13 ongelukken van Rein Gerritsen
Recensie door H.A. Hofman (8 januari 2013)
De consequenties van een gevangenisstraf zijn enorm, en lopen door na het uitzitten van de straf. Dat heeft Rein Gerritsen, die voor een bankoverval heeft gezeten, zelf ondervonden. Een verklaring van goed gedrag kun je wel vergeten, en die heb je in veel gevallen toch nodig om weer aan een baan te komen. Voor Gerritsen zat er weinig anders op dan het ene baantje na het andere aan te nemen. Intussen studeerde hij: natuurkunde en filosofie.

De auteur is dan ook goed onderlegd. Met gemak schrijft hij over filosofie, kunst, psychiatrie en criminologie. In dit boek klaagt hij het strafrechtsysteem aan als ‘door en door corrupt’, terwijl het te boek staat als humaan. Cipiers die de kunst verstaan een gevangene in elkaar te slaan zonder dat je een schrammetje ziet. Visitatietechnieken die zo vernederend mogelijk worden uitgevoerd. Een veiligheidsbed, officieel verboden maar hier en daar toch toegepast, waar gevangenen van top tot teen met knelbanden worden vastgebonden. Een aanzienlijk deel van het personeel in gevangenissen is ‘plat en corrupt’. Bewakers en gedetineerden zijn verwikkeld in een destructieve symbiose. Gevangenisdirecteuren zijn managers die geen idee hebben wat er speelt op de werkvloer. Iedereen die langer dan vijf jaar in de gevangenis heeft gezeten, kan niet meer aarden in de normale samenleving. Zie hier een paar zaken die Gerritsen in zijn boek benoemt.

Gerritsen hoefde maar een deel van zijn straf uit te zitten. Na een paar jaar kreeg hij gratie. Dat een gevangene een deel van de straf krijgt kwijtgescholden, gebeurt maar zelden. Na zijn vrijlating gaat hij aan de slag als portier, monteur, hij werkt in de bloembollenteelt, in een slagerij, en overal stuit hij op tegenwerkende instanties, uitbuiting en bureaucratie. Een hypotheek kun je niet krijgen, een brand- en inboedelverzekering wordt geweigerd.

Eén keer ontmoet hij iemand voor wie hij respect heeft. Het is de baas van een kwekerij die zijn personeel uitzonderlijk goed behandelt. Blank, zwart, Pool, Nederlander, iedereen werd op dezelfde goede manier behandeld. Toen zijn personeel hem vroeg hoe dat zo kwam, verklaarde de man dat hij christen was. Zijn christelijk geloof gebood hem om alle mensen goed en gelijk te behandelen. Het gevolg was dat zijn personeel voor hem vloog.

Volgens Gerritsen is de rechtspraak in Nederland van slechte kwaliteit. Het is wel mogelijk om wegens vormfouten vrij te komen, maar vrijwel onmogelijk om wegens feitelijke onjuistheden revisie van het vonnis te krijgen. Als de uitspraak eenmaal is gedaan, is die bijna niet meer ongedaan te maken. Het komt echter te vaak voor dat gevangenen op grond van een ondeugdelijke en rammelende bewijsvoering veroordeeld worden. En dus gebeurt het dat onschuldige mensen in de gevangenis zitten.

Het klopt dat de nieuwsberichten over gerechtelijke dwalingen verontrustend zijn. Er is op z'n minst sprake van tunnelvisie. Dat begint bij slecht opsporingswerk en zet zich voort in de dossiers van OM en rechters. Gerritsen heeft hier echt een belangrijk punt te pakken. Ook van de kant van enkele gerenommeerde advocaten horen we dat de zorgvuldigheid in de rechtspraak momenteel onder druk staat.

Eigenlijk vraagt dit boek van Gerritsen om een reactie van de kant van bevoegde instanties. In ieder geval zou het boek moeten dienen om de tenuitvoerlegging van een straf en de voorbereiding op terugkeer in de maatschappij nog eens kritisch te bezien in het licht van zijn relaas. Zou het niet nuttig zijn om samen met een ervaringsdeskundige, iemand als Gerritsen, de keten van instanties en procedures voor ex-gedetineerden nog eens door te nemen op werkbaarheid en effectiviteit?

Nergens schrijft Gerritsen over de zogenaamde commissies van toezicht. Elke gevangenis kent namelijk een onafhankelijk commissie van toezicht die moet nagaan of de gevangenen conform de voorschriften worden behandeld. Ook moeten de leden van deze commissie klachten van gevangenen behandelen. Een uitspraak is niet bindend voor de directie. Maar tandeloos is een commissie van toezicht beslist niet. Hoe kan het dat Gerritsen in zijn boek zwijgt over deze instantie? Was de commissie onzichtbaar in zijn gevangenis?

13 ongelukken is een treurigmakend boek. Het laat zien hoe moeilijk het is om je te ontworstelen aan de gevolgen van gemaakte keuzes. Daarmee is het ook een waarschuwend boek. Mensen onderschatten het vaak, zeker als ze jong zijn, maar de keuzes die we maken kunnen ons hele verdere leven bepalen.