De omweg van Gerbrand Bakker
Recensie door Guus Bauer (2 oktober 2010)

Spreid dit bed met zorg

Schrijver en collega-hovenier Gerbrand Bakker gooit met zijn ‘debuutroman’ Boven is het stil nog steeds hoge ogen – dit najaar was hij de eerste Nederlander die de prestigieuze IMPAC-prijs won – en nu heeft hij zichzelf met zijn nieuwe roman De omweg deels opnieuw uitgevonden. In zijn eerdere romans Perenbomen bloeien wit en het amper een jaar geleden in de zomermaand verschenen Juni gebruikt hij het hem welbekende Noord-Holland als decor. Ditmaal steekt Bakker over naar het oude Albion om zijn hoofdpersoon in Wales een afgelegen cottage te laten huren. Deze roman is opnieuw het bewijs dat grote literatuur baat heeft bij een eenvoudige setting, waar dan ook ter wereld.

Het is november, de winter nadert. Een man en een vrouw leven naar het schijnt al enige tijd langs elkaar heen. Zij is een lector Engelse taal- en letterkunde in Amsterdam, al jaren met tegenzin werkend aan een proefschrift over de dichteres Emily Dickinson. De vrouw heeft iets gehad met een van haar studenten. De man steekt uit frustratie in haar werkkamer een aantal boeken in brand en komt zo in contact met een nurkse agent die tevens irritant behulpzaam is.

Tot teleurstelling van de vader en nog meer van de moeder van de vrouw komt hun schoonzoon niet in het gevang terecht. Dat levert typische ‘Bakkeriaanse’ scènes op vol Hollands ongemak (Toch nog even, gelukkig.). De vrouw heeft daarnaast in het ziekenhuis iets vervelends te horen gekregen over haar gezondheid. De precieze toedracht laat Bakker in het midden, net zoals niet duidelijk wordt wat er nu eigenlijk is voorgevallen met de student, al laat zich dat natuurlijk wel raden. Hier is een auteur aan het werk die zijn lezers serieus neemt. Hij laat veel aan de verbeeldingskracht over.

Zonder iets te zeggen tegen haar man of ouders neemt de vrouw de auto, pakt een veerboot naar Engeland, trekt gelijk na aankomst een groot geldbedrag en rijdt door naar Wales om resoluut een plan ten uitvoer te brengen. Dat haar handelen doordacht is, blijkt pas aan het einde van het boek. Dat is meteen de kracht van deze roman: Bakker is uiterst terughoudend met de informatieverstrekking. Mondjesmaat wordt men op de hoogte gebracht van (een deel van) de toedracht. Dat komt de spanningsboog in het boek uiteraard ten goede.

Er duikt een lokale jongeman op bij het huis, wederom een student. Hij is bezig met het uitzetten van een wandelroute. De vrouw, die zich ‘Emily’ laat noemen, nodigt hem uit voor de maaltijd. Als vanzelf blijft hij dag na dag hangen in het huis. Ze maakt hem duidelijk dat ze hem eigenlijk weg wil hebben, maar tegelijkertijd gebruikt ze hem als kok, tuinman en boodschappenjongen. Op een dag wordt er een ansichtkaart bezorgd bij de cottage. De man van ‘Emily’ schrijft daarop slecht twee woorden: ‘Ik kom.’ Samen met de vooralsnog naamloze agent gaat hij in diens ‘grote, zwarte, irritante auto’ op weg naar Engeland.

Ook in deze roman is de taal van Bakker ingetogen, terwijl hij toch veel details in zijn scènes stopt. Hij is een heel goede observator: een arts ‘met een paar baardhaartjes op de adamsappel van de vogelnek’ of een kapster die ‘al rokend een hand in haar oksel houdt en tegelijkertijd met haar arm haar borsten ondersteunt.’ Er wordt verder gehakt, gegraven en geplant en het ruist, ritselt, stroomt en waait door berg en dal, maar ‘seizoensarbeider’ Bakker weet altijd op tijd ‘te snoeien’. Hij laat de lezer op adem komen met zestig compacte hoofdstukken. Hoofdpersonen uit het dierenrijk zijn ditmaal een das, een nachtdier dat tot veler verbazing overdag alleen aan ‘Emily’ verschijnt, een publiek van heen en weer grazende schapen en koeien en een steeds verder uitdunnende toom ganzen.

Bakker heeft het werk van Dickinson knap in deze roman geïntegreerd. Het begint met een gedicht van haar (‘Ample make this bed…’) en eindigt met een vertaling van hetzelfde vers (‘Spreid dit bed met zorg…’). Er zit nog een grappige verwijzing in naar Boven is het stil: het zinnetje ‘beneden bleef het stil’. De omweg is een plotgericht geschreven boek, dus we kunnen niets over het slot verklappen, maar laten we zeggen dat het iets te maken heeft met wat ‘Emily’ met haar deels ongewenste gast uithaalt. En in die zin, zowel letterlijk als figuurlijk, blijft Bakker dicht bij zijn eigen schuurtje. En daar is in het geheel niets op tegen.