De waarheid en andere leugens van Sacha Arango
Recensie door Guus Bauer (22 mei 2014)

Elke zin een vesting

Van oorsprong is de Duitse auteur Sacha Arango (1959) toneelschrijver en vooral scenarist. Net als Charles Lewinsky schreef hij vele afleveringen van de populaire thrillerserie Tatort. Een vakkundig opgezette intrige is ook terug te vinden in zijn romandebuut De waarheid en andere leugens. Wat opbouw betreft doet dit boek sterk denken aan De waarheid over de zaak Harry Quebert van de Frans-Zwitserse schrijver Joël Dicker. Een thriller die eveneens zo goed in elkaar steekt dat het boek bijna niet weg te leggen is.

Ook in Arango’s roman is de hoofdpersoon, Henry Hayden, een succesvol schrijver die het een en ander op z’n kerfstok heeft. Op de verschillende opvoedingsinstituten waar hij na de dood van zijn vader en de verdwijning van zijn moeder verblijft, meestal kortstondig, is hij de gevaarlijkste bewoner, degene die iedereen terroriseert. Op een dag verdwijnt hij met de kas van de directeur door een ingeslagen kelderraampje. Aangifte doet men niet, al lang blij dat ze van de demon af zijn.

Vijftien jaar later duikt Hayden weer op. Vanuit het niets is hij met zijn eerste boek Frank Ellis een bestsellerauteur geworden. De redding van een uitgeefhuis dat op omvallen stond. De kip met de gouden eieren wordt aan alle kanten gekoesterd en beschermd. Deze manipulator pur sang heeft voor zichzelf een aangenaam leventje gecreëerd. Een Maserati om in rond te scheuren, luxe horloges, designkleding, een afgelegen landgoed en een leger aan bewonderaarsters met wie hij het bed deelt. Maar hij keert altijd terug naar zijn vrouw Martha, iemand die hem onvoorwaardelijk liefheeft. Niet vanwege zijn succes, maar vanwege zijn persoonlijkheid, hoe verdorven die ook lijkt te zijn.

Maar dan raakt zijn redactrice en minnares Betty zwanger. Betty die als eenvoudig hulpje zijn roman uit de stapel van ongevraagd toegezonden manuscripten heeft geplukt.

‘Momenten van grote zekerheid doen zich in het leven slechts zelden voor. Maar op dit ogenblik zag Henry de toekomst duidelijk voor zich. Die salamander zou groeien, een persoon worden. Hij zou rechten hebben, aanspraken, hij zou vragen stellen en op een dag alles geleerd hebben om een mens te worden.’

Hij besluit tot drastische maatregelen. Zijn comfortabele leventje met kluizenaarster Martha wil hij niet opgeven. Arango stuurt de lezer via Hayden alle kanten op. Henry speelt iedereen tegen elkaar uit, zegt precies wat men wil horen. Hij speelt overtuigend een edelmoedig mens, iemand die groots is. Maar hij weet dat Martha – iemand die aura’s leest en mensen én woorden in kleuren ziet – hem door heeft. Zij is de enige persoon bij wie hij een zekere geborgenheid voelt. En bovendien is ze ook nog op andere wijze zijn levenslijn. Het mag wel verklapt worden aangezien Arango al op de eerste pagina’s duidelijk maakt dat Henry geen woord zelf heeft geschreven. ‘Literatuur interesseert me niet,’ zei Martha, ‘ik wil alleen maar schrijven.’ Martha zou een eigen vliegtuig kunnen hebben, of een jacht, maar ze heeft alleen een vouwfiets.

Henry is in die zin de verpersoonlijking van wat een moderne schrijver volgens de media zou moeten zijn, een publiek figuur met een mening over om het even wat. Martha staat symbool voor de puur creatieve kant. Zij bewoont een eigen etage in het grote landhuis. ’s Nachts tikt zij op een ouderwetse schrijfmachine boek na boek. Soms gaat ze zwemmen bij een klif, maar meestal wacht ze tot Henry thuiskomt en het avondeten maakt. Interviews geeft Henry begrijpelijkerwijs maar sporadisch. Het verhoogt zijn populariteit. Hij houdt de status quo in stand. Hoe saai moet dit zijn?

‘Je hoeft niet beroemd te zijn om gelukkig te worden, zeker omdat populariteit maar al te vaak met belangrijkheid verwisseld wordt.’

Een waar woord! Arango vult langzaam de vijftien blanco jaren in, ook door een ex-schoolgenoot van Hayden met wraakgevoelens op te voeren. Een man die door de daden van Henry voor het leven getekend is. Maar de superintrigant weet ook deze man op originele wijze om zijn vinger te winden. Opnieuw.

Henry besluit zich voorgoed van Betty te ontdoen. Op de klif waar ze altijd afspreken, drukt hij haar met autootje en al over de rand. Het kost hem weinig moeite met zijn Italiaanse krachtpatser. Geen krasje te bekennen zelfs. Wanneer hij niet veel later thuis is, staat Betty ineens voor de deur. Voor alle duidelijkheid: ze is helemaal droog. Het wrede noodlot. Hij heeft een kapitale fout gemaakt die hem dwingt tot nog meer daden. Een wurgcontract voor de lezer. Arango’s tekst grijpt je zogezegd bij de strot. Een draaikolk waaruit door Henry niet te ontsnappen is? Of weet hij ook de politie om de tuin te leiden? Hij heeft veel ervaring met de leugen en weet dat er altijd een kern van waarheid in moet zitten.

Zijn enige echte vriend is een visser afkomstig uit Servië. Iemand die de oorlog heeft meegemaakt, maar daar niet over kan praten.

‘Je hebt geen idee hoe vreselijk het is een geheim te hebben. [ … ] Zo’n geheim is een parasiet. Het vreet aan je en wordt steeds groter. Het wil naar buiten, het knaagt zich een weg door je hart, het wil eruit door je mond, het kruipt door je ogen.’

Maar Henry lijkt het niet te deren. Is hij werkelijk zo gewetenloos? Heeft hij als een moderne Faust zijn ziel verkocht? Zeker is dat hij voor zijn eigen doelen zelfs de visser voor zijn duivelse karretje spant. Af en toe doet Henry iets goeds voor zijn medemens, maar dat ziet hij slechts als een onderbreking van het kwaad. Het kwaad dat door zijn vader in hem gezaaid lijkt te zijn. Misschien doet hij zichzelf eigenlijk wel te kort. Af en toe sluipt er twijfel binnen, lijkt Henry net een mens.

‘… mag je wel over rouw praten als je alleen maar de wens naar vergeving voelt en enkel naar rust verlangt en naar verlossing van schuldgevoelens? Heeft een moordenaar eigenlijk wel het recht te rouwen om het slachtoffer van zijn daad?’

De waarheid en andere leugens is een ijzersterk psychologisch drama over de wisselwerking tussen goed en kwaad, over ambitie, over ongekende eenzaamheid die verbloemd wordt met overdaad, met een pose, over het verdraaien van de waarheid. Ach, kun je ooit weten wat ‘de waarheid’ precies is en zou die kennis eigenlijk wel verhelderend werken? Arango geeft daarnaast een grappig inkijkje in de uitgeefwereld en voor een scenarist een behoorlijk sneer naar de filmwereld.