Het einde van de rode mens door Svetlana Alexijevitsj
Recensie door H.A. Hofman (21 november 2014)
De schrijfster van dit boek, Svetlana Alexijevitsj, volgt een volstrekt originele aanpak. Ze schrijft zelf geen verhaal, ze geeft ook geen commentaar op een verhaal, ze registreert verhalen. Ze stelt een vraag, en zet de antwoorden onder elkaar. De mensen aan wie ze vragen stelt, zijn overlevenden uit het stalinistische strijdperk, aanhangers en tegenstanders van Stalin, van Jeltsin, Gorbatsjov en Poetin, het zijn strijders in Afghanistan, moeders van zonen en dochters die in Tsjetsjenië vochten. Kortom: een staalkaart aan mensen en dus ook een staalkaart aan opvattingen, meningen, rancunes, frustraties. Uit de antwoorden moet de lezer zelf afleiden met wie hij als lezer heeft te maken.

Het wonderlijke is dat deze aanpak werkt. Het is een fascinerend en onthutsend boek geworden. Wat een enorme ellende is er in de 20ste eeuw over de Sovjet-Unie en Rusland uitgestort. Wat zijn mensen bezig (geweest) om het leven van anderen te verzieken, te verpesten en te ruïneren.

Een jonge vrouw van 29 jaar zegt: ‘Het leven is rot, kan ik je vertellen. Je krijgt niks cadeau. Ik heb in het leven nooit iets goeds of moois gezien. Dat kan ik me niet herinneren, al sla je me dood.’ Een man van 63 zegt: ‘Ik heb mijn leven lang op een beter leven gewacht.’ En dan nog deze uitspraak: ‘Een erger beest dan de mens is er niet.’ Zo'n uitspraak is op de praktijk gebaseerd, dat blijkt wel uit het verhaal.

Je zou denken dat geen mens terugverlangt naar de tijd van het communisme, maar dat is niet waar. De helft van de jongeren tussen negentien en dertig jaar vindt Stalin 'een zeer groot politicus'. Er zijn in Rusland volop tv-programma's over de Sovjettijd en tientallen websites met Sovjetnostalgie. Ergens in het boek stelt iemand dat als de kampen weer ingevoerd zouden worden, er weer meer dan voldoende personeel te vinden zou zijn. De Goelag is goed voor de werkgelegenheid. Veel mensen wisten niet anders dan dat arrestaties, verbanning en fusillades bij het leven hoorden. Weer anderen hebben nooit een gezin meegemaakt. Ze groeiden op in een kamp, een kinderhuis, een pension, een communale woning.

De Sovjet-Unie was in potentie een rijke staat. ‘Het land is er zo vruchtbaar dat als je een stok in de grond steekt er een boom uit de grond groeit. Toch stierven we, crepeerden we als vee.’ Te wijten aan wanbeleid, bureaucratie en onverschilligheid voor het lot van een ander. Gorbatsjov was de leider die begreep dat de kolos op lemen voeten rustte. Hij ontmantelde de Sovjet-Unie. Het maakte hem in het Westen tot op de dag van vandaag populair, maar de Russen hebben het niet op hem begrepen. Toen de Sovjet-Unie verdween, waren de verwachtingen hooggespannen. Maar in plaats dat een tijd van vooruitgang aanbrak, grepen roofkapitalisten hun kans en graaiden het land weer leeg.

‘Het communisme had een krankzinnig plan,’ schrijft Alexijevitsj in het Woord Vooraf, ‘het herscheppen van de mens.’ Het idee dat de mens kneedbaar en de maatschappij maakbaar is, is niet nieuw, maar reikt ver terug in de geschiedenis. Het levert echter steeds weer een wanproduct op, gebouwd op stapels lijken. ‘Eigenlijk heeft een mens alleen medelijden met zichzelf. Verder met niemand. De woorden van een vrouw, 59 jaar oud.

Svetlana Alexijevtsj schreef een beklemmend boek. De verhalen grijpen je hier en daar naar de keel. Wat moet je verwachten van een mensheid die steeds weer bouwt op een verkeerd fundament? Als het fundament een ideologie is, waarin een realistische kijk op de aard van de mens ontbreekt? Het boek dwingt tot zelfonderzoek. Wat is het fundament onder onze democratie? Volgens historici komen het marxisme en de liberale democratie uit dezelfde koker: het tijdvak van de Verlichting.

De schrijfster komt uit Wit-Rusland en is auteur en onderzoeksjournaliste. Dit boek beveel ik graag aan!