1914 : het trauma van Europa van Max Hastings
Recensie door H.A. Hofman (18 maart 2014)
Het beginjaar van de Eerste Wereldoorlog aanduiden als het trauma van Europa is treffend juist getypeerd. In het collectieve geheugen is de onbedachtzaamheid waarmee Europese leiders de oorlog in zijn gestruikeld, waarna de Europese jeugd massaal het leven liet op de slagvelden, diep ingekerfd. En daaraan verbonden het besef dat er geen garantie is dat niet opnieuw een politiek conflict uit de hand loopt en uitmondt in een oorlog. Max Hastings heeft met 1914 : het trauma van Europa een schitterend boek geschreven over 1914 dat in dit herdenkingsjaar de vergelijking met andere boeken met glans kan doorstaan.

Hastings weet het onnoemelijke lijden van de soldaten dicht bij de lezer te brengen doordat hij put uit een enorm arsenaal aan brieven en dagboekaantekeningen. De ellende die deze merendeels jonge mannen meemaken, staat in schril contrast tot de snoevende taal van hun leiders over de glorie, de roem en de eer die de soldaat kan behalen in de strijd voor het vaderland. Maar regeringsleider en soldaat zitten beiden vastgeklonken in een carrousel van gebeurtenissen die, eenmaal ontketend, niemand wist te stoppen.

Hastings neemt duidelijke, goed onderbouwde, standpunten in en dat is plezierig. Hij ziet, anders dan Christopher Clark in Slaapwandelaars, Duitsland als de hoofdschuldige voor het uitbreken van de oorlog. Duitsland had de oorlog kunnen voorkomen door Oostenrijk niet te steunen in het conflict met Servië na de aanslag op de Habsburgse troonopvolger in Sarajevo. De Russen waren na een verloren oorlog met Japan en een ernstige opstand in 1905 zo dwaas de Serviërs hun steun toe te zeggen.

Maakte het, anders dan in de Tweede Wereldoorlog, niet uit wie deze oorlog zou winnen? Velen, ook historici, zeggen: nee, dat had niet veel uitgemaakt. Ja, zegt Hastings. Als de Duitsers de oorlog hadden gewonnen, hadden vrijheid, gerechtigheid en democratie in Europa een vreselijke klap opgelopen. Ook gingen volgens Hastings de Duitse oorlogsdoelen in 1914 net zo ver als die in de Tweede Wereldoorlog. Duitsland was ook in 1914 uit op de heerschappij over Europa. Toch hebben veel Engelse en Franse soldaten de strijd als zinloos ervaren. De meeste Engelsen kijken vandaag de dag met trots terug op de rol die hun land vervulde in de Tweede Wereldoorlog, maar doen dat niet met betrekking tot de Eerste Wereldoorlog. Dat heeft alles te maken met het nodeloze bloedvergieten in brute offensieven, jaren lang, zonder dat er resultaten werden bereikt die het grote sterven zinvol hadden kunnen maken.

Te vroeg sterven, werd het grote thema in alle oorlogvoerende landen. De kranten publiceerden eindeloze lijsten met gesneuvelden. Vrouwen leefden in voortdurende angst over het lot van hun geliefden. Van een gesneuvelde man werd het identiteitsplaatje per post bezorgd bij zijn vrouw. Dit kwam bekend te staan als 'het ontvangen van de medaille'. Maar het te vroeg sterven werd ook verheerlijkt. Leerlingen moesten een opstel schrijven over het onderwerp: ‘Mijn grote broer vecht voor ons’. Tijdens aardrijkskundelessen werd het verloop van gevechten gevolgd en werd de frontlinie bijgewerkt. Gewonden kwamen op school om te vertellen over de strijd. Kinderspeelgoed kwam in het teken van de oorlog te staan.

Het bijzondere van het boek van Hastings is dat het de aanloop tot de oorlog beschrijft en daarna het eerste oorlogsjaar. In de meeste boeken wordt of het een of het ander behandeld. De beschrijving van de veldslagen is buitengewoon interessant. De beschrijving van de oorlog als gesel van de mensheid en het bittere leven in de modder van de loopgraven is heel indringend.

Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog is veel moeilijker te verklaren dan het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Er was geen agressor die optrad zoals Hitler dat deed. Niemand was op oorlog uit. De economie bloeide. In elke samenleving leidde de bovenlaag een onbezorgd, vrolijk leven. De zomer van 1914 was heerlijk. En toen brak in augustus de oorlog uit! In de woorden van Hastings: ‘Die dagen van augustus 1914 zullen de mensheid altijd blijven fascineren: ze zagen de laatste, fatale weeën van het oude Europa met zijn kronen en kokardes, gevolgd door de geboorte van een vreselijke nieuwe, gewapende wereld.’