Retourtje Afrika van Theo Ruyter
Recensie door Ezra de Haan (26 november 2012)

Ik ben zelf ook niet meer degene die ik ooit was

Retourtje Afrika (2012) is, na zijn debuut met de verhalenbundel Amins wedding-cake uit 1984, het tweede literaire boek van Theo Ruyter. Wie zich met ontwikkelingshulp bezighoudt en de discussie erover volgt, zal zijn naam kennen. In 2005 schreef hij, na een verblijf van twee jaar in Tsjaad, Requiem voor de Hulp. In dit vlugschrift sprak hij de hoop uit dat die bedrijfstak zijn langste tijd had gehad. Tanzania is het land in Afrika dat zijn passie wekt. In 1972 komt hij er voor het eerst. Als correspondent zal hij er drie jaar blijven. In 1985 keert hij weer terug, nu als medewerker van een grote Nederlandse hulporganisatie. De koe lacht niet meer verschijnt in 2009. Het is een bundeling van korte verhalen en essays over ontwikkelingshulp in Afrika.

Met de novelle Retourtje Afrika verlaat Theo Ruyter even het politieke podium en kiest hij voor de literaire verwerking van zijn ervaringen. Het is het verhaal van een vader die nog één keer het land wil zien dat hij diep in zijn hart heeft bewaard als zijn tweede vaderland. Voor hem is het vanzelfsprekend dat hij Sanne en Thijs, zijn kinderen, laat delen in die ervaring. Wie het motto van het boek heeft gelezen, snapt dat hij een denkfout heeft gemaakt. En misschien wel twee. ‘Je kunt niet twee keer te water gaan in dezelfde rivier.’ Heraclitus wist het al. Tanzania is niet meer wat het was en op de reisgenoten maakt het dan ook bar weinig indruk. Al zou dat ook aan hun puberteit kunnen liggen… Naarmate de reis vordert, nemen de irritaties toe. Iedere attractie die de vader voor ogen heeft, valt in het water.

Afrika ontwikkelt zich snel, zoals blijkt uit het Tanzania van nu. Je kunt er sushi eten in een Japans restaurant. Het komt de vader voor alsof het uit de lucht is komen vallen. Hij kent Dar es Salaam nog van vroeger, net zoals het New Arusha Hotel, toen het allerduurste hotel. Het staat er nog steeds maar het New is geschrapt en het is verbouwd. Je kunt tot zijn verbazing zelfs pinnen in Tanzania. Voor niets heeft hij thuis met heel veel moeite travellercheques geregeld.

Uit ieder beschrijving blijkt dat Theo Ruyter Tanzania kent als zijn broekszak. Elke ervaring van de vader met zijn pubers wordt treffend beschreven. Voor iedereen die ooit door Afrika reisde, is bijvoorbeeld de busrit die ze maken herkenbaar en hilarisch.

Omstreeks de tijd dat inderdaad, zoals ik inmiddels heb achterhaald, ergens op dit veld een rechtstreekse bus van hier naar Dodoma zou moeten vertrekken of al vertrokken is, komt alles en iedereen om ons heen in beweging. Klaplopers die een minuut geleden nog tot niets in staat leken springen overeind en schreeuwen naar elkaar, onze verkoopster wijst naar de hoofdingang. In volle vaart komt een gevaarte op hoge wielen aangereden, een dikke vracht op zijn dak. Hangend uit het zijraampje brengt de chauffeur het voertuig tot stilstand. De stofwolk, die onderstreept hoe hij zijn best heeft gedaan, blijft nog een tijdje hangen.

Tijdens de reis wordt de vader zich steeds meer bewust van de attractie die zijn dochter voor de Afrikanen vormt. Te vaak hoort hij de vraag: ‘Is dat uw dochter?’ Wat in Nederland probleemloos was, vraagt nu om waakzaamheid van de vader die ineens als een kloek rond zijn kuiken rent. ‘Ze moet nog leren dat er ook plekken op aarde bestaan zonder bloteborstenparade.’ In het begin probeert hij nog te redden wat er te redden valt. ‘Ondertussen heb ik Sanne van achteren omarmd, in een poging haar voorkant en billen met de lap stof te bedekken. Maar op het moment dat ik de beslissende knoop leg rukt ze zich los en fladdert ze naar het grotere strand, op zoek naar eten en drinken.’

Het zal niet de laatste keer zijn dat ze botsen, vooral omdat dochterlief alle aandacht waardeert. Wat haar vader tot deze reis nog niet doorhad, is dat ze hard bezig is volwassen te worden. Daarbij komen dan nog alle herinneringen die hij heeft aan zijn eerdere reizen door Tanzania. Zo speelt de Kilimanjaro, de hoogste berg van Afrika, door zijn hoofd. Steeds weer blijkt hij door zijn nostalgische blik de werkelijkheid te laat onder ogen te zien. De ene keer vraagt hij zich te laat af of hij haar wel aan de bedrijfsleider moet toevertrouwen, de andere keer is het een bijrijder met de x-factor die meer aandacht weet te trekken dan het eiland Mkoani. Wederzijdse irritaties tussen vader en dochter dreigen de vakantie tot een mislukking te maken. Toch is het broerlief die de emmer doet overlopen. Plotseling is Sanne na een ruzie vertrokken en heeft haar vader het nakijken.

Ik zou mezelf wel eens in de spiegel willen zien. Mijn hoofd gloeit aan alle kanten. Zweten in de tropen hoort erbij, maar wat ik nu voel is niet normaal. Eerder dan verwacht is de vrouw terug, met een man die ik niet eerder gezien heb. ‘We hebben meer tijd nodig. Mijn collega gaat nu naar de politie in de stad. Hij zal u afzetten bij de dependance.’

Retourtje Afrika is een novelle met inhoud. Door het verhaal van een vader met puberproblemen naar Tanzania te verplaatsen, verandert alledaags ongenoegen snel in een nachtmerrie. Theo Ruyters kennis van en liefde voor Tanzania spat van iedere pagina af. Nu is het wachten op zijn roman. Zijn pen is er in ieder geval klaar voor!