maar flink op de hurken 'kiekeboe' roepen en brutale grapjes maken, een reuze vlot kinderboek produceren, maar met zulke boeken heeft de jury niet veel tijd verdaan. Integendeel, ze is lang stil blijven staan bij al die schrijvers en boeken die kinderen juist wel serieus nemen, niet alleen als denkende en voelende, maar ook als talige wezens. Bijzonder verheugd was de jury over de hoeveelheid poëzie die in kinderboeken te vinden is, ook als die boeken geen gedichten bevatten. Met taal kan veel en menig schrijver heeft de taal willen oprekken en kneden, haar haar geheimen ontlokt en haar laten lachen, zelfs als de boeken bedoeld waren voor kleine kinderen, zoals in het met een Vlag en Wimpel bekroonde boek Vos en haas van Sylvia vanden Heede.

De enige zorg die de jury heeft, betreft de categorie informatieve boeken. Daar laat het taalgevoel menig auteur in de steek. Uitleg wordt dikwijls in houterige teksten gegeven, informatie wordt op belerende toon gebracht, het evenwicht tussen detail en geheel is nogal eens zoek. Daarnaast is er een tendens om informatieve boeken vooral grappig en vrolijk te laten zijn, desnoods ten koste van de informatie. Dat levert een speciaal soort boertigheid op, waar de jury niet erg gecharmeerd van was. Dat het ook anders kan, maken de Griffel en de Vlag en Wimpel in deze categorie duidelijk.




Gouden Griffel

  • Annie Makkink - Helden op sokken

    Helden op sokken is een sprookje, een sprookje van een boek, een sprookje van een verhaal, een sprookje van taal. Er gebeurt heel lang heel weinig in. Het leven van alledag lijkt enorm op het leven van alledag: alle dagen vertrekken de broers om te gaan spelen, alle dagen blijft zusje thuis om spek met bonen te maken. En wie ook thuis blijft is de kat. Die doet niets. Pas 's avonds komt de kat tot leven. Dan gaat hij op avontuur in het holst van de nacht. En op een nacht gaat zus mee. Ze gaat ook weer naar huis. Maar er is iets veranderd, de kat voelt het en de tekst benoemt het zo:

    "Het is een gevoel van flieren en fluiten.
    Van achterstevoren en binnenstebuiten.
    Je kunt het niet zien en je kunt het niet horen.
    Je voelt het gewoon op je klompen aan."


    Zelfs in zo'n paar regeltjes is al iets te zien van wat Annie Makkink doet. Ze goochelt met vaststaande uitdrukkingen en maakt ze los. Ze gebruikt ze letterlijk. Ze vervormt ze. Ze brengt een cadans in haar zinnen die ze vervolgens fluitend doorbreekt. Als je zegt: dit verhaal bestaat helemaal uit taal, dan klinkt dat eerder naar experimentele poëzie dan naar een vermakelijk kinderboek. Toch is dit een vermakelijk kinderboek, het is spannend, het is grappig, het is onverwacht. En het bestaat helemaal uit taal, zoals elk verhaal natuurlijk, maar deze helden op sokken zijn wel zeer in het bijzonder van woorden gebouwd. Het lijkt alsof dit verhaal altijd al bestond, het bekende sprookje van Zus en haar tien broers. Het bekende sprookje van spek en bonen. Het sprookje van de kat op avontuur, het sprookje van de bal met de zilveren ster en van de Boze Bullebak uit het meer. Alle ingrediënten klinken vaag bekend, maar het is allemaal nieuw. Het is een oud nieuw verhaal over helden die niet dapper zijn en over een naamloze die haar naam vindt. Het is een verhaal van lang geleden en het is een verhaal van nu en altijd. Het is een verhaal waarin de taal blinkend nieuw haar oude woorden laat zien. Een verhaal voor een Gouden Griffel.

Zilveren Griffel

  • Wolf Erlbruch - Leonard

    Rapport Wolf Erlbruch:
    Categorie tot zes jaar

    Leonard is een hondenkenner. Een hondenkenner met een groot rond hoofd en blond spriethaar, een hondenkenner die de honden zó goed kent dat hij bijna zelf een hond is. Hij kan bijvoorbeeld heel goed blaffen. Zijn oma heeft van hem ook veel honds gedrag geleerd. Ze kan grommen en een bot apporteren. Leonard kan heel mooi in broekspijpen bijten. Maar er is één ding waarin hij nog niet geslaagd is: omgaan met andere honden. Hij is als de dood voor ze. Geen hondje zo klein of Leonard klimt tot in het topje van zijn moeder.

    Dat kunnen we allemaal zien op meer dan paginagrote platen, ook hoe de sardientjes daardoor uit moeders boodschappentas vallen, hoe vriendelijk dat hondje kijkt en hoe gewoon de rest van de wereld doorgaat. In Leonard is alles zichtbaar.

    Toch voegt de tekst iets toe. Leonard is niet het boek van een illustrator die het zonodig eens zonder tekstschrijver wilde proberen, het is een boek van een dubbeltalent, van iemand die geweldig kan tekenen en knippen en kleuren, en die ook heel leuke en grappige zinnen weet te schrijven. Goede voorleeszinnen. Verhelderende zinnen, over dromen en angsten en honden en ouders. En over wensen. Een boek om bij te grommen van verrukking.



  • Eva Gerlach - Hee meneer Eland

    Rapport Eva Gerlach:
    Categorie 9 jaar en ouder

    Aan het eerste gedicht van Eva Gerlachs bundel is de titel ontleend. Het gedicht heet 'In Zweden' en er is een kind in aan het woord dat is 'opgestaan in de nacht wegens propvolle maan'. Op het terras treft het de eland aan die ze al wel eens hadden horen grazen. Het kind gaat bij het dier zitten en begint te praten, ondanks, of misschien juist omdat het weet: 'Achter de bomen stond het donker ons duidelijk af te luisteren'.

    Het kind spreekt beleefd tegen de eland. Het noemt hem 'Meneer Eland'. Het zegt u. Het kind is bang en betoverd tegelijk, dat blijkt uit dat luisterende donker, uit de mededelingen die het doet over wie het is en vooral uit de laatste strofe, waarin bijvoorbeeld staat: 'Het was een tamme denk ik'. 'Denk ik'. Helemaal zeker is zoiets blijkbaar nooit. En ook stelt het kind met een mengeling van teleurstelling en opluchting vast 'hij keek helemaal niet naar mij'.

    Dit gedicht is een verhaal en een gedicht. Het beschrijft en het roept op, alsof je veel langer aan het lezen bent geweest en veel meer hebt gezien dan vijftien regels. Dat komt doordat die regels net als de maan zo 'propvol' zijn, propvol betekenis en nuance, propvol onbenoembare, bibberige stemming.

    Het belangrijkste kenmerk van Eva Gerlachs poëzie, zowel van die voor volwassenen als van deze eerste bundel voor kinderen, is misschien wel de subtiliteit, haar vermogen om aarzelingen en onzekerheden te bewaren hoewel ze ogenschijnlijk duidelijk zegt wat er gezegd moet worden. Zo wordt er over de ventilator gesproken als over 'iemand' en die iemand kan behoorlijk gevaarlijk zijn als je bijvoorbeeld je tong in hem zou steken. De Ventilator zelf lijkt daartoe uit te lokken door 'kommmmm' te zoemen. Maar het gedicht stelt zich ook voor hoe prettig het zou zijn om de Ventilator bij je te hebben 'als je weer zonder andere mensen door/ dichte bossen moet lopen in tijden van pikzwart/ gevaar'. Dan zou de Ventilator zoemend ten aanval gaan 'gauw maalde hij stof en pech fijn, in gierende sliertjes'. Stof en pech. Gierende sliertjes. Gauw. Zulke woorden geven de angst en onzekerheid van het donkere bos weer ¬ het denkbeeldige donkere bos want zo vaak hoeven kinderen daar toch niet doorheen zonder andere mensen, ook al staat er 'als je weer'. Het hoeft niet zo vaak maar in bepaald opzicht moet het voortdurend.

    Deze gedichten zijn gedichten om precies en nauwkeurig te lezen, dan ontplooien zich werelden van gevoelsleven en humor. Want weliswaar is er veel donker, maar dat betekent niet dat er nooit meer iets te lachen valt. Dit is rijke, volwaardige poëzie die van alle poëtische hulpmiddelen, zoals enjambement, nieuwvormingen, ongrammaticaliteit, klank, gebruik maakt en die tegelijkertijd volmaakt natuurlijk en kinderlijk klinkt. Zulke was er nog niet.



  • Joke van Leeuwen - Kukel

    Rapport Joke van Leeuwen:
    Categorie 9 jaar en ouder

    In Joke van Leeuwens oeuvre komen nogal eens kinderen voor die het tijdelijk zonder ouders of andere vertrouwden moeten stellen. Die kinderen zien dan dat er van alles in de wereld aan de hand is en ook dat het nog niet zo makkelijk is om daar een plaats in te vinden. Het jongetje Kukel heeft niet eens ouders. Wel heeft hij zeven zussen maar hij is er niet zo zeker van dat die echt bij hem horen. Hij lijkt merkwaardig weinig op ze. Ze kunnen bijvoorbeeld alle zeven prachtig zingen terwijl Kukel als hij dat probeert een geluid maakt als van een kalfje dat met zijn achterpoten klem is komen te zitten. Dat is natuurlijk wel een heel bijzonder en specifiek geluid, maar het is niet een geluid waar veel vraag naar is. In ieder geval niet bij zijn zussen.

    Er breekt een dag aan waarop Kukel ineens zeker weet bij wie hij wél hoort. Bij de koningin. Hij moet haar verloren kind zijn, dat kan eigenlijk niet anders. En omdat dat niet anders kan, besluit Kukel zichzelf vermomd als lamp aan hare majesteit cadeau te doen. Als hij uit de verpakking gevallen is, zegt hij: 'Ik hoor bij u. Ik ben eigenlijk uw kind.' De koningin zegt met haar deftige stem: 'Jongen toch, je maakt ons van zlag.' Zo begint een van de mooiste liefdesgeschiedenissen die men maar te lezen zou kunnen krijgen, compleet met verwijderingbrengende misverstanden en aangrijpende verzoeningen: de liefde tussen de koningin en Kukel.

    De boeken van Joke van Leeuwen zijn eigenlijk altijd vrolijk stemmend, ze zijn altijd zin voor zin een genot, de plaatjes zijn altijd raar, de invallen buitensporig en het geheel is bijzonder. Dus elk boek van haar zou wel een Griffel kunnen krijgen en dat is ook wel zo ongeveer gebeurd. Denk daarom echter niet dat de jury volautomatisch een Griffel aan Kukel gaf. Oh nee. De jury heeft dit zeer wel overwogen gedaan. De jury kon en wilde niet anders. De jury heeft gelachen en gegiecheld, gejuicht zelfs wel een beetje en sommige juryleden schijnen in de beslotenheid van hun huiskamers een traan te hebben weggepinkt op sommige heel diepe momenten tussen de koningin en Kukel. Dit boek is, om in de woorden van de koningin te spreken 'zritterend'. Er is geen ander woord voor. Zritterend.



  • K. Schippers - Sok of sprei

    Rapport K. Schippers:
    Categorie informatief

    K. Schippers is een schrijver met ogen. Dat weet iedereen die zijn romans leest, zijn gedichten, zijn essays over beeldende kunst, en ook alle kinderen die de kinderpagina van NRC Handelsblad lezen weten het, want daarop verschenen de mini-essays of kijkoefeningen die nu in Sok of sprei bij elkaar staan. Het zijn stukjes van iemand die zijn ogen heeft meegebracht en ook zijn fantasie. Want je weet nooit wat je ziet. Je ziet vaak maar een deel, of iets dat op heel veel manieren gezien kan worden of je ziet het met het zogenaamde geestesoog. Van al die kijkpartijen doet Schippers verslag, in heel kleine stukjes waar altijd een plaatje bij staat.

    Die plaatjes zijn vaak kunstwerken. Schilderijen. Foto's. Wonderlijke voorwerpen. Aan al die kunstwerken is iets te zien, maar hoeveel en wat, dat weet geen lezer voor hij of zij die stukjes gelezen heeft. Niet omdat er gezegd wordt: let hier eens op en kijk daar eens. Dat wordt eigenlijk nooit gezegd. Het is meer zo dat iemand wat bij al die zichtbare dingen zit te denken, te mompelen, te verzinnen, dat iemand soms eens op een verkeerd been wordt gezet en dan weer op zijn andere been gaat staan. Veel meer niet. Maar toch is dat veel.

    Is dit een informatief boek? De jury vond van wel. Er valt het een en ander van te leren: namen van kunstenaars, manieren van iets weergeven, interpretaties, kunstkijken. Bovendien is de jury zo vrij geweest om de categorie informatief enigszins verruimd te interpreteren als literaire non-fictie. Sok of sprei is, vindt de jury, een voorbeeldig literair non-fictie werk voor kinderen. Er zou veel meer van zulke non-fictie voor kinderen moeten komen. De Zilveren Griffel is voor dit boek vol kijkfeestjes. En voor dit in de kinder- en jeugdliteratuur zo weinig beoefende genre.

  • Toon Tellegen - De verjaardag van alle anderen

    Rapport Toon Tellegen:
    Toon Tellegen is een schrijver die je niet kunt kennen. Niet omdat je niet al zijn boeken gelezen kunt hebben ¬ je kunt best al zijn boeken gelezen hebben. Maar dan ken je hem nog niet, als schrijver. Hij is altijd hetzelfde en elke keer volkomen verrassend. Dat is het eigenaardige. Nu weer een boek vol verjaardagen van de ons al bekende dieren die we trouwens al evenmin kennen. Ze komen voor, meer valt er eigenlijk niet over te zeggen. Sommige hebben een eigenaardigheid, zoals de olifant die altijd ergens uit valt. Maar eigenschappen hebben ze eigenlijk niet, dat wil zeggen soms hebben ze er ineens een en dan denken ze daar erg over na. Je weet nooit zeker of ze die eigenschap houden. Dat moet je afwachten.

    Over verjaardagen blijken we ook nog heel weinig te weten, al heeft elke lezer zo zijn of haar ervaringen. Verjaardagen hebben wel eigenschappen. Ze hebben de eigenschap taart. Verder bezitten ze dansen, het woord 'feest' en zijn afgeleiden 'feestvieren', 'feestelijk' en 'feestgedruis'. Maar er zijn verjaardagen die het zonder dat alles doen. Verjaardagen met één gast, geen taart, geen zingen, dansen of feestvieren. Zo eentje is bijvoorbeeld de verjaardag van de snoek die alleen de karper uitnodigt. Het is een heel lange verjaardag. Of het een wraakneming is op de karper die zijn verjaardag heeft gevierd met veel taart, veel gasten en veel dansen, maar zonder de snoek? Dat weten we niet. Zulke dingen weet je nooit bij Tellegen. Omdat je hem niet leert kennen en die dieren ook niet. Ze zijn verbazend.

    Het zal wel komen doordat iedereen zoveel denkt. En doordat zoveel van die gedachten gaan over abstracte begrippen als 'liefde', 'missen', 'geluk', 'nooit', 'altijd', 'niets', 'alles' en soms kan het ook wel gaan over iets dat we ten onrechte voor concreter houden zoals 'de verte'. De kikker gaat erheen. Het valt tegen.

    Hoofdstuk na hoofdstuk wordt er een verjaardag gevierd of juist niet. Hoofdstuk na hoofdstuk vallen we van verbazing van onze stoelen. Duizelig van dans, dronken van feest, verzadigd van taart is men aan het eind van dit boek. En dat alles in schriftelijke vorm. Net zoals de eekhoorn en de secretarisvogel elkaar een schriftelijke taart, een schriftelijke warme muts voor de winter en schriftelijke walsen sturen, zo heeft Tellegen ons schriftelijke verbazingen en verheugingen gestuurd. En hij is daar niet zuinig mee geweest.



Vlag & Wimpel

Naar de overzichtspagina

Delen