Brief aan Sally van Charles Chadwick
Recensie door Guus Bauer (18 september 2011)

De Engelse schrijver Charles Chadwick (1932) is pas geruime tijd na zijn pensionering als ambtenaar voor de British Council begonnen met publiceren. Een groot aantal uitgevers weigerde aanvankelijk zijn manuscripten. Hij debuteerde alsnog in 2005 met It’s All Right Now, een lijvig werk dat dertig jaar van het leven van een Engelse bureaucraat beschrijft.

Prompt werd hij met deze roman de lieveling van de toonaangevende Amerikaanse- en Engelse literatuurcritici. Men roemde over de hele linie zijn zorgvuldige stijl. Chadwick had dan ook genoeg tijd om aan zijn teksten te schaven.

Vrijwel meteen liet hij kort na elkaar twee ‘kleine’ romans volgen: A Chance Acquintance en Letter to Sally. De eerste kreeg onder de titel Een toevallige ontmoeting ook in Nederland goede kritieken. Vanaf deze week ligt ook Brief aan Sally in de winkel. Ondertussen staat een vierde roman op stapel en (her)schrijft Chadwick, gelukkig voor de lezer, onverdroten aan een vijfde.

Naomi Marshall is hoogbejaard en zit de meeste tijd achter de geraniums in haar Londense appartement. Af en toe komt er iemand van de thuishulp langs. Voor de rest is ze alleen met haar wanden vol boeken, haar herinneringen en de gezichten langzaam verdwijnen. Dan komt de levenslustige twintigjarige Sally boven haar wonen. Regelmatig komt ze over haar familie, vrienden en werk vertellen. Het bezoek vindt voor Naomi het leven als het ware opnieuw uit. Sally doet haar best om iets te weten te komen over de achtergrond van haar oude buurvrouw, maar Naomi wil haar niet met haar verleden (in donker Afrika) belasten.

Chadwick, zelf immers op leeftijd, weet met zijn directe stijl Naomi prachtig neer te zetten als een oude ietwat verbitterde vrouw, te moe om een geloofwaardige glimlach te kunnen bieden. Hoewel Naomi erg uitziet naar de bezoekjes, laat ze dat niet echt blijken. Sally, die zich keer op keer verontschuldigt voor haar onwetendheid in nabijheid van de wanden vol met boeken – ze ziet ook enige titels met de naam Marshall staan – wakkert zelfs de verbittering wat aan.

Sally zit in de cosmetica en is dolblij dat ze in de grote stad kan werken en een beetje kan feesten. Ze voelt zich bij Naomi geborgen en tegelijkertijd ongemakkelijk omdat ze het idee heeft dat deze geleerde dame wel zal vinden dat ze iets nuttigs met haar leven moet doen. Het tegendeel is waar. Naomi realiseert zich onbewust dat ze door al haar onderzoek het feitelijke leven aan zich voorbij heeft laten gaan. Maar ze houdt haar mond.

‘En toen vertrok ze, met nog een laatste zwaai en weer die glimlach. En niets in die glimlach suggereerde dat ze ingenomen was met zichzelf omdat ze een oude vrouw blij had gemaakt. Nee, het was zelfs, het was bijna, alsof ik háár blij had gemaakt.’

Dan vertrekt Sally voorgoed uit de bovenwoning zonder afscheid te nemen van Naomi. Na een tijdje wachten besluit de oude vrouw een brief aan haar te schrijven om te zeggen dat ze haar mist. Daartoe neemt ze haar vergeelde aantekeningen en haar papers uit Afrika weer ter hand. Terloops hebben we eerder al te horen gekregen dat haar man Arthur daar is vermoord.

Op dat moment ontvouwt het verhaal zich als een Afrikaanse bloem. Het is duidelijk dat Chadwick lang in Kenia heeft gewerkt. We komen mondjesmaat te weten wat er gebeurd is en maken kennis met districthoofden, inlandse chauffeurs, zendelingen, onderzoekers, de ouders van Arthur en de ouders van Naomi. Gelukkig vermijdt Chadwick hier gemeenplaatsen over de stroeve relatie tussen ouder en kind. Brief aan Sally is bovenal een boek over hoe herinnering werkt. Een ouder persoon die terugkijkt op het leven en nu zaken weet die ze als jongere niet wist. De verbeelding is altijd aan het werk. Wanneer tegen het einde de jonge Afrikaanse vrouw Leah in het verhaal opduikt, schuurt de vertelling tegen het sentimentele aan, maar Chadwick heeft een veiligheidsklep ingebouwd door Naomi zichzelf te laten becommentariëren.

‘Ik heb eerder gezegd dat ik mijn jongere ik “ontroerend” vond. Maar nu voel ik, behalve vermoeidheid en het naderende “enige einde van de ouderdom” en alle gebruikelijke nostalgische zooi van verlies en droefheid, meer dan wat ook iets van ontoereikendheid.’

Door de ijzersterke constructie van deze roman vergeef je Chadwick sowieso elke kleine onvolkomenheid. Hand in hand met Naomi probeert hij een orde te scheppen van woorden en begrip.

‘Klopt het dat we, naarmate we ouder worden, steeds minder geneigd zijn om het verleden te verfraaien? We worden kritischer naarmate we meer weten over alle leugens en bedrog die de wereld misvormen. […] De woorden op de bladzijde zijn de enige duurzaamheid die we hebben. Geen wonder dat zoveel mensen hun memoires schrijven.’

Schrijft Naomi de brief aan Sally misschien om te voorkomen dat haar gedachten geleidelijke zullen oplossen? Net zoals de schrijver? Gelukkig voor de lezer kunnen we de gedachten van Charles Chadwick nu tot ons nemen. Hij beschrijft een eenzelvige directeur van een zendingspost in Afrika. ‘Hij kon alleen maar gelukkig zijn wanneer hij bij de mensen in de dorpen was die hij bestudeerde. Net zoals een arts zijn patiënten nodig heeft en een onderwijzer zijn schoolkinderen.’ Je ziet de rijzige gedistingeerde figuur van de auteur voor je. Iemand die zijn lezers nodig heeft.