Hier is... Adriaan van Dis toen en nu

Gepubliceerd: 05-03-2014

‘Laten we gewoon spannende gesprekken voeren. Een talkshow geleid door een persoonlijkheid die tart en tegenwerpt en meedenkt. Iemand die zich kwetsbaar opstelt en die zijn gast hoogacht door hem of haar serieus te nemen.’ Een A4’tje onder de titel ‘La formule c’est moi,’ dat Adriaan van Dis aan Arend Jan Heerma van Voss stuurde, was de basis voor de invulling van wat Hier is... Adriaan van Dis zou worden.

Legendarisch
Aanvankelijk was dat niet bedoeld als een boekenprogramma. In de eerste uitzending, op 16 maart 1983, in een tijd met slechts twee nationale netten en zonder commerciële televisie, waren echter al twee schrijvers te gast. De allereerste was Hugo Claus die zich, naar aanleiding van Het verdriet van België, in krachtige bewoordingen uitliet over zijn jonge jaren bij de nonnen en over het katholieke geloof. Het gesprek met Charlotte Mutsaers vervolgens werd legendarisch doordat ze het presteerde ‘In een groen, groen knollenland’ achterstevoren te zingen. De derde gast was de toen twaalfjarige Daniël van der Velde, een tekenaar en lezer van militaire krijgsstudies.

Boekenbal 1984
De nog ongebruikelijke combinatie schrijver én televisiepresentator was voor de CPNB aanleiding Van Dis te vragen het programma van het Boekenbal 1984 te verzorgen. Dat werd een schrijverscabaret met onder meer het toneelstuk ‘Moord in de bibliotheek’ van Rinus Ferdinandusse en Janwillem van de Wetering en een (door het publiek weggehoonde) sketch door Doeschka, Geerten en Joep Meijsing. Van Dis sprak onder meer met de toen beginnende cabaretier Youp van ’t Hek en daalde in een open boek vanaf het plafond neer op het toneel. ‘Ik kan waarschijnlijk niet Carré bespelen,’ concludeerde hij achteraf. ‘Schaamte? O, zeker. Maar ja, zonder struikelingen kom je nergens. De echte overmoed zit hem in het vergeten.’

Van Dis-effect
In Hier is… leidde de keuze voor het uitnodigen van steeds meer schrijvers in 1985 tot de ondertitel ‘boekenprogramma’. In totaal heeft het negen jaar bestaan; de laatste aflevering was op 3 mei 1992. Het werd acht keer per jaar uitgezonden, in totaal tweeënzeventig uur televisie. Van die tweeënzeventig uur zijn er vele deel gaan uitmaken van het collectieve geheugen, waarin ze bijna mythische proporties hebben aangenomen. In het boekenvak wordt met heimwee teruggedacht aan wat al snel het Van Dis-effect heette. Bij hem te gast zijn leidde vaak de dag daarna tot een run op de boekhandel.

Gele baksteen
Een van de uitschieters was de 600 pagina’s tellende biografie van Jean-Paul Sartre door Annie Cohen Solal, waarvan ruim 60.000 exemplaren werden verkocht. Niet de belangstelling voor de Franse filosoof of voor het existentialisme, waaraan de eerste hoofdstukken waren gewijd, was daar debet aan maar de chemie tussen Van Dis en zijn gast. In ‘Op de televisie’ in Leeftocht schrijft hij daarover: ‘Ze flirtte. Die hele Sartre kon ons algauw geen donder schelen. Half kijkend Nederland deelde in die flirt.’ In datzelfde stuk relativeert hij meteen dat succes. Na de aankoop lag het boek eerst op de salontafel te verkleuren, daarna verhuisde het naar het nachtkastje om te eindigen in de boekenkast. ‘Ongelezen. Zonder kraak in de rug. Bij duizenden mensen glanst er nu zo’n gele baksteen op de plank.’

Persoon van de gast
Het leidde bij de gastheer wel tot het besef dat de persoon van de gast er meer toe deed dan zijn of haar boek. Dat bleek eens te meer in een aflevering waarin Michel Tournier, een van zijn favoriete auteurs, en de debutant Frans Pointl te gast waren. Die laatste speelde (of was) met verve de perfecte schlemiel, waarna zijn De kip die over de soep vloog niet aan te slepen was. Van Tourniers De elzenkoning daarentegen werden bij boekhandel Athenaeum in Amsterdam nog geen twintig exemplaren verkocht. Als er van een gast niet een nieuw boek was verschenen, bleef het effect ook uit. Een mooi gesprek met Willem Wilmink over het schrijven van gedichten voor kinderen veroorzaakte niet de minste rimpeling in de verkoop.

Kritieken
Bij alle goede herinneringen aan het programma wordt vergeten dat de kritieken destijds niet mals waren, waarbij vooral de kleding en het accent van Van Dis (‘Ik sprak te bekakt. Terwijl dat gewoon Goois is…’) het moesten ontgelden. In die dagen zag de geschreven pers in de televisie vooral een concurrent. Ironisch genoeg werd er vooral neergekeken op de schaarse pogingen om cultuur op het scherm te brengen. Het verwijt dat Hier is… te elitair was, is lang blijven nazinderen.

Onrust zaaien
Van Dis zelf had als doelgroep zeker niet de intellectuele of culturele elite voor ogen maar de achttienjarige scholier die hij ooit zelf was, ‘een moeizame lezer, maar wel met een honger naar kennis’. Het streven van het programma was een schrijver voor te stellen en zijn of haar ideeënwereld te presenteren, in de hoop dat er een vonk zou overslaan en de kijker na afloop met het werk zelf kennis wilde maken. Ook al wil hij het belang van boeken niet overschatten, hij wijst er wel op dat ‘literatuur behalve kan ontspannen ook kan activeren. Onrust zaaien. Met een beetje geluk laat een goed boek je anders naar de wereld kijken.’

Variant
Uit de meer dan 200 gesprekken kozen Adriaan van Dis en Ellen Jens (regisseur vanaf het eerste uur) er in 2008 honderd, waarmee ze dertig nieuwe uitzendingen van een uur samenstelden. Die werden uitgebracht op de DVD Hier is… Adriaan van Dis. Een aantal uitzendingen en afzonderlijke gesprekken werd in de volgende jaren, in het bijzonder in 2011 en 2012, uitgezonden op Cultura 24. ‘Zo’n programma als destijds zou volgens mij niet meer kunnen,’ tekende Van Dis op in ‘Op de televisie’. Het succes van de variant van zijn programma die hij op 14 maart 2013 in de zendtijd en deels in het decor van De Wereld Draait Door presenteerde, bewees het tegendeel. Hij ontving toen vier gasten: de jonge Duitse schrijfster Judith Schalansky, de Brits-Amerikaanse advocaat Clive Stafford Smith die zijn leven wijdt aan de strijd tegen de doodstraf, en Maarten en Eva Biesheuvel. Alleen al aan de zoekacties op Literatuurplein naar Judith Schalansky was het effect van de uitzending af te meten.

Nieuwe traditie?
Het zou een eenmalige uitzending zijn, maar zoals bekend wil Matthijs van Nieuwkerk er inmiddels graag een traditie van maken, als een jaarlijkse prelude op de Boekenweek. Morgen, 6 maart, maakt hij voor de tweede keer plaats voor Van Dis en diens gasten. Dat zijn dit keer drie schrijvers uit evenzoveel continenten. Uit Colombia komt Juan Gabriel Vásquez, de auteur van Het geluid van vallende dingen, een roman die je de schaduwkanten van ons bestaan laat zien. Uit Nederland heeft hij Helga Ruebsamen uitgenodigd, eigenlijk om haar te stimuleren een ooit aangekondigd maar nooit verschenen vervolg af te ronden van Het lied en de waarheid. Zij was eerder te gast in Hier is…, net als de derde gast, de meesterlijke verteller Simon Schama, van wie nu Het verhaal van de Joden is verschenen. Omdat Van Dis momenteel in Australië is, werd het programma eerder opgenomen. Klaas Koppe, ‘de meesterfotograaf’ zoals A.F.Th. van der Heijden hem gisteren in De Wereld Draait Door noemde, was bij de opnamen aanwezig. Zijn foto’s daarvan en ook enkele van zijn eerdere foto’s van Hier is… zijn hier te zien.

Tekst: Jef van Gool

Foto’s Klaas Koppe:
1. Adriaan van Dis, 1993.
2. Adriaan van Dis in Hier is… op 5 maart 1992.
3. Adriaan van Dis interviewt Youp van ’t Hek in het voorprogramma van het Boekenbal op 20 maart 1984.
4. Met Ellen Jens, die als regisseur alle ego’s die actief waren achter de schermen van het programma, bijeen hield. ‘Ik prijs haar het liefst,’ aldus Van Dis, ‘om, zoals Oliver Sacks het in een brief deed, that thoughtfulness, so characteristic for her’.
5. Matthijs van Nieuwkerk.
6. Voorbespreking met Juan Gabriel Vásquez.
7. Met Matthijs van Nieuwkerk.
8. Met Juan Gabriel Vásquez.
9. Met Helga Ruebsamen.
10. Met Simon Schama.
11. Na afloop met Helga Ruebsamen, uitgever Mizzi van der Pluijm en Matthijs van Nieuwkerk.
12. Na afloop met Helga Ruebsamen.