Anton van Bert Bukman
Recensie door H.A. Hofman (21 februari 2013)
Anton. Dat is de korte en krachtige titel van dit boek. Daarmee wordt Anton Mussert (1894-1946) bedoeld, zoals de ondertitel ook gelijk duidelijk maakt. De schrijver, Bert Bukman, heeft er een vlot leesbaar verhaal van gemaakt. Hij had niet de bedoeling om er een wetenschappelijke biografie van te maken. Alle feiten in dit boek kloppen, alle personen hebben echt bestaan en alle citaten zijn correct. Bukman heeft zijn verhaal echter verlevendigd door gesprekken en situaties te bedenken. Hij vermengt feiten met een scheutje fictie. Een originele aanpak waarin hij naar mijn mening wel geslaagd is. Als gevolg hiervan ontbreken noten in dit boek, is er geen register en is de literatuurlijst bescheiden. Ook zijn er geen foto's opgenomen in dit boek. Nieuwe feiten en nieuwe inzichten moet de lezer niet verwachten. Evenmin wordt het begrip ‘populist’ geanalyseerd en toegepast op Mussert.

Bukman schildert Mussert af als een tragische figuur. Daar valt veel voor te zeggen. Als kind wordt Anton gepest. Het huwelijk van zijn ouders is slecht. Als hij 23 jaar is, trouwt hij met zijn tante, een zus van zijn moeder, die 41 jaar oud is en haar man met ‘Boems’ aanspreekt. Mussert houdt het in de familie en knoopt later een relatie aan met een achternichtje dat weer vele jaren jonger is dan hij. Zij spreekt haar minnaar aan met ‘Pappie’.

Als ingenieur bij Rijkswaterstaat is Mussert succesvol. Hij ontwerpt prima plannen, waar echter niets van terecht komt door politiek geknoei en gebrek aan visie. Mussert verliest daardoor zijn vertrouwen in de parlementaire democratie en kiest voor de sterke leider. Mussolini is zijn grote voorbeeld en het fascisme het model voor de NSB. Later oriënteert Mussert zich meer op Hitler en de NSDAP. Mussert wil een nationaalsocialisme van Nederlandse snit. De eigen volksaard met zijn roemvolle maritieme traditie moet gekoesterd worden. Joden worden niet geweerd, maar zijn welkom als lid van de partij (en inderdaad zijn Joden lid van de NSB geworden).

Nadat de Duitsers Nederland bezet hebben, verliest Mussert zijn greep op de gebeurtenissen en wordt hij speelbal van krachten die hij niet langer in de hand heeft. De Duitsers zijn de baas. Binnen de partij heeft hij geduchte rivalen in Van Geelkerken en Rost van Tonningen. De Duitsers gebruiken zijn rivalen om druk op hem uit te oefenen. Zo wordt Mussert gedwongen om stap voor stad te radicaliseren. Joden mogen geen lid meer worden van de partij. Daarna worden bestaande leden geroyeerd. Tenslotte wordt het antisemitisme onderdeel van de partij-ideologie.

Mussert heeft een grondige afkeer van de sinistere Heinrich Himmler, maar zijn bewondering voor Hitler grenst aan verering. Tenslotte levert Mussert zich uit aan de nazi's door trouw te zweren aan Hitler. Het is waar: Mussert heeft geen persoonlijke misdaden gepleegd (wel heeft hij zich persoonlijk verrijkt); hij was geen antisemiet; hij heeft lang gestreden voor zelfstandigheid van land en partij. Daarom legde hij de eed aan Hitler af in diens kwaliteit van ‘Germaans Führer’ en niet ‘Duits Führer’. Met de harde politieke werkelijkheid van toen is dit echter niet meer dan een naïef en machteloos gebaar.

Na de oorlog komt Mussert er ook echt niet mee weg. Hij krijgt de doodstraf wegens landverraad en dat treft hem diep. Had hij het land niet willen ‘redden’ door op een koers te hameren die remmend werkte op het Duitse beleid? Was het niet zo dat Hitler de oorlog leek te winnen (Mussert was ervan overtuigd geweest) en dat het in dat geval goed was dat hij, en niet een Duitser, het land zou besturen? Mussert voelde zich miskend en vergeleek zich met een andere illustere voorganger, Johan van Oldenbarnevelt, naar zijn inzicht eveneens slachtoffer van een politiek proces.

In de gevangenis voelt Mussert zich aangetrokken tot het christelijk geloof. Trouw bezoekt hij kerkdiensten, leest hij in de Bijbel en ontvangt hij de dominee. Vanuit de gevangenis schrijft hij brieven aan de regering waarin hij wijst op de gruwelijke behandeling van NSB'ers en pleit om daar een eind aan te maken.

Op 7 mei 1946 wordt Mussert geëxecuteerd. Hij weigert een blinddoek en ziet hoe het vuurpeloton op hem aanlegt. 52 jaar oud sterft Mussert. Versmaad door Hitler, veracht door zijn volk. Een man van beperkte politieke capaciteiten, die de dwaze hoop had gekoesterd dat Hitler hem tot staatshoofd van Nederland zou aanstellen, en die niet het inzicht en verantwoordelijkheidsgevoel had om bijtijds met een schurkenregime te kappen. Bukman schreef er een boeiend boek over. Het boek is verzorgd uitgegeven en heel schappelijk geprijsd.