Eerst de waarheid, dan de vrede van Enny de Bruijn
Recensie door H.A. Hofman (1 november 2012)
Met de leescultuur in Nederland is het tegenwoordig niet best gesteld. Uitgevers en boekhandelaren moeten het hebben van enkele bestsellers. Dat zijn meestal geen boeken van niveau. Van E.L. James’ Vijftig tinten grijs en van J.K. Rowlings Een goede raad worden wereldwijd miljoenen exemplaren verkocht. Robert Vuijsje besprak in zijn Alleen maar nette mensen het achterwerk van Caribische vrouwen in de Amsterdamse Bijlmer en sleepte daarmee een prijs in de wacht. Kom je de boekhandel binnen, dan stuit je vanaf de entree op hoge stapels van deze boeken. Ze worden aangeprezen met het woord ‘zinderend’ en dan weet ik als klant eigenlijk al dat je in ieder geval geen literatuur aanschaft.

Wie leest er nu nog van jongs af aan boeken waarvoor je je moet inspannen, maar waar je je zelf wel mee verrijkt? Enny de Bruin is zo iemand! Ze is nog net opgegroeid in een deel van de samenleving waar tot voor kort veel gelezen werd, en dan ging het ook nog om goede boeken. Als jong meisje, van 10 of 12 jaar oud, ontdekte ze in de boekenkast van haar ouders de gedichten van Jacob Revius (1586-1658). En ziedaar, vele jaren later promoveert zij in mei 2012 op Revius en publiceert zij haar Reviusbiografie, Eerst de waarheid, dan de vrede, het boek dat we hier bespreken

Enny de Bruijn, redacteur cultuur bij een landelijk dagblad, heeft zich grondig in Revius verdiept en het resultaat van haar onderzoek mag er zijn. Het steekt met kop en schouders uit boven menig proefschrift, vandaag de dag regelmatig niet meer dan een aangeklede doctoraalscriptie. Revius wordt hier in trefzeker proza neergezet als een uiterst veelzijdig man: dichter, predikant, theoloog, geleerde, geschiedschrijver. De beschrijving van zijn afkomst, brede en grondige opleiding, grand tour, veelzijdige belangstelling (poëzie, muziek, talen), deed me denken aan die andere veelzijdige calvinist, Constantijn Huygens (1586-1685).

Enny de Bruijn beschrijft met grote deskundigheid allerlei ingewikkelde zeventiende-eeuwse strijdpunten. Predestinatie, de verhouding man-vrouw, de verhouding geloof-wetenschap. Ze geeft de standpunten zuiver weer, met veel inlevingsvermogen, en vermijdt de karikaturen die in onze tijd zo populair zijn. Ze is thuis in het werk van Aristoteles, Calvijn, Descartes en citeert met gemak uit hun werken. Ze voelt zich verwant aan het gedachtegoed van Calvijn en Revius. Het is wel duidelijk dat deze biografie een groot eerbetoon is aan Revius, waarin hij bovendien niet alleen als dichter wordt beschreven, maar waarin zijn gehele leef- en denkwereld aan de orde komt.

Enny de Bruijn is niet blind voor zijn gebreken. Revius had een strijdlustig karakter met een nogal dominante inslag. Zijn kinderen daarentegen hield hij wat te veel de hand boven het hoofd. Hij heeft veel meegemaakt in zijn leven. De felle strijd tegen Spanje, de vijand van buitenaf, maar ook het interne conflict met Jacobus Arminus (1559-1609). Het knagen aan het bestaan van God en het gezag van de Bijbel door René Descartes (1596-1650). En, bijna nog erger, de dwaalleer van de Italiaans-Poolse theoloog Socinus (1539-1604), die het hart van de Gereformeerde theologie trof.

Revius deed mee aan de strijd der geesten. De vrede was hem lief, in veel zaken stelde hij zich gematigd op, maar als het er op aan kwam ging de waarheid boven de vrede. Ook in zijn privéleven had Revius het niet gemakkelijk. Hij had negen kinderen, maar als ik het goed heb bijgehouden zijn er acht tijdens zijn leven overleden. In zijn poëzie repte Revius niet over zijn persoonlijke omstandigheden. Zijn gedichten zijn de neerslag van zijn grote liefde voor historie en theologie. In dit boek komt duidelijk naar voren hoe mooi zijn gedichten zijn.

Op haar website verzucht Enny de Bruijn dat een leven zonder Revius niet mee zal vallen. Dat is te begrijpen. Als je je zoveel jaren verdiept hebt in het leven van (in dit geval) Revius dan kan de adembenemende ervaring je ten deel vallen dat de afstand in tijd wegvalt en je als het ware naast die persoon komt te staan.

Er valt natuurlijk altijd wel wat aan te merken. De informatie is soms wat verbrokkeld weergegeven. Maar ik beveel deze mooie biografie graag aan in de aandacht van een ieder die houdt van poëzie en historie.