In Europa in 35 afleveringen bij VPRO

Gepubliceerd: 11-11-2007

'1900 : Dawn of the Century' is de titel van de eerste van de 35 afleveringen van de reeks In Europa die vanavond om 21.10 uur op Nederland 2 door de VPRO wordt uitgezonden. Hij is gebaseerd op In Europa van Geert Mak, dat in 2004 werd bekroond met de Publieksprijs voor het Nederlandse Boek en waarvan tot op heden 350.000 exemplaren zijn verkocht.

Scheurkalender
Deze grootste documentaire serie uit de Nederlandse omroepgeschiedenis was voor Atlas aanleiding In Europa als scheurkalender voor 2008 uit te brengen. Geert Mak heeft daarvoor zijn oorspronkelijke reisnotities die deels zijn verschenen in NRC Handelsblad chronolgisch gerangschikt. Zo kan men hem via de scheurblaadjes elke dag van 2008 volgen op zijn historische reis door het continent. In de VPRO Gids van deze week zegt hij dat hij van de oorspronkelijke notities in zijn boek hooguit een enkele alinea heeft gebruikt. Een boek stelt nu eenmaal andere eisen dan stukjes van 220 woorden in de krant.

Persoonlijke verhalen
Een groot deel van 2008 is de serie In Europa bij de VPRO te zien, waarbij in elke aflevering van 35 minuten een jaartal en een locatie centraal staan. De serie is verfilmd door Roel van Broekhoven, die eerder bij de VPRO Radio met Mak heeft samengewerkt. ‘Ik dacht: als ik het één iemand kan toevertrouwen, is het Roel,’ aldus Mak in de VPRO Gids. Oorspronkelijk waren twaalf afleveringen gepland, parallel aan de twaalf maanden en de twaalf hoofdstukken in het boek. Toen dat niet haalbaar bleek, is als uitgangspunt gekozen voor het verzamelen van mensen met hun verhalen, ‘kleine verhalen met een weidse strekking’.

Voice-over
Als verteller, als voice-over, is Mak in de film nadrukkelijk aanwezig. Aan het begin van elke aflevering geeft hij bovendien in beeld een historische inleiding. Hij noemt de serie een aanvulling op zijn boek, niet alleen visueel maar ook inhoudelijk. Omdat hij in het boek fragmenten uit brieven en dagboeken van overleden schrijvers heeft verwerkt, moesten voor de film alternatieven worden gezocht. Zo'n 80% van de mensen in de serie is anders dan in het boek, mede een resultaat van alle extra research voor de film. ‘We focussen niet op jaartallen, maar op persoonlijke verhalen,’ aldus Van Broekhoven vrijdag in de Volkskrant. Ze vonden bijvoorbeeld een achternicht van Hitler en een kleinzoon van Franz Ferdinand, door wiens dood de Eerste Wereldoorlog werd ontketend.

Dubbele chronologie
Op maandagochtend 4 januari 1999 vertrok Mak uit Amsterdam. Hij begon aan een reis die hem een jaar door Europa zou voeren. Dagelijks berichtte hij op de voorpagina van de NRC over zijn bevindingen onderweg. In het boek dat hij op basis van die berichten schreef, is er in feite een dubbele chronologie: die van de 20ste eeuw, waarvan hij de geschiedenis wil doorgronden, en die van 1999, het laatste jaar van die beladen eeuw, het jaar dat hij bijna van begin tot eind onderweg was. Dat het bovendien het laatste jaar van het millennium was, geeft het nog een extra dimensie.

Nieuwe eeuw
Geert Mak had zijn reis vooraf zorgvuldig uitgestippeld. De eerste etappes voerden hem naar West-Europese steden: Parijs, Londen, Berlijn en Wenen. Zijn verblijf daar bood een uitgelezen mogelijkheid het verhaal van de eerste vijftien jaar van de 20ste eeuw te vertellen. Zo was Parijs in 1900 in de ban van de Wereldtentoonstelling, ‘een uitbarsting van massaliteit en techniek’ die de 50 miljoen bezoekers van de ene verbazing in de andere deed vallen. Zo mogelijk nog meer was het Parijs van rond de eeuwwisseling in de ban van de zaak-Dreyfus, die de doodsstrijd van de oude wereld inluidde. In de eerste aflevering vanavond is te zien hoe de nieuwe eeuw vol hoop en enthousiasme begon. Hoe anders zou het lopen. Het volk kreeg de macht in handen en zou die macht keer op keer afstaan aan steeds weer nieuwe onbetrouwbare leiders.

Slagvelden en kerkhoven
‘We bekijken de overvolle Duitse begraafplaats bij Langemark: het had geen haar gescheeld of op de dodenlijst in de poort had tussen “Hirsch, Erich von” en “Hoch, Bruno” nog een andere naam gestaan, en de hele Europese geschiedenis was anders verlopen.’ Geschiedenis is ook onderhevig aan het toeval. Stel dat Hitler was gesneuveld in Flanders Fields, hoe had de 20ste eeuw er dan uitgezien? Was de oorlog in de jaren ‘30 en ‘40 er toch wel gekomen? In februari 1999 bezocht Mak de slagvelden en kerkhoven van de Eerste Wereldoorlog in Vlaanderen en Frankrijk. Op 2 december (‘1915 – Ieper, België’), 9 december (‘1916 – De Somme en Bovington’) en 16 december (‘1917 – Frankrijk’) zijn afleveringen daarover in de serie te zien.

Verteller
Op zijn reis langs de Europese steden in brengt Geert Mak in In Europa de hele geschiedenis van de 20ste eeuw tot leven. Ondanks de enorme hoeveelheid gegevens blijft hij daarbij toch een uitermate boeiende verteller. Riga, Barcelona en Guernica, Duinkerken, Auschwitz, Stalingrad, Dresden, Nürnberg, Budapest, Parijs, Lissabon, Dublin, Gdansk, Tsjernobyl, Srebrenica en Sarajevo: het zijn (onder meer) de stadia van de reis in het door oorlog en onrust beheerste 20ste-eeuwse Europa. Geschiedenis TV en het radioprogramma OVT bieden verdere verdieping bij het boek en de serie. Daarnaast is er ook een weblog waar het boek tevens in afleveringen is te beluisteren als podcast.

Tekst en copyright: Jef van Gool / Literatuurplein (bron: LiTTerair van 11 november 2007)