Broer van Esther Gerritsen
Recensie door Guus Bauer (20 april 2016)
Volgens de jury van de driejaarlijkse Frans-Kellendonk-prijs is de winnaar van 2014, schrijfster Esther Gerritsen (1972), in haar onderwerpkeuze en stijlgevoel van een buitencategorie. Ze behoort in elk geval tot een select gezelschap na het schrijven van het Boekenweekgeschenk 2016, getiteld Broer. Het is een verademing dat eindelijk weer eens een vrouw grootschalig aan het woord komt in de promotieweek. We moeten alweer terug naar begin van dit millennium toen Anna Enquist in 2002 de novelle De ijsdragers schreef.

Olivia is een carrièrevrouw die als financieel genie is ingehuurd om een wat bedaagde servieswinkel met lunchroom nieuw leven in te blazen. Geen sinecure, want wie koopt er tegenwoordig nog porselein in vierentwintig delen of meer? Maar ze heeft allerlei ideeën en wil zich er helemaal voor inzetten. Ze is ergens een harde tante, weet van zichzelf dat ze niet gelijk sympathiek overkomt – dat besef is al heel wat – en probeert dan maar waardering te oogsten met haar werklust. Vlak voordat ze voor de aandeelhouders, bestaande uit familie van de oprichter, haar presentatie moet houden, belt haar jankerige broer Marcus, ‘een waardeloze suikerpatiënt’, op met de mededeling dat hij geopereerd wordt. Het is maar de vraag of zijn zwart geworden been behouden kan blijven. Ze denkt dat hij zoals gebruikelijk overdrijft. Voordat ze kan vragen in welk ziekenhuis hij ligt, heeft hij opgehangen.

Olivia en Marcus waren onbelangrijk voor elkaar, met wederzijdse instemming.

Ze heeft hem tijden niet gezien, weet niet precies waar hij nu woont. Waarschijnlijk ergens in een onverwarmd huisje op een vakantiepark. Maar iets van de bloedband komt toch boven. Het verlies van het been heeft iets onherroepelijks voor haar. (Een paar jaar eerder had ze nog geen nacht wakker gelegen van de prostaatkanker die hem bedreigde.) Het naar alle waarschijnlijkheid verliezen van het ledemaat brengt haar uit het evenwicht, alsof ze toch zelf geamputeerd wordt. Dat is een mooi gegeven dat Gerritsen, met de beperkte ruimte die het Boekenweekgeschenk geeft, subtiel uitwerkt. Olivia is de hoofdpersoon, maar alles draait om Marcus.

Omdat Olivia bij de presentatie is weggelopen, wordt er door haar directeur tegen de familie gezegd dat het om een onafscheidelijk broer van haar gaat, dat ze een medische blunder probeert te voorkomen. Het lichaam van het bedrijf moet immers ook koste wat kost intact blijven. Er wordt heel wat (af)gespiegeld in deze novelle. Dat doet Gerritsen bekwaam.

Marcus is de tegenpool van Olivia. Hij weet iedereen direct voor zich te winnen. Gerard, de man van Oliva – iemand die met tegenzin zijn tandartspraktijk runt –, haar twee puberzonen en zelfs de nestor van de familie van de chique servieszaak. Marcus, de mislukkeling in de ogen van Olivia, wordt eigenlijk het toonbeeld van hoe écht te leven. Het verlies van het been doet hen allen beseffen dat het zaak is om ‘haast’ te maken, ja, uiteindelijk ook bij Olivia.

Ze wil weer worden opgenomen in de kring van mannen en in haar drang om sympathiek te worden gevonden, haalt ze zonder overleg met Gerard haar broer in huis. Marcus de man die zijn hele leven al gemakkelijk huilt, die het verdriet voor het hele gezin ineens benoembaar maakt. De mensen in het kille, afstandelijke huishouden komen door hem tot bloei. De jongens worden zelfstandiger. Gerard merkt ineens dat hij háár mist. Dat er eigenlijk een huwelijkscrisis is. Een besef dat Olivia niet deelt, niet heeft zien aankomen. Is haar onsentimentele aard de oorzaak?

Ze probeert terug grip te krijgen op de situatie, maar dat komt natuurlijk geforceerd over. Gerard geeft toe aan zijn ‘overspannenheid’. Zijn gebrek aan lust om te werken in zijn beroep. Olivia regelt een kamer in een revalidatiekliniek. Marcus moet weg, dan zal het allemaal wel beter gaan. Maar de novelle is zoals gezegd een groot spiegelgevecht. Olivia neemt de rol van haar broer over, wordt de zieke, de geamputeerde. Sterk. Klaar, zou je zeggen. Maar er volgt nog een draai. Essentieel weliswaar – Olivia beseft dat ze niet elke situatie hóeft te redden – maar die driekwart pagina lijkt er toch een beetje tegenaan geplakt. Broer is een van de meer geslaagde Boekenweekgeschenken van de laatste jaren. Gewoon leven en niet veel meer, dat mag.