Voor de eerlijke vinder van Ilona Verhoeven
Recensie door Ezra de Haan (8 augustus 2012)

Fantasie is de honing van de literatuur

Liefhebbers van bijzondere uitgaven en origineel drukwerk wisten Ilona Verhoevens mini-zines te vinden in de betere boekhandel of tijdens de Beurs voor kleine uitgevers te Paradiso (Amsterdam). Boekjes ter grootte van een sigarettenpakje waarin een kort verhaal stond, waren zo langzamerhand haar handelsmerk geworden. De deeltjes van de ‘broekzakbibliotheek’ waren ideaal om weg te geven of om zelf te verzamelen. Op haar website Mixed Media Soup toonde ze ook andere talenten: eigenzinnige foto’s, collages, gedichten en readymades. Steeds wist deze eigenzinnige Ilona Verhoeven de wereld zo weer te geven dat het nieuw leek. Het was slechts een kwestie van tijd tot ze de stap naar een ‘écht boek’ zou maken.

Voor de eerlijke vinder is de verhalenbundel waarmee zij officieel debuteert. In het boek staan lange, korte en zeer korte verhalen. De laatste jaren krijgt dit genre iets meer aandacht. Talentvolle korte verhalenschrijvers zoals Thomas Verbogt, Sanneke van Hassel, Ton Rozeman en Maartje Wortel zorgden ervoor dat het verhaal, dat lange tijd als moeilijk verkoopbaar te boek stond, in de boekhandel steeds meer aandacht kreeg. Vreemd. In Amerika is het korte verhaal immers de springplank van menig groot schrijver geweest. In Nederland waren het vroeger vooral auteurs als Maarten Biesheuvel, Bob den Uyl en J.B. Hotz die eenzelfde aanzien genoten als de romanschrijvers. Tegenwoordig is het vooral A.L. Snijders die op eenzame hoogte staat met zijn zeer korte verhalen.

Ilona Verhoeven kun je met Biesheuvel vergelijken, maar veel beter nog met de Russische, absurdistische schrijver Daniil Charms. Liefst ontstijgt Verhoeven, net als haar Russische collega, de platgebaande paden en kiest ze voor het experiment. Humor is daarbij een belangrijk middel. Vorm iets waarmee je kunt spelen. Het kan een column zijn of een dialoog, een dadaïstisch toneelstuk, een surrealistisch verhaal of een jeugdherinnering. Verhoeven kiest de vorm die haar het best past en gaat ermee aan de slag. Alles verrast. Tussen de verhalen staan, alsof ze de lezer nog meer in verwarring wil brengen, collages. Qua sfeer passen ze perfect. Toch staan ze los van de verhalen. Het geheel vormt een boek dat prima bij haar oeuvre van kleine boekjes past. Het is door het afwijkend formaat en de omslag anders dan alle andere boeken die dit voorjaar zijn verschenen.

Sommige van de verhalen van Ilona Verhoeven lenen zich uitstekend om voorgedragen te worden. Het bizarre en uiterst grappige verhaal ‘Dank het universum dat er honden zijn’ is daar een goed voorbeeld van. We belanden in de wereld van het bedrijf Cooking Lap and Company. Een telefonische spraakverwarring zorgt voor een mix die Nijhoffs gedicht Awater, Monty Pytons gedachtegoed en Hergés Kuifje-album De Juwelen van Bianca Castafiore samenbrengt. Voor je het weet lees je de tekst hardop voor. Dat lijkt vanzelfsprekend maar is tekenend voor het schrijftalent van Verhoeven.

Met Lap! Ja, ja, ja, spreekt u mee. Cooking Lap and Company, spreekt u mee. Ja, dat is mogelijk. Ik pak even de agenda erbij. Eens kijken. Dat zou kunnen. Jazeker. Dat kan. Prima. Ik schrijf het op! Gaan we doen. Nog een keer uw naam. Wat zegt u, mevrouw, Kraanwater? Kunt u dat spellen. A-W-A-T-E-R. Ik hoor het al, sorry hoor, ik verstond het niet goed. Uw voorletter, zei u? A. Aha! Water. O. Dus A is uw voorletter. A. Water. Ja, ja. Wacht. Ik noteer het hier, mevrouw A! Water! Ik noteer het hier, mevrouw A! Water! Neemt u mij niet kwalijk. Geen probleem, mevrouw Awater. Ik bedoel, we komen naar u toe. Over anderhalve week.

Een soortgelijk verhaal uit de ‘zakelijke’ wereld en een van mijn favorieten is ‘Dat was ons speelveld’. Vakjargon wordt hierin zo gebruikt dat het zowel lachwekkend als beklemmend werkt.

Ken je Scratchy – het is een bijnaam. Hij is echt geweldig! De manier waarop hij praat, waarop hij plannen en visies van Diffsatics overbrengt. Die man is zijn tijd ver vooruit. Ver vooruit. Hij vertelt over zijn passies alsof iedereen die passies moet delen. Sorry, mag. Delen. We love sharing. Creativiteit is voor mij gelijk aan delegeren, regelen en organiseren. Die heb ik niet van mijzelf. Ook van Scratch, geweldig niet? Past bij zijn delenfilosofie.
We hebben hem een contract gegeven voor twee jaar, we kenden hem toen pas twee weken, maar echt, iedereen was dol op hem. Hij komt altijd precies drie minuten te laat op een vergadering, dat doet hij expres. Noemt het gecontroleerde onachtzaamheid.


De twee verhalen waaruit ik citeerde waren vrij lange verhalen voor Ilona Verhoeven. De korte baan is ze echter ook meester. Zo had ik het verhaal ‘Dozenbestaan’ als een redelijk lang verhaal onthouden. In werkelijkheid besloeg het slechts tweeënhalve pagina. Het gaat over een ‘zandbakfoto’ in de krant waarop een kind staat dat naar de koningin zwaait. Heel veel jaren geleden. Alle buren hadden het er nog lang over. De krant belandde uiteindelijk in een fotoalbum.

Vervolgens heeft Verhoeven het over de fotoalbums met ‘spinnenpapier’ van vroeger. En over het lot van mensen op foto’s, van mensen in albums. Eigenlijk lijkt haar verhalenbundel op die fotoalbums. Haar korte verhalen roepen verbazing op, maar ook nostalgie. Misschien herinner je die verhalen daarom wel als veel langer. Eigen herinneringen komen er immers door op. Het eigen, in feite absurde, leven krijg je helder voor ogen. Ilona Verhoeven wijst je steeds weer op ‘het kleine’. Dat wat we doen en normaal vinden terwijl het dat eigenlijk niet is. ‘Teruglopen naar de plek’ is hiervan een goed voorbeeld. Een fragment:

Uw Iemand: Als je iets vergeten bent, iets wat je wilde doen of zo en ineens niet meer weet, dan moet je teruglopen naar de plek waar je dacht dat je het bedacht had en dan is er een grote kans dat het je weer te binnen schiet. Heb je dat al gedaan?

Iemand anders: Nou ik denk dat het daar nu te laat voor is. Ik ben ook de hele buurt door gelopen en volgens mij werkt dat alleen maar enkele seconden nadat je iets vergeten bent, maar dan moet je op dat moment niet vergeten dat je echt op zoek moet gaan naar wat je wilde doen of wilde gaan pakken.

Iemand: Pfff.


Geheel anders van sfeer en indrukwekkend is ‘Flora was hier’, het verhaal waarmee Verhoeven de bundel afsluit. Het gaat over Flora Blok (1917- 1943) een van de joodse bewoners van het Amsterdamse Oudekerksplein waar de schrijfster zelf al jaren woont. Flora was ‘het meisje dat niet zou blijven’. Op zich is het onderwerp van dit verhaal al gewaagd. Zelden hoor of lees je over de joodse mensen die in de rosse buurt van Amsterdam woonden. Verhoeven beschrijft het poëtisch, als een droom die je bijna vergeten bent.

Uw Overal staarden mensen me aan, met gezichten vol heimwee. Er was heel veel glas. Muren van glas. Aan de andere kant van het glas zaten vrouwen. Alsof ze grensposten bewaakten. Ze moesten de godganse dag rechtop staan in een betegelde gang zo lang als een straat of op z’n minst een steeg.

Maar het verhaal gaat niet alleen over de onfortuinlijke Flora, het beschrijft ook Verhoevens creatieve gedachten en hoe die ontstaan.

Uw Geloof me of niet, maar dit is plein van de reizende fantasie. Vanuit alle winstreken komen de bedenksels en hersenspinsels bij elkaar. Ik verzamel ze. Het gaat in één moeite door. Ik zweef erlangs en pik ze op, als insecten in de wind. Van donkere herinneringen tot vage reacties en geheime verwachtingen, van voorspelbare vunzigheid tot heerlijke mijmeringen, het is er allemaal. Hier hoop het zich op. Geroezemoes is zeer geschikt als reservoir van de wild om zich heen grijpende verbeelding.

Het Oudekerksplein, Amsterdam en Berlijn, ze blijken goud waard en hofleveranciers van verhalen voor Verhoeven. Ze zorgen voor absurdistische verhalen in de lijn van Ionesco, Jarry en Schwitters.

Het is proza dat een onthutsend inzicht biedt in de ongerijmdheid van het leven. Door met de onbevangenheid van een kind diverse onderwerpen aan te snijden, blijkt steeds weer meer mogelijk dan de lezer van tevoren dacht. Haar totaal eigen kijk op de wereld maakt de verhalen van Verhoeven tot een genot om te lezen. Met Voor de eerlijke vinder, het logische vervolg op haar ‘broekzakbibliotheek’, zorgt Ilona Verhoeven voor een frisse en totaal nieuwe stem in de Nederlandse literatuur.