Nobelprijs voor Doris Lessing

Gepubliceerd: 11-10-2007

‘Zij zat duidelijk niet op een telefoontje van mij te wachten,’ zei Horace Engdahl, de secretaris van de Zweedse Academie. In het half uur vóór de bekendmaking van de winnaar van de Nobelprijs om 13.00 uur had hij vergeefs geprobeerd Doris Lessing te bereiken. Op vragen van journalisten noemde hij haar een van de ‘literaire reuzen’ van onze tijd. In de officiële verklaring van de Academie wordt zij omschreven als ‘de epische stem van het vrouwelijke die met scepsis, vuur en visionaire kracht over een verdeelde samenleving schrijft’.

Autobiografie
Toen Doris Lessing hoorde dat er in de Verenigde Staten niet minder dan vijf biografen onafhankelijk van elkaar in de weer waren om op basis van haar werk en eigen research haar levensverhaal te schrijven, nam ze het heft in eigen hand en zette zich aan haar autobiografie. Het eerste deel, Under My Skin (vertaald als Onder mijn huid), is in 1994 verschenen. Het beslaat de eerste dertig jaar van haar leven. Het tweede deel, Walking in the Shade (In de schaduw), volgde in 1997. Dat gaat over haar ervaringen in Engeland van 1949 tot 1962. In plaats van een derde deel schreef ze de in de jaren ‘60 spelende roman Het huis van Julia (The Sweetest Dream, 2001).

Zij is op 22 oktober 1919 geboren in Perzië en groeide op in Zuid-Rhodesië, waar ze als kind op een farm in de bush bepaald niet gelukkig was. Haar beide ouders waren door de oorlog getekend. Toen ze veertien was, liep ze van huis weg. Op haar negentiende trouwde ze. Ze kreeg twee kinderen, maar liet haar gezin in de steek en trouwde opnieuw, nu met de Duitser Gottfried Lessing, leider van een groepje revolutionairen die zich communisten waanden. In 1949 vertrok zij met het zoontje uit dit tweede huwelijk naar Engeland. Over deze tijd, van 1919 tot 1949, gaat het in Onder mijn huid.

Kinderen van het geweld
Een van de redenen om dat boek te schrijven was het besef dat zij deel had uitgemaakt van een bijzondere tijd, het einde van het Britse rijk in Afrika dat niet minder dan negentig jaar had geduurd. Die eerste dertig jaar zijn tevens de basis geweest van de cyclus Kinderen van het geweld die uit vijf romans bestaat: Martha Quest (1964), Een goed huwelijk (1964), De echo van de storm (1964), Gestrand (1965) en De stad met vier poorten (1969). De volgens Lessing door weinig critici begrepen essentie van de cyclus is ‘hoe het geweten van een individu werkt in de confrontatie met een grote groep’.

In 1949 arriveerde zij vanuit Rhodesië in Londen. Maar het Londen van de jaren ‘50 bleek allerminst het gedroomde paradijs. ‘Het was allemaal zo sjofel. Ik woonde met mijn jonge zoon in een vervallen, goor, koud, verschrikkelijk huis. Men had niet eens de moeite genomen de schade door de bombardementen in de oorlog te herstellen,’ zei ze in een interview in The Sunday Times. Maar ook in die dagen genoot ze van het wandelen door de stad, van de bijzondere lichtval en van de effecten van de fog. ‘Er is door de Clear Air Act heel wat dramatiek van Londen verloren gegaan.’

Het gouden boek
In de jaren ‘50 en ‘60 publiceerde zij naast de cyclus De kinderen van het geweld nog een aantal boeken waarin zij onder meer stelling nam tegen de apartheid, zoals Het zingende gras, haar debuut uit 1950. Na de publicatie van Terugkeer (1956), een reisverslag, werd haar de verdere toegang tot zuidelijk Afrika verboden. Het werk uit die jaren is echter in de schaduw komen te staan van de roman Het gouden boek (1962), over de geestelijke ineenstorting van een schrijfster. Hij bestaat uit een roman, Vrije vrouwen, en uit delen uit diverse dagboeken die aspecten van haar leven vertegenwoordigen. ‘Een boek dat zelf commentaar is,’ was haar ambitie bij deze rijke roman.

‘Een van de belangrijkste realistische schrijvers van onze tijd, in de traditie van Stendhal en Balzac, van Tsjechov en Toergenjev.’ Zo typeerde The New York Times Book Review Lessing in 1978. Daarna sloeg zij echter een andere weg in met de vijfdelige cyclus Canopus in Argos : Archieven. Zelf omschreef zij die als space fiction. De verschillende boeken zijn in feite getuigenissen van de buitenaardse observatoren zoals die gevonden zijn in de archieven van het gesternte Canopus. ‘Hun objectieve bevindingen stellen mij in staat het fenomeen aarde te plaatsen in een verrassende en tevens kritische en onthullende context.’

Het verborgen kwaad in de mens
Na deze cyclus publiceerde zij twee realistische romans. Vooral om de critici een hak te zetten deed ze dat onder het pseudoniem Jane Somers. De twee romans (waarin ouderdom en liefde de centrale thema’s zijn) verschenen in het Nederlands als Oud en eenzaam en In de herfst van het leven. In de roman De barmhartige terroriste (1985) bezint zij zich op de vraag hoe mensen ertoe komen uit een vaag soort idealisme over te gaan tot grof geweld. Actueler dan ooit, deze roman. Het vijfde kind (1988) is een beklemmende parabel over schuld en het verborgen kwaad in de mens, de bundel Londen bekeken (1992) bevat verhalen die zijn gesitueerd in het hedendaagse Londen.

Vintage Lessing
Dit jaar verscheen de roman The Cleft, een fantasie over een oertijd waarin vrouwen harmonisch leven met elkaar, tot er op onverklaarbare wijze jongentjes worden geboren. De verschillen tussen man en vrouw zullen op den duur allesbepalend worden in ieders leven. In een verre toekomst speelt Het verhaal van generaal Dann, Mara's dochter, Griot en de sneeuwhond (2005), een vervolg op de eerdere roman Mara en Dann (1999). Een jonge generaal probeert daarin een levensvatbare samenleving op te bouwen in een barre wereld waarin oude kennis en emotionele waarden voorgoed verloren lijken te zijn gegaan. Vintage Lessing, ook op hoge leeftijd.

Tekst en copyright: Jef van Gool / Literatuurplein (bron: LiTTerair van 11 oktober 2007)