De strijd om sergeant Grisja van Arnold Zweig
Recensie door H.A. Hofman (1 maart 2014)
De strijd om sergeant Grisja van Arnold Zweig is een onderhoudend boek, soms vermakelijk, dan weer aandoenlijk met een ondertoon van wat de Fransen 'tristesse' noemen.

Het gaat over sergeant Grisja, een goedmoedige Russische soldaat uit de Eerste Wereldoorlog. De Duitsers nemen hem krijgsgevangen, maar Grisja wil terug naar zijn dorp, zijn vrouw en zijn kind. Het is 1917 en de oorlog met Rusland neigt naar het einde. Maar Grisja kan niet wachten; het verlangen naar huis wordt hem te sterk. Hij ontsnapt en weet met meer geluk dan wijsheid weken lang uit handen van de Duitsers te blijven. Hij ontmoet in het verlaten winterse landschap een vrouw, Babka geheten, met wie hij een relatie begint. Deze vrouw raakt van hem in verwachting. Babka is in tegenstelling tot de wat dromerige Grisja een resolute en daadkrachtige persoonlijkheid. Zij helpt Grisja aan de papieren van een andere man. Een man die gezocht werd als spion.

Na een tijdje wordt Grisja opnieuw gevangen genomen. De Duitsers veroordelen hem ter dood. Op grond van de papieren die hij bij zich heeft, houden zij hem voor de gezochte spion. Als Grisja zijn echte identiteit onthult, en als na controle blijkt dat hij de waarheid spreekt, trekken de Duitsers het vonnis weer in. Maar helaas wil de bevelvoerende generaal daar niet van weten. Hij staat er op dat het oorspronkelijke vonnis wordt uitgevoerd.

Een groot deel van het boek gaat over de spanning die dit vonnis oproept. Het is duidelijk dat Grisja niet de persoon is voor wie men hem aanvankelijk gehouden heeft. Ondanks de enorme aantallen slachtoffers die in de oorlog zijn gevallen, is er nog besef van recht en fatsoen. Bovendien krijgen de Duitsers een kameraadschappelijke omgang met hun gevangene. We zijn hier ver verwijderd van de Tweede Wereldoorlog waar fanatisme en meedogenloosheid mensen tot kille moordmachines hebben gemaakt.

De Duitsers in het legeronderdeel dat Grisja gevangen houdt, komen voor hem op. Zij treuzelen met zijn executie. Hun bevelhebber bezoekt de bevelvoerende generaal en pleit voor de gevangen Rus. Wat blijft er van de beschaving over als men ten onrechte een man executeert? Maar de twee zijn elkaars rivaal en de een wil de ander duidelijk maken dat hij de hoogste baas is.

Babka weet haar geliefde te vinden en spoort hem aan om voor een tweede keer te vluchten. Zijn bewakers geven hem ruim de gelegenheid om er weer vandoor te gaan. Maar Grisja weigert. Hij vertrouwt op de steun van de Duitsers die hem bewaken, hij rekent er op dat er recht zal geschieden. Zijn onschuld is bewezen. Zijn bewakers proberen hem inderdaad te helpen. Zij proberen hun bevelhebber die op verlof is telefonisch te bereiken. Maar door sneeuwval hebben de telefoonlijnen het begeven.

En voor die ene Duitse generaal, die er op stond dat het vonnis zou worden uitgevoerd, was deze Rus de gelegenheid om zijn gezag nog eens duidelijk te bevestigen bij al zijn ondergeschikten. De Grisja's in dit leven hebben pech. Hun lot ligt in handen van mensen die hun eigen belangen hebben. In de Eerste Wereldoorlog zijn miljoenen Grisja's gesneuveld. Wat maakte deze ene dode nog uit op het grote geheel? Het leven is zo complex dat sommige zaken onoplosbaar zijn. Onschuld is niet altijd voldoende om op recht te kunnen rekenen. Het leven is grillig, en lang niet altijd maken redelijke argumenten het verschil uit.

Arnold Zweig schreef dit boek in 1925. Hij heeft zelf ervaren dat een appèl op moraal en beschaving tevergeefs kan zijn. In 1933, als Hitler aan de macht komt, verlaat Zweig Duitsland en emigreert hij naar Palestina. Zijn boeken worden door de nazi's verbrand. In 1948 vestigt hij zich in de DDR., waar hij zeer wordt gewaardeerd en zijn boeken en geschriften in hoge oplagen worden uitgegeven. In 1968 overlijdt hij.

De strijd om sergeant Grisja is in fraai proza geschreven. Het landschap wordt prachtig beschreven, karakters worden treffend geduid en de executie van Grisja is beklemmend, in een waas van melancholie, opgeschreven.