De Barones van Janny de Heer
Recensie door Ezra de Haan (1 juli 2016)

Geven om te leven

Janny de Heer debuteerde in 1999 met drie historische verhalen onder de titel Landskinderen van Curaçao (sinds 2015 verkrijgbaar als Yu di tera / Landskinderen). In 2005 verscheen Hey Buddy de andere voet is voor jezelf, haar biografie over Huib Wijnants. Gentleman in slavernij, een roman over een Duitse immigrant in het 19de-eeuwse Suriname, kwam in 2013 uit. Haar laatste roman, De Barones, is wederom een levensverhaal, namelijk dat van Mijnsje (Mien) Bezemer die in een gezin van NSB’ers opgroeide. De blijvende schade die ze daarbij opliep, de effecten van Dolle Dinsdag, de naoorlogse periode en een rampzalig huwelijk, zorgen voor een roman die nog dagen in je hoofd blijft spoken. Ook omdat alle verbijsterende ervaringen zijn opgetekend naar wat Mien Bezemer aan Janny de Heer heeft willen vertellen.

Soms is het maar goed dat sommige schrijvers dienstbaar willen zijn. Zij leggen vast wat anders verloren zou gaan. Wie De Barones leest, begrijpt al snel dat het voor Mien Bezemer moeilijk moet zijn geweest om haar leven uit de doeken te doen. Zoveel leed viel haar ten deel dat menig roman van Charles Dickens erbij verbleekt. Janny de Heer heeft haar verhalen aangehoord en er vervolgens een roman van gemaakt die tot doorlezen dwingt.

Dolle Dinsdag, de dag van de afrekening, de dag waar zovelen tijdens de Tweede Wereldoorlog naar hebben uitgezien, was een rampzalige dag voor de NSB’ers in Nederland. Mien Bezemer is op dat moment amper vijf jaar. Ondanks haar leeftijd is ze vanaf dat moment: besmet, bezoedeld, fout en onbetrouwbaar. De houding van anderen naar haar tekent haar voor de rest van haar leven. Dat haar ouders goed fout waren mag duidelijk zijn, dat bleek ook aan de straf die zowel haar vader als moeder moesten ondergaan: gevangenisstraf, ontneming van het stemrecht, confiscatie van al hun bezittingen.

De hartvochtige houding, die zich vaak uitte in verbaal en fysiek geweld jegens de kinderen, verergerde na hun vrijlating. Mien wordt smalend ‘de Barones’ genoemd wanneer ze iets wil leren of haar positie in de maatschappij probeert te verbeteren. Een nogal onbegrijpelijke houding als je weet wat Mien en haar broers en zusters al achter de rug hadden. De paniek tijdens Dolle Dinsdag, de vlucht naar Westerbork per trein, hun vader die hen daar achterliet met hun zwangere moeder en vijf kinderen, het beschieten van hun trein toen ze onderweg waren naar Duitsland, de arrestatie van hun ouders bij terugkomst in Nederland… En dat bleek later pas het begin van alle misère. Wanneer ze naar hun grootmoeder in Zwijndrecht worden gebracht, blijkt het oorlogsverleden van hun ouders allesbehalve vergeten.

Half Zwijndrecht was uitgelopen om ze te komen bekoekeloeren. ‘De kinderen van Pauw en Pietje Bezemer komen thuis,’ was het van mond tot mond gegaan. De schrik van Zwijndrecht werd hij in de oorlog genoemd en zij Pietje de Duvel, hun kinderen werden nu vol leedvermaak bekeken. Met neergeslagen ogen sprongen ze achter elkaar van de hoge treeplank.

Wanneer hun vader, vier jaar na de oorlog, vrijkomt, begint het geweld naar de kinderen weer van voren af aan. Vernederd en mishandeld en inmiddels straatarm als hij is, vormen zij de uitlaadklep voor al zijn frustraties. De zoon moet tuchtiging met een hondenriem verduren en alle kinderen moeten ervoor zorgen dat de hen opgelegde armoe snel tot het verleden hoort. Ze moeten in opdracht van hun vader stelen bij het leven. Kolen, aardappels, fruit, groente, zelfs geld. En waar hun vader al snel weer enig aanzien weet te verwerven, haalt men voor zijn kinderen de neus op. Mien wordt aan het werk gezet en mist daardoor een degelijke opleiding. Voor ze het weet staat ze, met haar dertien jaar, suiker af te wegen bij Jamin. Het zal niet haar enige baan blijven. Steeds wordt ze, als er iets misgaat, erop aangekeken dat ze het kind van NSB’ers is. Hoezeer ze ook haar best doet. Die diverse betrekkingen zorgen ervoor dat het boek ook een goed beeld geeft van het Nederland van die dagen. De wederopbouw, het begin van wat later een supermarkt zou worden, je maakt het allemaal mee.

Het eindeloze verdriet dat deze jonge vrouw heeft moeten verduren door het asociale gedrag van haar ouders, lijkt eindelijk ten einde te komen als in Dordrecht ene Kees interesse in haar krijgt. Mien ruikt de vrijheid en hoopt op liefde. Wanneer Kees een woning voor hen ziet, lijkt een huwelijk vanzelfsprekend, ondanks het feit dat de aankomende echtgenoot nauwelijks affectie toont. Mien denkt dat dit op den duur wel zal veranderen en wil het huis uit… Maar een lang en liefdeloos huwelijk staat haar te wachten. Haar man houdt haar genadeloos onder de duim. Pleziertjes zijn er, in welke vorm dan ook, niet bij. En ook het krijgen van kinderen verandert die situatie niet. Kees bepaalt en Mien pikt het. Nu was de rol van de vrouw in die dagen een andere dan tegenwoordig, maar zelfs voor toen was het extreem hoe Kees zich tegenover zijn vrouw gedraagt.

Hij verstarde, hapte naar lucht. Stak zijn vinger dreigend naar haar op. ‘Dat is de eerste en de laatste keer. Jij komt zonder mij niet naar buiten. Jij feesten en ik werken, nee dat doen we niet.’
Haar mond viel open. Was dit de man met wie ze een week geleden was getrouwd? Ze hoopte het even niet goed te hebben verstaan, maar voor het geval ze twijfelde herhaalde hij de hele riedel nog eens. ‘Het is afgelopen,’ brieste hij met ijskoude ogen die haar schrik aanjoegen. ‘Niet werken en jij de kantjes eraf lopen bij je familie. Als ik er niet ben, blijf jij thuis! Heb je dat goed begrepen? Ik houd er niet van in een leeg huis thuis te komen.’


Dit lezende besef ik dat de vrijheid die de Nederlandse vrouw nu kent, nog niet zo heel lang geleden helemaal niet vanzelfsprekend was. De verhalen in De Barones schetsen een land van huishoudboekjes, moeders die met keihard werken om niet langer van het inkomen van hun man afhankelijk te zijn, treurige vakantiereisjes en een voortdurend hopen op verbetering.

Janny de Heer heeft met De Barones haar beste boek geschreven, het is een roman die volledig authentiek overkomt. Het verhaal van Miep Bezemer was het waard opgetekend te worden, vooral omdat veel huiselijk geweld nog steeds verzwegen wordt. Miep Bezemer en Janny de Heer durfden aan die zwijgcultuur voorbij te gaan en lieten zo een boek ontstaan waarover het laatste woord nog niet is gezegd. Als er een boek geschikt is voor leesclubs dan is het De Barones wel…