Van vogels en mensen van Margriet de Moor
Recensie door Arno Kuipers (14 november 2016)
‘Hoe krijgen ze je in godsnaam zover om een moord te bekennen die je niet hebt begaan?’ Die vraag hebben veel mensen zich gesteld in het recente verleden, toen zulke juridische missers in binnen- en buitenland aan het licht kwamen. Hoe hoog moet de druk op een verdachte wel niet zijn geweest als zij iets toegeeft wat ze niet heeft gedaan? De personages in de roman Van vogels en mensen van Margriet de Moor vragen zich het ook af. De Moors elfde roman gaat over een dergelijke zaak en over de vertakkingen aan gevolgen die de onterechte bekentenis veroorzaakt in een verband van familie en geliefden. De roman gaat ook, misschien zelfs wel vooral over de wraak die wordt genomen op de echte moordenaar.

De ‘bekenner’ in Van vogels en mensen is de vrouw Louise Bergman. Ze maakt schoon bij een negentigjarige heer in een bejaardentehuis in Katwijk. Ze is zeer zorgzaam en zingt zelfs voor de oude man: ‘En meneer hoorde haar aan, hij luisterde met zijn ogen. Die ogen, had ze die ooit níet zien glimlachen?’ Maar meneer wordt vermoord en Louise Bergman wordt veroordeeld, na harde onophoudelijke verhoren. De ware moordenaar is echter iemand anders, de aan huis komende pedicure Klazien Wroude.

Wraak
Jaren later neemt Marie Lina Caspers, ‘geboren Marie Lina Bergman,’ de dochter van Louise Bergman en feitelijke hoofdpersoon van de roman voorbereid wraak. In een geplande schermutseling bij Amsterdam Centraal werpt zij de ware moordenaar in de bouwput van de Noord-Zuidlijn: ‘De jongste stoot de oudste van zich af. Op een gegeven moment zijgen ze als één gedaante half op de rand van de bouwput neer. Op afstand heeft het iets van een omarming.’ Klazien Wroude sterft. De dochter laat zich na verloop van tijd gewillig arresteren en zit even gewillig haar straf uit.

Vogels
Met deze hele korte samenvatting is evenmin een spoiler opgedrongen als dat er iets wezenlijks gezegd is over de kracht van dit boek. De keten van onterechte veroordeling, celstraf, wraak en opnieuw celstraf is aanwezig, maar dat is niet de kern van deze roman. De dragende kracht van Van vogels en mensen is de vertelstem die, als een vogel, scheert boven de levens van alle betrokkenen om af en toe diep te duiken in het innerlijk leven deze personages, soms ook die van veel minder dicht bij de zaak betrokken personages. Zo raken ogenschijnlijk losstaande levens elkaar steeds even, waarna de verteller weer verder gaat, naar een ander interieur en een andere blik. De roman is daarom ook niet chronologisch opgebouwd. Het echte feitenrelaas krijg je in flarden en brokken aangeboden en de onvermijdelijkheid van de wraakactie van Marie Lina wordt voor de lezer zo heel langzaam en indringend duidelijk gemaakt.

Slaan
‘Haar in elkaar slaan was heerlijk’ heet het hoofdstuk waarin Marie Lina toeslaat. Die titel komt als een kleine schok, maar eigenlijk ook niet als een verrassing. Net zomin als de Marie Lina’s arrestatie voor haar man Rinus als een verrassing komt en net zomin als het verrast dat Rinus, vogelwachter op Schiphol, niet verbaasd is over de wraak en trouw op zijn vrouw wacht als zij in detentie is. Dat je als lezer niet verrast bent over deze toch heel opmerkelijke gebeurtenissen, komt door de kracht van de verteller, die plaats, gedragingen en handelingen van deze mensen – hoe gek ook - als volstrekt logisch weet te presenteren.

Empathie
In Van vogels en mensen worden alle personages en hun plaats in de wereld en in het drama van actie en reactie in grote helderheid, soms zelfs hardheid, maar ook met veel empathie beschreven. Ook de persoonlijkheid van de ware moordenares, Klazien Wroude, krijgt volledige contouren door haar familieverleden en vooral de zorg voor haar onnozele boer die zij gedwongen vroeg op zich moest nemen: ‘Toen het meisje Klazien zich op de ochtend waarop haar moeder was opgehaald over de wieg had gebogen, doorboorde haar als een pijl het besef dat zich in haar leven iets vreselijks had aangemeld.’ Ook het leven van Klazien Wroude, de moordenares die een gehele familie in langdurige, pijnlijke onthechtheid brengt, wordt met zo met veel empathie beschreven.

Vertelkunst
Het moet wel raar lopen als Van vogels en mensen van Margriet de Moor (1941) niet heel hoog eindigt op de lijstjes met de ‘Beste boeken van 2016’ die in december weer door de literaire critici zullen worden opgesteld. Door haar vertelkunst weet ze het immense drama dat achter die soms opduikende krantenberichtjes over juridische dwalingen zeer levendig te schetsen. Tegelijkertijd laat ze ook zien hoe het leven ook na dit soort drama’s gewoon doorgaat, dat mensen ook dan altijd meer zijn dan die ene naam uit de krant met enkel een initiaal als achternaam.