Griffels 2002

Ga direct naar

Details:

De Griffeljury 2002, bestond uit:
Helma van Lierop (voorzitter)
Marjolein van Dam,
Annelies Fontijne
Marianne van Gink
Toin Duijx

Rapport:

De Griffeljury 2002 heeft de volgende boeken voorgedragen ter bekroning met een Gouden of Zilveren Griffel. De Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek heeft deze voordracht overgenomen:

Gouden Griffel
Peter van Gestel - Winterijs - Uitgeverij De Fontein

Zilveren Griffels;
Categorie tot 6 jaar:
Stern - Mevrouw Dientje en het leverworstmysterie - Luister

Sylvia Vanden Heede - Opgestaan is plaats vergaan - Lannoo

Categorie vanaf 6 jaar
Bart Moeyaert - Het beest heet Mona - Zwijsen Algemeen

Categorie vanaf 9 jaar
Martha Heesen - Stekels - Querido

Guus Kuijer - Met de wind mee naar zee - Querido

Categorie Informatieve boeken
Bibi Dumon Tak - Het koeienboek - Querido

INLEIDING
Zet vijf enthousiaste en ervaren lezers bij elkaar en vraag ze om een eensluidend oordeel. Tien tegen een dat zich dan pittige discussies ontwikkelen. De persoonlijke voorkeuren, ontstaan op basis van jarenlange leeservaring, worden met velerlei argumenten onderbouwd en verdedigd. Dit is in een paar woorden geschetst hoe het er tijdens de jaarlijkse Griffelvergaderingen aan toegaat.

Het ene jaar zijn de discussies feller dan het andere. En heel soms is er een jaar dat de voorkeuren van de individuele juryleden blijken samen te vallen en de gewenste consensus als het ware vanzelf tot stand komt. Het afgelopen juryjaar was zo'n jaar. Natuurlijk is er volop gedebatteerd over de gelezen boeken, maar die discussies gingen dit jaar minder over welke boeken de mooiste waren en meer over waarom iedereen zo enthousiast was over dezelfde boeken. De jury kwam tot de slotsom dat alle bekroonde boeken zonder uitzondering veelzijdige boeken zijn die vanuit verschillende invalshoeken gelezen en dus beoordeeld kunnen worden. Door deze meerduidigheid bieden ze ruimte aan de verbeelding en nodigen ze de lezer uit tot een dialoog en tot betrokkenheid, tijdens het lezen en nog lang daarna.

De Griffelboeken, maar ook de boeken die een Vlag & Wimpel kregen, verrassen zonder uitzondering door hun trefzekere taal. Telkens opnieuw was de jury onder de indruk van hoe auteurs, al dan niet in samenwerking met de illustratoren, erin slaagden om precies die sfeer op te roepen die bij het verhaal paste. Er was niet alleen tevredenheid over de bekroonde boeken. In het totaalaanbod vond de jury in het algemeen veel dat zeer de moeite waard was. Vooral in de categorie vanaf 9 jaar viel volop te genieten, terwijl daarentegen in de categorie voor lezers tussen 6 en 9 jaar het aanbod enigszins tegenviel. Daarnaast is het verheugend om te kunnen vaststellen dat in tegenstelling tot het vorige Griffeljaar, een aantal boeken in de categorie informatief van uitzonderlijk goede kwaliteit was.

In deze inleiding past tot slot een opmerking over hoe de jury is omgegaan met de Vlag & Wimpels. Zij is van mening dat deze vermelding moet worden toegekend bij wijze van aanmoediging. Daarmee wordt bedoeld dat de jury het vermelde boek zozeer de moeite waard vindt dat ze de auteur met deze eervolle vermelding wil uitnodigen op de ingeslagen weg verder te gaan.

Dit jaar gingen de Vlag & Wimpels naar De Lievelingstrui van Tjibbe Veldkamp, Wachten op Apollo van Lida Dijkstra, De circusfietser van Harm de Jonge en Kaas en de Evolutietheorie van Bas Haring.

De jury heeft van deze auteurs hoge verwachtingen in de toekomst.


Gouden Griffel

  • Peter van Gestel - Winterijs

    'Ik begin maar met iets. Meer dan anderhalf jaar geleden stierf mijn moeder - om precies te zijn: op tweede kerstdag vijfenveertig, niet lang na de oorlog dus. Toen het een jaar later weer kerst was, deden we er niets aan, geen boom of zo en als ze zongen in de klas, zong ik niet mee, geen mens die het merkte.' Zo luidt de eerste alinea van het verhaal dat Thomas Vrij in Winterijs wil vertellen. Peter van Gestel had geen betere opening kunnen bedenken om zijn lezer direct vertrouwd te maken met zijn tienjarige hoofdpersoon. Thomas is recht voor zijn raap, een echt straatjochie dat met stoer gedrag zijn kwetsbaarheid probeert te verbergen. Voor alles wil hij voorkomen dat mensen medelijden met hem krijgen. Terwijl daar alle reden toe is: zijn moeder is dood, zijn vader heeft meer dan genoeg aan zijn eigen verdriet, zijn klasgenoten pesten hem, de winter is ijzig en er gebeurt een heleboel om hem heen dat hij niet begrijpt. De oorlog is voorbij - het is 1947 - maar tegelijkertijd meer dan ooit aanwezig in de hoofden en harten van de mensen in zijn omgeving. Genoeg ellende om hem als lezer in je armen te willen sluiten en te willen koesteren. Maar daar moet je bij Thomas niet mee aankomen.

    Wat voor Thomas geldt, gaat ook op voor de twee andere hoofdpersonages: Zwaan en Beth. Ze zijn even levensecht. Net als hij zijn zij getekend door verdriet. De oorlog heeft hun tot dan toe veilige bestaan ondersteboven gegooid. De drie kinderen vinden troost in de vriendschap voor elkaar zonder dat daarmee overigens een einde komt aan hun eenzaamheid. Samen proberen ze meer te weten te komen over wat er nu precies in de oorlog is gebeurd. De puzzelstukjes vallen echter maar moeizaam op hun plaats, doordat het voor de getraumatiseerde volwassenen maar ook voor de kinderen zelf lastig blijkt om te zeggen wat ze werkelijk denken. Een tragisch en zwaar verhaal? Ja en nee. Ja, want het leven is hard. De ijzige kou is het hele boek bijna tastbaar door de indringende beschrijving ervan en maakt leven tot een vorm van overleven. Het extreme winterweer staat onder meer symbool voor de gemoedstoestand van de personages. En nee, want de tragiek wordt dragelijk gemaakt door de briljante, trefzekere en humoristische dialogen. Heel knap roept Van Gestel in taal, onder meer door te kiezen voor woorden als 'smoor worden' en 'suf van zaligheid', de wereld op van kort na de oorlog.

    Winterijs is een boeiend en met warmte geschreven tijdsdocument, maar is tegelijkertijd meer dan dat. Het is een boek over vriendschap, de kunst van het overleven en volwassen worden. De indruk die na lezing bij de lezer overblijft is onuitwisbaar en het boek verdient dan ook zonder enige twijfel de Gouden Griffel 2002.

Zilveren Griffel

  • Bibi Dumon Tak - Het koeienboek

    Rapport Bibi Dumon Tak:
    Categorie informatief

    De koe is in ons polderlandschap zo vanzelfsprekend dat we eigenlijk zelden over haar nadenken en haar pas missen als MKZ en BSE de koeien naar de stallen heeft verbannen. Ook bij de eerste kennismaking van kinderen met dieren wordt de koe nogal eens over het hoofd gezien, waarschijnlijk als gevolg van de geringe aaibaarheidsfactor.

    Wie Het koeienboek van Bibi Dumon Tak heeft gelezen, weet dat er over de koe heel wat meer te vertellen valt dan wij op het eerst gezicht geneigd zijn te denken. De auteur neemt ons mee terug in de tijd naar het oerrund, beschrijft de verschillende rassen die je in Nederland kunt tegenkomen, waar de koe woont, hoe het er aan toegaat in een slachthuis en hoe sommige koeien aan de slacht weten te ontsnappen en nog tal van andere wetenswaardigheden over dit boegbeeld van de Nederlandse weilanden. Deze droge opsomming doet in het geheel geen recht aan het boek, aangezien Dumon Tak er in geslaagd is om alles wat er over de koe te weten valt boeiend te presenteren.

    De manier waarop de informatie is opgeschreven verraadt de eigen belangstelling van de schrijfster en dat er geen sprake is van kennis die louter is opgedaan uit andere boeken. De auteur is zelf op pad gegaan en heeft zich door middel van gesprekken in haar onderwerp verdiept. De afwisseling in de presentatie van de informatie maakt het boek van begin tot eind boeiend en levendig. De gesprekken met slachters en boeren (ook keurig genoemd in een verzorgde bronvermelding achterin het boek) laten bovendien zien hoeveel mensen er een speciale band hebben met hun koeien. Als lezer realiseer je je opeens hoeveel facetten de koe feitelijk heeft. Neem bijvoorbeeld Jeroen, een boerenzoon, die zijn lievelingskoe Dina borstelt. Dina is net beoordeeld door de inspecteur, maar voor Jeroen is er maar één ding dat telt: 'en dat is niet de uier, niet dat beenwerk, niet die eindeloze rij ribben, maar haar vacht, die mantel van bonte vlekken, daar gaat het om. En van alle koeien heeft Dina de mooiste. Ze is de koningin van de stal, van de velden, en ja, van heel het platteland.' Zo'n beschrijving maakt dat je in het vervolg met heel andere ogen naar de koe kijkt.

    Dumon Tak weet als geen ander haar enthousiasme voor de koe over te brengen. Zelfs als je je voorheen niet voor de koe wist te interesseren, overtuigt ze je alsnog. Ze heeft zich zichtbaar verdiept in hoe je informatie op een interessante manier kunt doorgeven. Het boek is nergens schools maar kan aangemerkt worden als een schoolvoorbeeld van goede literaire non-fictie voor kinderen.

  • Martha Heesen - Stekels

    Rapport Martha Heesen:
    Categorie vanaf 9 jaar

    Martha Heesen heeft zich in de jeugdliteratuur inmiddels een vaste plaats verworven met indrukwekkende boeken waarin zij telkens opnieuw met grote integriteit en gevoel voor realiteit de wereld beschrijft van kinderen die het om welke reden dan ook verre van gemakkelijk hebben. Haar steeds ingetogen en sobere stijl, die veel oproept zonder dat het met zoveel woorden is opgeschreven, geeft elk van haar boeken een grote overtuigingskracht.

    Stekels is opnieuw een boek van bijzondere kwaliteit. Het is een boek dat je heel langzaam zou willen lezen om ieder woord te proeven. Heesen weet de taal zo precies, zo treffend en beeldend te gebruiken. Al het onderhuids levende vangt ze erin. Ze observeert mensen heel scherp en zet ze neer in adembenemende dialogen.

    De hoofdpersoon, Stazie, is een meisje dat bewondering afdwingt, omdat ze ondanks de druk van haar omgeving haar eigen keuzes weet te maken. Tegen de wil van haar moeder blijft ze omgaan met Adam, haar buurjongen die een contactstoornis heeft. Haar moeder ziet liever dat Stazie met haar nichtjes Livia en Iris omgaat. Stazie vindt Adam met zijn eigen 'Adamtaal' echter vele malen boeiender dan de in haar ogen onuitstaanbare nichtjes die vele vrije uren voor haar verpesten. Ze wordt er bloeddorstig van. Erover praten met haar moeder helpt niet, want de nichtjes horen bij één van mama's twee 'droefheden, waar je voorzichtig mee moest zijn.'

    Martha Heesen heeft de twee verhaallijnen - het verhaal van Adam en Stazie en dat van Stazie en haar nichtjes - knap met elkaar verweven. Doordat ze bovendien haar personages werkelijk tot leven weet te brengen, is het boek nergens gekunsteld. Als lezer word je erin meegesleept. Je hebt het gevoel dat het allemaal echt gebeurt. Dat is de verdienste van de auteur die veel suggereert, maar tegelijkertijd ruimte laat aan de verbeelding van de lezer. Door de soberheid laten de gebeurtenissen die worden beschreven, een diepe indruk achter. Het hoogtepunt wat dat betreft is het slot, als Adam echt contact maakt met Stazie. In enkele woorden schetst Martha Heesen de betekenis van dat moment voor Stazie: 'Het mag geen tijd zijn. Het mag nooit meer tijd zijn. Nooit meer.'

  • Guus Kuijer - Met de wind mee naar de zee

    Rapport Guus Kuijer:
    Categorie vanaf 9 jaar

    Wie kent Polleke niet? Bij de eerste kennismaking in Voor altijd samen, amen was het meteen raak. Polleke is een meisje waar je niet omheen kunt. In Met de wind mee naar de zee is ze opgegroeid tot een ongecompliceerde puber die recht op haar doel afgaat. Zo sleept ze Mimoen een kerk in en noemt hem 'een watje die precies doet wat zijn ouders zeggen'. Als hij dat ontkent, daagt ze hem uit het jawoord te geven: "'O ja?' vroeg ik. 'O ja? Dat zullen we dan wel eens zien. Wil je met me trouwen?' 'Polleke, doe niet zo gek! We zijn pas twaalf!' 'Het gaat er niet om of het kán, maar of je het wilt,' zei ik. 'Nou? Geef es antwoord als je durft?' riep ik. 'Polleke...toe...' 'Nu!' riep ik."

    Polleke is gewend haar eigen zaakjes op te lossen, want ze heeft al het nodige meegemaakt. Toch overheersen de problemen die zich in haar omgeving voordoen niet. Daarvoor is er te veel warmte en vriendschap. Naast haar moeder en haar vriend die ook Polleke's meester is, haar vriendje Mimoen en haar vriendinnen heeft Polleke een fantastische opa en oma waar ze heel vaak en graag is. Polleke heeft het dan ook heel moeilijk als ze hoort dat opa ziek is en dood zal gaan. De band tussen Polleke en haar opa, sterker dan ooit op het moment dat hij haar vertelt dat hij niet lang meer te leven heeft, is ontroerend verwoord. Kuijer kan als geen ander de juiste toon treffen bij het beschrijven van de gevoelens en stemmingen van zijn personages. Het verdriet van Polleke als ze met opa op het kerkhof zit, verandert op een heel overtuigende manier, en helemaal bij Polleke passend, in boosheid als ze voor Maria staat. Nadat ze tevergeefs geprobeerd heeft de glimlach van Maria's gezicht te staren, probeert ze het anders: "'Die baby van jou,' zei ik hardop, 'die krijgt het nog moeilijk later!' Zo! Die zat!" Treffender kan Pollekes machteloosheid niet verwoord worden.

    Het is niet alleen Kuijers stijl, maar ook de sterke structuur met een consequent volgehouden Polleke-perspectief en een goed gedoseerde spanningsboog die maakt dat een Zilveren Griffel een terechte bekroning is.

  • Bart Moeyaert - Het beest heet Mona

    Rapport Bart Moeyaert:
    Categorie vanaf 6 jaar

    De lezer boeien door inhoud en vorm. Dat is een uitdaging voor iedere auteur. Voor schrijvers van boeken voor beginnende lezers verandert die uitdaging maar al te vaak in een opgave. Met handen en voeten gebonden aan de beperkingen die met het oog op de leesvaardigheid van de doelgroep worden opgelegd, verandert het verhaal dat ze voor ogen hadden in een verplicht nummer dat de verbeelding nauwelijks kan prikkelen. In de beperking kan een auteur zich echter een meester tonen.

    En die meester heet in dit geval Bart Moeyaert. Het beest heet Mona is een boek dat is geschreven op AVI 3-niveau en gelezen kan worden na 9 maanden leesonderwijs. Dat is relevante informatie voor wie het boek op school wil gebruiken, maar voor wie gewoon wil genieten van een bijzonder boek van geen belang. Natuurlijk vallen de korte zinnen en eenvoudige woorden op, maar ze horen bij het verhaal. Gevoelens worden zichtbaar zonder ze expliciet te benoemen. Het boek had niet anders geschreven kunnen worden. De kernachtigheid van de zinnen maken Het beest heet Mona tot een indringend boek over pesten.

    De dreiging van Mona de Bok is op elke bladzijde voelbaar. Marta, Sam en Do zijn bang voor haar: 'Er is een beest op school. Het slaat en bijt. Het schopt en knijpt. Het scheelt niet veel, of het eet ons op.' Elke dag hopen ze dat Mona hen met rust zal laten. Dat gebeurt niet. Marta slaapt er niet meer van. Ze ziet maar één oplossing: terugslaan. Telkens als Marta's moeder dat hoort, zegt ze: 'Een mens is geen beest. Wees slimmer dan je vuist. Drink je melk op.' Maar intussen gaan de pesterijen door, dag na dag. De angst overheerst alles: 'Mona is de school. De school is Mona.' Tot de nieuwe week aanbreekt en Mona een fatale fout begaat en Marta slimmer wordt dan haar vuist.

    De tekening van Gerda Dendooven laat heel trefzeker de gevolgen van de gebeurtenissen zien: ze wordt een schim van zichzelf. Het beest heet Mona is een rijk boek dat eens te meer onderstreept dat je in weinig woorden veel kunt zeggen, ook tegen kinderen die nog weinig leeservaring hebben.

  • ... Stern - Mevrouw Dientje en het leverworstmysterie

    Rapport ... Stern:
    Categorie tot 6 jaar

    Mevrouw Dientje en het leverworstmysterie is op het eerste gezicht een sober boekje. Er staat geen woord te veel en de tekeningen ogen eenvoudig. De introductie van mevrouw Dientje en haar voorliefde voor leverworst is kort en krachtig. 'Dit is mevrouw Dientje. Ze eet elke dag leverworst. Dat vindt ze lekker.' Maar voor wie goed kijkt en de onopgesmukte woorden proeft zoals Mevrouw Dientje haar leverworst, valt er veel te genieten.

    Tekeningen en tekst zijn perfect op elkaar afgestemd. De beelden vullen de tekst aan. Soms geeft een tekening aan de voorafgaande tekst een humoristische lading. 'Slager Jon is altijd in voor een babbeltje', zo valt te lezen. De tekening laat zien tot welk een boeiende conversatie de goede man in staat is: 'Dat is dan ¦7,97 alstublieft!' Soms zijn de tekeningen een voorbereiding op wat komen gaat. Op de tekening waar mevrouw Dientje haar leverworst koopt, staat een man met een brede glimlach die duidelijk niet in de winkel is om vleeswaren te kopen.

    Het verhaal is knap geconstrueerd. In enkele bladzijden wordt spanning opgebouwd. De vraag naar de bedoelingen van die vreemde man die mevrouw Dientje achtervolgt, houdt niet alleen haar bezig, maar heeft ook de lezer nieuwsgierig gemaakt. Wanneer de man haar hand vastpakt, reageert ze zoals 'elke dame in zo'n situatie zou doen'. De tekening laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Met haar handtasje slaat ze hem van zich af. Dan is er rust en lijkt Mevrouw Dientje de opdringerige meneer te vergeten. Tot hij op een dag weer voor haar huis staat en haar probeert op de traditionele manier, met een serenade en een roos, zijn liefde te verklaren. Zonder succes, mevrouw Dientje moet niets van hem hebben. Maar als enkele dagen later een leverworst op de stoep voor haar huis ligt, breekt haar weerstand.

    De efficiënte constructie van het boek in combinatie met de geestige tekst en tekeningen, maakt Mevrouw Dientje en het leverworstmysterie een boekje voor fijnproevers van welke leeftijd dan ook.

  • Sylvia Vanden Heede - Opgestaan is plaats vergaan

    Rapport Sylvia Vanden Heede:
    Categorie tot 6 jaar

    'Opgestaan is plaats vergaan'. Wie herinnert zich niet het plezier van het vlug in de luie stoel springen die een ander net verlaten had? Vooral wanneer die ander daar zichtbaar niet blij mee was. Die herinnering hebben Sofie Geerts en Sylvia Vanden Heede ongetwijfeld geïnspireerd tot het originele verhaal over Seppe en zijn ouders.

    Zichtbaar trots toont Seppe de lezer aan het begin zijn huis, het enige huis op de enige heuvel van het dorp. Seppe woont daar 'met zijn vader en met zijn moeder en met verder niemand'. Zoiets moois wil iedereen wel hebben. En op een dag gebeurt het dan ook dat Seppe en zijn ouders zo maar hun huis kwijtraken aan mevrouw Kraker en haar vervaarlijke hond Bot. 'Opgestaan is plaats vergaan'. Ze hebben er lang genoeg gezeten vindt mevrouw Kraker en nu is het haar beurt. Als ook de wet in de persoon van een agent 'met een snor', die erg overtuigd is van zijn eigen kunnen, hen in het ongelijk stelt en bijna als daklozen wil laten oppakken, neemt Seppe het recht in eigen hand. Op ingenieuze wijze weet hij het probleem op te lossen. Wie het laatst lacht, lacht het best.

    Opgestaan is plaats vergaan is een prachtig nonsensicaal verhaal waarbij veel te genieten valt. De karikaturale tekeningen zijn perfect in harmonie met de tekst. Met simpele zinnen en woorden worden situaties zodanig uitvergroot dat ze een humoristisch effect krijgen. De indirecte manier bijvoorbeeld waarop Seppe's vader en moeder hem proberen duidelijk te maken dat ze hun huis kwijt zijn, ironiseert de ernst van het feit.

    Zowel Sofie Geerts als Sylvia Vanden Heede hebben hun fantasie de vrije loop gelaten. De wonderlijke, maar raak beschreven en getekende personages spreken direct tot de verbeelding. Zonder uitzondering zijn ze medebepalend voor de bizarre sfeer van het verhaal. Maar de hoofdrol is weggelegd voor Seppe die in alles niet alleen zijn hulpeloze ouders de baas is, maar ook mevrouw Kraker en Bot. En met name dat laatste is geen geringe verdienste, want Bot is 'een kwijlebek'. En voor wie het nog niet wist: 'Dat is een heel gevaarlijk ras.'

Vlag & Wimpel

Naar de overzichtspagina

Delen