Constantijn Huygens-prijs 2010

Winnaar

  • A.L. Snijders



    Juryrapport Constantijn Huygens-prijs 2010:

    Zowel de schrijver als de mens A.L. Snijders verblijft bij voorkeur in – of tussen – twee werelden. Hij is een geboren en getogen Amsterdammer, en als zodanig getuigt hij in tal van zijn verhalen van zijn grote liefde voor die stad. Maar intussen woont hij alweer tientallen jaren in een gehucht in de Achterhoek: welbeschouwd al langer dan hij in de hoofdstad woonde en schrijft hij niet anders dan met warmte over de hem omringende natuur.

    Zowel stad als platteland zijn hem lief. Maar tegelijkertijd bekijkt hij beide als eigenzinnige, kritische beschouwer – met afstand en veelal een licht-ironische ondertoon. Het is een tweespalt die ook te zien is in zijn maatschappelijke carrière. Naast auteur van een in kleine, literaire kring al langere tijd zeer gewaardeerd oeuvre, had hij zijn dagelijks werk als docent Nederlands aan de politieschool in Lochem. Zelfs voor een prozaïst een wel zeer prozaïsche omgeving. De permanente fascinatie over de werelden waarin (en -tussen) hij vertoeft, is misschien wel Snijders’ belangrijkste thema en we zien dat terug in zijn beschouwing over de Nederlandse literatuur (van Harry Mulisch tot Tommy Wieringa), zijn leeservaringen uit de wereldliteratuur (Snijders is niet alleen schrijver, hij is ook enthousiasmerende lezer die nieuwe lezers wil bezorgen voor het werk van vaak onbekende of vergeten auteurs), de verhalen over zijn zeer gemêleerde kring van vrienden en bekenden (van de vaste bezoeker die Jehovah’s getuige is, tot naar Frankrijk geëmigreerde jeugdvrienden), over politiek en maatschappij, maar ook over het nut van spellingsonderwijs op de politieschool, over de APK-keuring, zijn caravan of over het wezen van de bijl. Snijders slaagt er, kortom, in om zelfs het meest alledaagse onderwerp van zijn alledaagsheid te ontdoen.

    Zo onderscheiden zijn teksten zich op een cruciaal punt van de al te vluchtige column: zelfs aan de kortste tekst weet Snijders een meerwaarde met blijvendheid te verlenen. Het is dan ook logisch dat hij hiervoor zijn eigen subgenre nodig had: het zkv, het Zeer Korte Verhaal. Alle ballast is weg uit zijn teksten, die meestal niet langer zijn dan één pagina in druk en heel vaak aanmerkelijk korter. Inmiddels vormen zij toch een verbazend alomvattend en ronduit indrukwekkend oeuvre van vele honderden zkv’s, die uniek zijn in de Nederlandse letterkunde, zowel wat betreft de in hun alledaagsheid totaal onalledaagse beschouwingen als in hun tot het uiterst fijngeslepen taalgebruik.

    Als zich ergens in de Nederlandse letterkunde een uitgesproken en ongeëvenaarde Meester in de Beperking vertoont, dan wel in het gehele oeuvre van A.L. Snijders. De jury bekroont dit unieke oeuvre met volle overtuiging met de Constantijn Huygens-prijs.



    Dankwoord A.L. Snijders:

    Mijn oudste kleinzoon is negentien jaar, hij heet Hunter. Mijn jongste kleinzoon is twee jaar, hij heet Parker. Bij beide namen denk ik aan Amerika, maar de vader van Parker is een Canadees. De vader van Hunter is mijn oudste zoon, de moeder van Parker mijn jongste dochter.

    Vijftig jaar geleden was ik bevriend met de beroemdste Hagenaar uit mijn leven, Rinus van den Bosch. Hij gaf mij in 1959 een tweedehands vulpen, een Parker, waarmee ik nog dagelijks schrijf. Onlangs ontdekte ik dat deze pen is gemaakt in Ontario, Canada. Als dat geen toeval is weet ik het niet. Als ik zou vragen naar de herkomst van de naam Hunter, zou het waarschijnlijk Hunter S. Thompson zijn, maar zeker ben ik niet.

    Geachte jury, Bovenstaand stukje is een zkv, geschreven zonder angst voor lezers, aan het einde van de nacht, tussen vier en vijf uur, zorgeloos, associatief en schijnbaar onsamenhangend. Meneer Van der Velden, mijn leraar Nederlands aan het Spinoza Lyceum, zou me er geen prijs voor hebben gegeven. Bij de beoordeling van het opstel hamerde hij op verbanden, verwijzingen, voegwoorden en voornaamwoordelijke bijwoorden, de tekst moest een logische samenhang hebben. Ik ging gebukt onder zijn hagelbuien, maar bedacht in stilte dat de hersens bij het lezen wel hun eigen weg zouden volgen en de regels van meneer Van der Velden zouden negeren. Gelukkig had hij ook eigenzinnige en vreemde theorieën, hij meende dat film geen kunst was omdat je niet zelf kon beslissen waar je als toeschouwer naar keek, de filmmaker was de baas. Bij theater daarentegen kon je zelf beslissen naar welk deel van het toneel je keek en welke acteur je speciale aandacht had. Een vreemde en eigenzinnige theorie die gemakkelijk kon worden ontzenuwd, maar niet door mij, want hij vond mij brutaal en irritant, en verwierp al mijn argumenten. Door zijn gekte beschouw ik hem als een goede leraar, die in mijn herinnering is gebleven. Als hij zich had beperkt tot de voorgeschreven leerstof, was hij in de nevel van de tijd verdwenen, nu leeft hij voort zolang ik leef.

    Geachte jury, Ik dank u met verbazing voor de prestigieuze prijs die u mij heeft toegekend. Het is weliswaar een oeuvreprijs, maar ik vermoed dat u voornamelijk hebt gelet op de zkv’s. Ik heb het juryrapport nog niet gelezen, maar ik ben er benieuwd naar, critici en recensenten dichten mij vaak eigenschappen en opvattingen toe die voor mijzelf verborgen zijn gebleven. Ik bedoel geen diep-psychologische geheimen, maar meer grote lijnen die je ontdekt als je veel van deze korte stukjes achter elkaar leest. Zelf doe ik dat nooit, en omdat ik ook veel vergeet wat ik geschreven heb, ben ik vaak verrast als ik hoor tot wat voor conclusies mijn lezers komen.

    Dit is vergelijkbaar met de gevolgen die de prijs heeft. Ik ben daardoor op een abrupte manier van langdurige luwte in de publiciteit gekomen, ik krijg brieven van mensen die ik meer dan vijftig jaar niet gezien of gehoord heb, soms uit Zuid-Frankrijk, soms uit Middelburg. De prijs blaast het stof van mijn jeugd naar Klein Dochteren en confronteert me met het raadsel van het gedeelde verleden. Ik ben eind jaren vijftig met drie jongens in een zware Morris naar Italië geweest en heb daarna nooit meer iets van ze gehoord – twee van hen zoeken nu door het gerucht van de prijs contact met me.

    De derde blijkt kort geleden gestorven te zijn. Hij was degene die nooit een poot uitstak bij de afwas of het opzetten van de tent. Hij las altijd, hij deed niets anders dan lezen. Nu hoor ik dat hij zijn studie aan de th in Delft na twaalf jaar had opgegeven en als los arbeider bij de Hoogovens in IJmuiden was gaan werken, waar hij ook altijd las in de kantine. De andere arbeiders noemden hem De Professor.

    Dit verhaal schenkt me een diepe bevrediging en die heb ik te danken aan de toekenning van de Constantijn Huygens-prijs. Ik ben tussen 1943 en 1949, van mijn zesde tot mijn twaalfde jaar onophoudelijk verliefd geweest op Aafke G., een meisje met lange blonde vlechten en blauwe ogen, we zaten in dezelfde klas. Als ze er een dag niet was, was ik ziek van gemis, maar ik sprak eigenlijk nooit met haar, en mijn liefde hield ik verborgen. Na de lagere school heb ik nooit meer iets van haar vernomen, maar na de prijs heeft ze me opgebeld, tweeënzestig jaar later. Ik heb haar eindelijk op de hoogte gebracht van mijn heimelijke kinderliefde. Ze zei dat ze er jammergenoeg nooit iets van gemerkt had, maar dat ze er met terugwerkende kracht van genoot. Het meisje dat vijfenveertig jaar geleden met mij trouwde, had ook vlechten en blauwe ogen, zij merkte wel dat ik verliefd op haar was, en daar praten we nog wel eens over als ik voorgelezen heb in een Utrechtse houtzaagmolen en we na middernacht de sterk gezwollen IJssel passeren. Na het bericht van Aad Meinderts was zij net zo blij als ik, maar minder verbaasd.

    Geachte jury, Toen de krant berichtte dat u me de prijs had toegekend, kreeg ik een mail van een bevriende journalist. Hij schreef: ‘Dag Peter, las het vanmorgen in de krant. Het stelt natuurlijk geen bliksem voor, zo’n Constantijn Huygensprijs, maar het is wel ontzettend leuk en terecht en de hele wereld is jaloers. Eet er maar een zelfgemaakte boterham op. Van harte, Bart.’

    Hij heeft gelijk, het stelt geen bliksem voor, maar ik kan me niet voorstellen dat iemand méér lol kan hebben van de prijs die ik van u heb gekregen. Ik dank u daarvoor.



    Wim Brands - ‘Een echte zkv is een zeldzame gast’:

    Ik ken A.L. Snijders goed. En al lang. Maar als ik dit zeg denk ik direct dat ik hem helemaal niet ken. Ik ontmoette hem voor het eerst tijdens een feest van een van zijn dochters die boven ons woonde. We hadden na tien minuten ruzie. Over de poëzie van een voormalige copywriter ging het. Ik vond dat zijn poëzie te veel tegen reclame aanschurkte, volgens Snijders was dat volslagen onzin. De rest van de avond ontliepen we elkaar. Maar als we dan per ongeluk weer samen aan een tafel terechtkwamen begon de ruzie opnieuw. Het onderwerp deed er intussen niet meer toe. Was ik ergens voor, hij tegen en omgekeerd.

    Later las ik dat vriendschappen van Snijders vaak beginnen met ruzie. Zo vernielde hij op de Haagse kunstacademie tijdens hun eerste ontmoeting de bril van zijn latere vriend Rinus van den Bosch. Geen idee hoe ik die ruzies moet rijmen met zijn lankmoedige aard. Toen wij eenmaal bevriend waren geraakt zei Snijders, die zich graag beroept op zijn burgerlijke natuur: ‘Ik dacht eerst dat je normaal was maar dat is gelukkig helemaal niet het geval’. Ik weet nog steeds niet of ik dit een compliment moet vinden. Snijders is een vat vol tegenstrijdigheden. Hij schrijft het zelf toe aan zijn wezelachtige natuur. Maar verkondigt dit dan weer onwezelachtig luid. En met de nodige ijdelheid. Hij doet me wel eens denken aan het verhaal van Leonard Cohen over zijn boeddhistische leidsman. Cohen zegt dat hij het idee heeft dat niemand hem zo goed begrijpt, om dan na een korte pauze en een glimlach te zeggen, ‘maar misschien is dat ook wel helemaal niet zo’.

    Jaren geleden heb ik A.L. Snijders uitgenodigd om voor de radio verhalen voor te komen lezen. Ik deed dat nadat ik een eerst half uur lang columns van hem had voorgelezen aan mijn vrouw. Zo wilde ik haar duidelijk maken dat deze schrijver van de korte baan op de radio niet langer zou standhouden dan een paar minuten. Na tien minuten kreeg ik in de gaten dat ik ongelijk had. Snijders schrijft voor de oren. Hem lezen is hem horen praten, sterker nog: zijn schrijven is een vorm van in zichzelf praten. En hij heeft onmiskenbaar een ‘eigen muziekje’. In het literaire blaasorkest speelt hij eigen composities zonder dat de anderen het doorhebben. Kwasi achteloos, soms lijkt het wel alsof hij helemaal niet meespeelt. Om hem te ontmaskeren heeft de dirigent de rest van het orkest wel eens plotseling afgetikt zonder dat Snijders het doorhad. De dirigent hoopte op een stilte à la John Cage, maar nee, toen, nauw hoorbaar, klonk de muziek die hij ooit een oude Chinees had horen maken op een eensnarig instrument. Tijdens een tocht door China ontmoette ik een monnik. Hij zat aan de waterkant met een andere oudere man.

    In gebrekkig Frans vertelde hij me dat zij al tientallen jaren goede vrienden waren maar dat ze elkaar ook al vele tientallen jaren niet hadden ontmoet. Vandaag zagen ze elkaar. Snijders zou van zo’n mededeling een verhaal maken zoals geen ander het kan. Zoals een taoïstische meester een rund slacht: met een paar eenvoudige halen van het mes. Wat overblijft is een Zeer Kort Verhaal over hoe je bevriend kunt zijn zonder elkaar te zien.

    Ik denk nu ook aan een column die hij wijdde aan zijn vriend Oey Tjeng Sit, apotheker en kunstenaar, die op een dag in de krant las dat een Limburgse bakker een gigantisch brood had gebakken. Hij wilde dat brood met eigen ogen zien. Snijders zag Oey op de snelweg en vroeg zich af waarom zijn vriend zuidwaarts reed. Wat hij hem daags erna ook vroeg. Oey op weg naar het brood is voor mij een Oersnijders.

    Als een klein visje ligt het verhaal in de pan. Of zie het zo: Snijders is een timmerman die nog weet hoe je zwaluwstaartjes maakt. Ik vertelde hem hoe de Russen huizen bouwen zonder ook maar een spijker te gebruiken. ‘Geniaal’, riep hij. ‘Ja’, zei ik, ‘maar je zou ook kunnen zeggen: wat een treurig volk dat niet in staat is om de spijker uit te vinden.’ ‘Ook waar’, riep hij. Waait hij met alle winden mee, of hij is een taoïst?

    Niet lang geleden zag ik een fragment uit de film die kunstenaar Joost Conijn over hem aan het maken is. In zijn Lochemse boerderij legde Snijders, gekleed in blauwe overall, uit dat hij zonder een goede bahco helemaal niks was. Hij toonde het gereedschap. Joost, die nog eens in een eigen voertuig naar de maan gaat vliegen was verbaasd. Een echte ambachtsman gebruikt nooit een bahco. Snijders, die zijn leven lang trouw was geweest aan de bahco, verzette zich niet. ‘O’, zei hij. Die ‘O’ zit in veel van zijn verhalen. Maar hoe ontstond die ‘O’, hoeveel variaties zijn er? Toen mij werd gevraagd om een stuk te maken over A.L. Snijders riep ik direct ‘ja’. Daarna zat ik met mijn handen in het haar. Ik had nee moeten zeggen. Ik leek de bekroonde Snijders wel. Een huistuinenkeuken-essay over zijn korte verhalen is – in mijn geval – gedoemd te mislukken. Dat wordt roeren in een braadpan vol kleine visjes. Ze gaan stuk. Zodat ik het leukste boek dat de Nederlandse literatuur rijk is uit de kast pakte. Ik doe dat vaker als ik het even niet meer weet. Zalig zijn de schelen heet het. Het is geschreven door Betty van Garrel en Herman Pieter de Boer die om de beurt aan het woord komen. Ze reageren op wat ze elkaar schrijven. En dat gaat alle kanten op. Zo’n gesprek dat overal heen gaat en tegelijkertijd misschien wel een rechte lijn naar de horizon is, zou recht doen aan wie A.L. Snijders is, aan hoe hij schrijft, waarover hij schrijft. Ik zou hem zelf intussen niet vertellen wat ik aan het doen was. Wat dat betreft nam ik zijn schutkleur aan. Hij bouwt tenslotte ook al jaren aan een uitkijktoren zonder dat zijn vrouw het weet. Ik mailde hem. Ook wat dat betreft klopte mijn voornemen: de mail is zijn medium. En dat ging zo:

    14 november 2010 W: De komende weken gaan we een gesprek voeren per mail, als je het goed vindt. Ik kan je niet zeggen waarom, je mag er ook niet met iemand over praten. Later wordt alles duidelijk, zoals later altijd alles duidelijk wordt. Je stuurde me onlangs een tekst waarin Joost Conijn, die een vliegtuig bouwde, zegt dat vliegen voor tien procent uit doodsangst bestaat en voor negentig uit verveling. Waarom vind je dat zo’n mooie zin?

    A.L: Een raadselachtige opdracht. Je vraag kan ik beantwoorden. Ik herinner me goed hoe verrast ik was toen Joost het voor het eerst zei. Een piloot is een jonge god, slank, energiek, uniform, mooie pet, stewardessen voor het uitzoeken. Maar hij verveelt zich onderweg, het vliegtuig doet het werk, hij zit als een bediende voor het paneel. Alleen als hij in New York aankomt, gebeurt er weer wat, hij zet zijn pet op, doet de deur open en kijkt als een kleine heerser naar de Nieuwe Wereld. Maar op zijn hotelkamer realiseert hij zich dat de buschauffeur op de lijn Lochem – Brummen een opwindender leven heeft.

    15 november 2010 W: De komende weken reageer ik op wat jij schrijft, jij op mij. Over raadsels gesproken. Mulisch schreef bij zijn aantreden als redacteur van het literaire tijdschrift Podium een reeks manifesten. Zo schreef hij dat kunst het raadsel moet vergroten. Is dat zo?

    A.L: Dat heb ik altijd een erg goede uitspraak van hem gevonden. Ik ben het met hem eens. Jos Houweling, die directeur van het Sandberg Instituut was, zegt ergens tegen een Chinees: ik ben er voor honderd procent zeker van dat het illegaal is wat we doen, maar ik heb er subsidie voor. Dit ligt in hetzelfde gebied.

    16 november 2010 W: Toen ik Reis naar het einde van de nacht van Céline had gelezen dacht ik: zo wil ik schrijven. Terugpraten zoals deze man tegen mij lijkt te praten. Wanneer dacht jij voor het eerst: zo wil ik schrijven? Kun je dat moment herroepen?

    A.L: Ik duik in mijn geheugen. ‘Zo wil ik schrijven’ heb ik bedacht toen ik de email ontdekte. Dat was laat, ik ben altijd met alles laat geweest. Ik schreef gewoon, mijn columns in Het Parool en de regionale kranten zijn gewoon geschreven. Toen ik een computer kreeg en ontdekte dat je een bericht binnen een seconde naar Patagonië kon sturen, heb ik de inhoud van het bericht aangepast. Als de reis heel kort is, moet de inhoud ook heel kort zijn. Congruentie. De volgende stap was ook logisch, een kort bericht moet een andere vorm hebben dan een lang bericht (vgl. het telegram). Mijn stijl veranderde, ik merkte dat je hersens veel sneller en inventiever zijn dan de geschreven taal. Je hebt aan een half woord genoeg.

    17 november 2010 W: Hoe de mail je vorm bepaalde, uiteindelijk, snap ik. Maar er waren natuurlijk schrijvers die je op weg hebben geholpen. Alles van waarde is toch het resultaat van imitatie?

    A.L: Wie me erg heeft geholpen is James Salter. Zijn verhalen zijn een voorbeeld: hij is een weglater zonder dat het irriteert. Je weet dat ik behoudend ben, traag van geest zou je kunnen zeggen. Ik houd niet erg van verregaande experimenten, ik moet het nog kunnen begrijpen. Salter maakt geen puzzels van zijn verhalen, ikzelf probeer ook onbegrijpelijkheid te vermijden. Zkv betekent dus: inkorten zonder te epateren.

    18 november 2010 W: Over Patagonië gesproken, je kunt er komen door in je achtertuin te blijven. Ik heb daar een gedicht over geschreven:

    Een pelgrimage van 6788 kilometers, hij had het uitgerekend, en begon op een dag in de winter aan zijn tocht

    in de tuin van zijn paleis en telde de stappen van zijn denkende voeten, elke namiddag

    in de tuin van zijn paleis, maand na maand.

    A.L: Ja, ik ben ook een man van de achtertuin. Het gebeurt weleens dat ik alleen thuis ben, ik ben ergens op het terrein, ik hoor een auto bij het huis stoppen. Ik zie mensen in de verte, ik ga niet naar ze toe, ik blijf roerloos tussen de bomen staan. Ik voel me schuldig en bevrijd. Om die twee dingen gaat het: ik ben een sociaal mens met een glimlach een eenzaam dier dat niet gestoord wil worden. Nooit ben ik zonder dat schurende gevoel.

    19 november 2010 W: Welke schrijvers las je eigenlijk in je jeugd?

    A.L: Op het Olympiaplein in Amsterdam was een boekhandel met een bibliotheek. Daar leende ik vertaalde cowboy-boeken, tientallen, van een schrijver. Ik was misschien veertien, ik had een vaag idee dat het rotzooi was, maar ik was verslaafd, ik ben het type van een junk. Na deze periode belandde ik enige tijd in het ziekenhuis, omdat ik bij een vechtpartijtje op school mijn meniscus gescheurd had. Ik werd onder algehele narcose geopereerd en moest dagen in het ziekenhuis blijven. Daar las ik mijn eerste literaire boek, Iskander van Couperus. Ik weet niet wie het me gegeven heeft, maar later heb ik me altijd verbaasd over deze start, zo’n dik en moeilijk boek. Ik heb het uitgelezen en ik heb daardoor altijd een sentimentele band met Couperus gehouden. Jaren later heb ik nog een jaar op de Academie voor Beeldende Kunst in Den Haag gezeten en vaak aan Eline Vere gedacht.

    20 november 2010 W: Ik ken een kunstenaar, Arthur Slenk, die een Indische reis van Couperus heeft ‘nagetekend’. Hij vertelde me waarom hij het proza van Couperus zo bijzonder vindt. Af en toen schreef Couperus een zin die een beetje mank liep, of op een andere manier niet klopte. Daar werd hij dan op gewezen: deze zin klopt niet. Dat begreep Couperus ook wel, maar de zin moest blijven... schoonheid kon ook teveel schoonheid worden.

    A.L: Als ik iets herken is het dat. De cultuur moet verdedigd worden, maar ook aangevallen. De mensen die haar verdedigen zijn beschaafd, redelijk, eerlijk en saai. Goede boeken kunnen door iedereen geschreven worden, geniale smeerlappen als Céline, teruggetrokken procuratiehouders als Nescio, opgeblazen hocuspocusgoochelaars als Mulisch, homoseksuele katholieken als Gerard Reve. Zij zijn de cultuur en vallen de cultuur van binnenuit aan. Laat het maar stormen, het gras overleeft het wel. Weet je wat ik vanmorgen ontdekte? In het etymologische rijtje van gras staat het Griekse grassein = Afknabbelen.

    21 november 2010 W: Vanmorgen las ik wat de beste manier is om veel te doen. Robert Benchley schreef erover: je moet de dingen doen op momenten dat het niet hoeft, je kunt dan bergen verzetten.

    A.L: Werken in de ochtend is het mooiste. Ik verbeeld me dan dat mijn hoofd schoon en uitgeslapen is. Maar er is ook schuldgevoel, want de dingen van gisteren staan er nog, er moet op- geruimd worden. Ik schrijf trouwens wanneer het uitkomt.

    22 november 2010 W: Maar moet er geen vuursteentje oplichten voor je gaat schrijven? Laat ik je een verhaal vertellen. In een Australische krant stond een reportage over twee Schotse soldaten die in Afghanistan vochten. Ze hadden een afspraak gemaakt: als een van hen stierf zou de ander op de begrafenis verschijnen in een jurk. Een van de soldaten sneuvelde en zijn vriend stond aan het graf in een paarse jurk. Verteerd door verdriet. De schrijfster Amanda Maxwell vertelde me dit verhaal. Ze zei ook dat ze nog nadenkt over hoe ze het gaat gebruiken. Dit verhaal is een vuursteentje.

    A.L: Het vuursteentje is vaak een zin of een korte passage. Dat is een oorzaak van mijn citeerdrift, ik wil de bron laten zien. De moeilijkheid is: hoe groot moet de bron zijn? Uit het gedicht ‘Oude mensen in Zuid-Frankrijk’ van Remco Campert kies ik:

    ze voerden bevel in vele landen, Afrika, China en wat is ervan gebleven?

    Dat is de zin die de trein in beweging zet, maar de andere zinnen kan ik niet zomaar terzijde schuiven, dat vind ik unfair tegenover de dichter. Ik neem dus het hele gedicht, en daardoor mislukt het kleine verhaal. Dat gebeurt vaak, ik ben niet doortastend genoeg, ik wil in het midden blijven, ik durf mijn zin niet door te drijven.

    23 november 2010 W: Het lijdt geen twijfel dat je weifelend door het leven gaat, maar tegelijkertijd ijdel bent: ik durf mijn zin niet door te drijven is daarvan een illustratie. Je schrijft dat daardoor het kleine verhaal mislukt. Wat bedoel je? Volgens mij sneuvelen er niet zoveel verhalen van je.

    A.L: Ik wil het Zeer Korte Verhaal inderdaad zeer kort houden, maar dat lukt niet vaak. De inhoud, het verhaal, is meestal van zichzelf al te groot, zonder dat ik het opschrijf. En mijn schrijven maakt het dan nog groter. Als daar dan nog bijkomt dat ik het kerncitaat in zijn omgeving wil tonen (om wat voor reden ook), blijft er niet veel over van het zeer korte karakter van het stukje. Het wordt dunner en groter. Een echte zkv is een zeldzame gast.

    24 november 2010 W: Dezer dagen verschenen de essays van de Hongaarse schrijver Stephen Vizinczey in vertaling. Lees die essays, hij is een bewonderaar van Von Kleist en Stendhal, dat zijn ook schrijvers uit jouw kamp, alleen schoot er wel eens een vuurpijl door mijn hoofd. Jij schrijft moeiteloos dat iets van jezelf mislukt. Vizinczey durft onbeschaamd te zijn. Ik denk ook aan je vriend Rinus van den Bosch, de kunstenaar die je ontmoette toen je in Den Haag op de academie zat. Zijn bijna achteloze manier van tekenen, alsof het in een handomdraai ontstond, lijkt op jouw manier van schrijven. En dan is er weer het talent voor het schaamteloze: jij vertelde me een keer dat hij huilend achter een piano zat, zo ontroerd was hij door zichzelf, door de situatie waarin hij zich bevond. Ik zie jou niet huilen.

    A.L: Schaamte is een van mijn belangrijkste eigenschappen. Ik heb een gedempt, weinig spectaculair karakter. En Rinus, die haalde dingen uit die ongelofelijk waren. Het rare was nu dat hij heel snel bloosde. Ik voelde me de eerste maanden op de academie in Den Haag precies het jongetje dat ik was, het rijkeluiskind uit de Apollobuurt, met een gymnasiumdiploma. Rinus was een volksjongen met een paar jaar ambachtsschool of zoiets, maar door zijn enorme talent behoorde hij op de academie tot de leiders. Hij was jonger dan ik maar zat drie klassen hoger. We raakten op een ingrijpende en nog steeds niet volledig te begrijpen manier bevriend, meteen, de eerste keer dat we elkaar zagen. Ik kon hem makkelijk laten blozen met arrogante opmerkingen en dat deed ik ook in het begin. Over schaamte gesproken, daar schaam ik me over als ik er aan terugdenk. Maar dat was de manier om me erin te vechten. Ik bewonderde hem zonder terughouding. Ik bewonderde zijn schaamteloosheid omdat ikzelf veel grijze schaamte in me had. Zoiets moet het toch geweest zijn. Hij zat achter de vleugel in mijn ouderlijk huis. Hij was ook nog eens erg muzikaal, hij had het zichzelf geleerd. Het was op de dag van mijn (eerste) huwelijk. Hij was uit Den Haag gekomen, misschien liftend. Hij werd snel dronken, hij kende er niemand behalve mij. Hij verliet Den Haag nooit, dit was een grote uitzondering. Maar hij huilde om de muziek, niet om zijn eenzaamheid of die klotestad. Ik weet nog dat ik me een beetje voor hem schaamde, maar hem tegelijk erg bewonderde. Mijn ouders hadden chique vrienden, notarissen, architecten, artsen.

    25 november 2010 W: Jij hebt les gehad van Ovink. Hij was toch lange tijd esthetisch adviseur van lettergieterij/drukkerij Tetterode? Ik fiets vaak langs dat gebouw. Jammer dat zo’n paleis van ambachtelijkheid nu bijna functieloos is. Weet je trouwens wat ik nu doe? Wat jij ook voortdurend doet, in gesprekken, in schriftelijke antwoorden: je geeft niet direct antwoord, je blaast je eigen partij. Ik heb een zeer geleerde vriend, Thomas A.P. van Leeuwen, die nooit lijkt te luisteren en als ik hem daar op wijs zegt: ik hoor je toch wel, we zijn als twee orkesten die tegen elkaar in spelen.

    A.L: Ovink vertelde over de provocaties van Huelsenbeck. Na de eerste wereldoorlog – iedereen verdoofd door de miljoenen doden in een soort industriële slachtpartij, nooit eerder vertoond, een keerpunt in het collectieve besef – schreeuwde hij vanaf een theaterpodium dat er niet genoeg doden waren gevallen. De zaal drong op, wilde hem verscheuren. Dat was ook gebeurd als politieagenten hem niet via een achteruitgang naar buiten hadden geloodst. Zijn leven was gered, zijn ideeën ook. Dit verhaal heeft grote indruk gemaakt op het beschermde, angstige en arrogante gymnasiastje dat ik was. Ik zag voor het eerst dat cultuur, beschaving, hoe wil je het noemen, veel meer is dan alleen humanisme, klassieke muziek, Simon Vestdijk, dierenliefde. Op de golf waarmee we nu in de versnelling zitten, zie je de sporen van de verwarring die honderd jaar geleden haar intree deed. Deze muis heeft een flinke staart.

    Tetterode is een woord uit mijn jeugd. Mijn vader zei altijd ‘lettergieterij Tetterode’. Dat hoor ik hem op dit moment ineens zeggen, in de Roompotstraat 14. Geuren zijn de belangrijkste herinneringsdragers, woorden volgen op de voet. Het lijkt trouwens wel alsof ik op dit moment door m’n oude huis in de Roompotstraat loop, als in een droom.

    26 november 2010 W: ‘The streets are full of admirable craftsmen, but so few practical dreamers’

    A.L: Sinds de dromen van Hitler staan alle dromen onder verdenking. Dat lijkt me overdreven. Toen ik deze uitspraak van Man Ray las, lang geleden, was het een verrassing voor me. Ik was nog jong en stond onder zware druk van het naoorlogse wederopbouw-denken. Man Ray sloeg er een gat in. Ik denk nooit aan strijkijzers, ik denk vaak aan het strijkijzer van Man Ray. Daar zitten spijkers onder, daar kun je niet mee strijken. Ik heb er een theorie over, ik laat mijn onderbewuste hersens het werk doen. Hé, ik denk aan het strijkijzer van Man Ray.

    27 november 2010 W: Mooi, dat strijkijzer. Maar ook een beetje kinderachtig, zoals veel van wat de surrealisten deden uiteindelijk een beetje kinderachtig is. En nee, ik onderschat de mogelijke kracht van het surrealisme niet. Wat dacht je hiervan, van deze droom van Joseph Cornell die de neiging had al zijn dromen te noteren:

    in the dream girls were in their stone uniforms

    A.L: Kinderachtig? Waarschijnlijk omdat het grapjes zijn waarvan de clou gaat vervelen. Ik heb de eigenschap dat ik de eerste impuls kan terugroepen en zo de slijtage vermijd.

    28 november 2010 W: Ik dacht pas nog aan je toen ik een film zag van de Engelse kunstenaar Tacita Dean. Ik schreef er dit over:

    Als ik hem door zijn boomgaard zie lopen denk ik aan mijn grootvader. Bedachtzaam en achteloos tegelijkertijd. Hier leest iemand een landschap dat hij kent maar dat nog steeds geheimen loslaat. De kunstenaar Tacita Dean kreeg de opdracht een werk te maken over W.G. Sebald, de Duitse schrijver die in Engeland woonde en in 2002 stierf. Ze besloot zijn vriend, de dichter en vertaler Michael Hamburger te filmen. Hamburger die een boomgaard begon met appelpitten die hij kreeg en vond. We zien de dichter, die in 1933 Duitsland ontvluchte, appels rapen. Je hoort het waaien van de wind. Hij praat over de soorten die hij heeft, hoe ze ontstonden na kruisingen, hoe ze smaken. Het is een film over de wereld van Sebald. Over vergeten gaat het, over herinneren, over de altijd aanwezige oorlog, over poëzie. Zonder te benoemen, als in een gedicht.

    Toen ik hem zag scharrelen door zijn boomgaard zag ik jou, op je erf. Je kon de stallen ruiken.

    29 november 2010 A: Zo rook ik onlangs het huis van mijn grootvader in de Kinderdijkstraat. Hij was een strenge man, een calvinist zonder god, hij had vrouwen. Nooit tegelijkertijd, altijd na elkaar. In de tijd die ik me het best herinner, woonde hij alleen. Ik liep vaak naar hem toe, wij woonden in de Roompotstraat, ook in de Rivierenbuurt. Het huis was kraakhelder, maar het rook naar gekookte groenten, bloemkool, andijvie, en ook naar gehaktballen. Het rook naar eten, ik at bij hem en soms sliep ik er ook. Hij stond vroeg op en deed dan oefeningen naast het bed, hij droeg jaegerondergoed. Hij was niet alleen streng voor zijn arbeiders, zijn vrouwen en zijn kinderen, hij was ook streng voor zichzelf. Als ik bij hem bleef eten en in de eetkamer aan de gedekte tafel op het voedsel zat te wachten, keek ik altijd naar de naakte, dansende vrouw. Soms betastte ik haar prachtige, koude borsten of legde een vinger tussen haar bronzen benen. Hij had haar gekocht in Berlijn, ze was gemaakt door een beeldhouwer met de naam Eberlein. Ik kijk nog steeds naar haar, dagelijks. Ik heb haar geërfd. Ik wil niet overdrijven, ik wil niet zeggen dat ik het huis ruik als ik naar haar kijk, maar ik kan deze geur van zestig jaar geleden wel verzinnen als het nodig is om een literaire indruk te maken.

    30 november 2010 W: Het valt me op dat je herinneringen ‘scherp’ zijn. Tegelijkertijd beweer je voortdurend dat je niet meer weet wat je vroeger hebt geschreven. Dat je bij herlezing de toon en ondergrond herkent maar niet de toevallige vorm, de zinnen en de aankleding. Dat klinkt zo koket. En welke toon herken je, wat is je muziekje, om Céline te citeren?

    Na deze mail hoor ik een tijd niets van Snijders. Ik herlees in die tijd zijn eerste columns. Ooit – in het internetloze tijdperk toen de mail nog niet voor hem was bedacht – schreef hij veel brieven. Journalist/ filmer Vrijman las een paar van die brieven en herkende de latere schrijver van zkv’s. Snijders kreeg een column in Het Parool. Het valt op hoe trouw hij aan zichzelf is gebleven. Verschillende verhalen verschenen in een andere vorm later nog een keer. Snijders citeert niet alleen graag andere schrijvers, hij is ook voortdurend bezig zichzelf te citeren. Wat dat betreft lijkt zijn werk op zijn boerderij, een gebouw dat uit verschillende delen bestaat en permanent onderhoud behoeft. Regelmatig verhuist er een zwaluwstaart van het ene naar het andere deel. Dan komt de laatste mail.

    15 december 2010 A. Ik wacht zo lang met het antwoord, omdat ik voortdurend denk aan het muziekje van Céline. Ik zou niet weten wat mijn muziekje is. Het valt me wel op dat ik het meest denk aan de tijd rond mijn twintigste, van mijn zeventiende tot mijn tweeëntwintigste. Daar ligt het anker waar ik aan vast zit. De tijd waarin ik het meeste ontdekte. De toekomst begon en ik wilde niets met die toekomst te maken hebben. Ik herinner me mijn misprijzen en afkeer als iemand zijn leven uitstippelde en plannen maakte. Ik wilde weerstandloos verder leven, zoals het altijd gegaan was, ik wilde geen verantwoordelijkheid, geen baan, geen huwelijk, geen kinderen. Maar ik was niet sterk genoeg om een zwerver, een drop out te worden. Dus ik ging halfslachtig verder, met mijn hakken een beetje in het zand. Stel je voor, een beetje, dat is toch een verschrikkelijke bekentenis. Ik geloof wel dat ik nu bij de kern van de zaak beland ben.



    L.H. Wiener - Proficiat als profetie - Laudatio bij de uitreiking van de Constantijn Huygens-prijs aan A.L. Snijders:

    In het jaar 2006 liet de literaire stichting De Roos een cassette het licht zien, bevattende twee gebonden boekjes, het ene getiteld A.L. en het andere getiteld L.H., waarin 31 zkv’s van de hand van A.L. Snijders en een selectie van 46 door mij geschreven brieven aan hem, uit een totaal van enkele honderden. Het betreft hier een bibliofiele uitgave, in een oplage van 175 genummerde exemplaren, bestemd uitsluitend voor de leden van stichting De Roos. Een collectors’ item, inmiddels.

    In de oorspronkelijke opzet zouden A.L. en ik een aantal brieven bijeen zoeken die ‘in elkaar pasten’ en die samen een eenheid zouden vormen, een literaire dialoog, tussen een Griek en een Romein, maar na een middag sorteren, met hulp van Y., zijn geliefde en echtgenote, kwamen we tot de slotsom, dat de uitgave in deze vorm een teveel aan ‘knuffelliteratuur’ zou opleveren, een nieuw genre wellicht, maar als boekje onverteerbaar. En zo hadden we besloten tot twee aparte deeltjes, met brieven mijnerzijds en zkv’s zijnerzijds.

    Toen ik ter voorbereiding van de nu uitgesproken rede de cassette uit de boekenkast trok, viel me de inleiding van Wim Noordhoek op, die op de buitenkant staat afgedrukt en waarin hij A.L. en mij nogal zuiver portretteert. Met toestemming citeer ik hieruit enkele passages:

    Als redacteur van het radioprogramma Music-Hall […] maakte ik op 16 maart 1999 in de vpro-studio aan de Amstel […] kennis met de schrijvende leraar Nederlands A.L. Snijders, die een regelmatig medewerker werd. Op 11 januari 2000 kwam de schrijvende leraar Engels L.H. Wiener voor het eerst. Snijders was er die dag ook. […] Wiener en Snijders. L.H. en A.L. Zelden twee zo uiteenlopende karakters meegemaakt. Wiener, zo blijkt al snel, is altijd bezig iets recht te zetten. Snijders daarentegen vraagt zich steeds af of hij niet iemand of iets onrecht doet. Wiener is een polemist van het soort dat elke polemiek zal verliezen bij een teveel aan gelijk. Snijders excuseert zich voortdurend, bij voorbaat.

    Aldus Mister Radio, zoals ik hem noemde, Wim N’hoek, volgens A.L., die bij de meeste van zijn optredens een paar verse eieren voor Noordhoek meenam, zoals later ook voor mij. Dat was dus in de tijd dat nog niet al A.L.’s kippen stelselmatig werden doodgebeten door die valse ulk. Een bunzing heet in de Achterhoek een ulk, een leuke naam voor een bloeddorstige moordenaar. Overigens heeft diezelfde ulk, in zijn moordlust, wel aan de wieg gestaan van dat ene stukje waardoor het werk van A.L. Snijders ‘later’ altijd in herinnering zal blijven, zoals dat geldt voor de mussen van W.F. Hermans, de poppenwagen van Reve, het raadsel van Harry Mulisch en de aardige jongens van Nescio, het zkv waarin sprake is van nog één kipje (het verkleinwoord doet het hem) dat ’s nachts veilig slaapt op een geheime plaats in een boom, waar die ulk hem niet kan vinden en overdag achter A.L. aanloopt, omdat het dan niets zal overkomen, want A.L. heeft vijf bijlen. Of het zou het zkv moeten zijn waarin een hertenjong, dat voor naderend onheil in het veld dekking zoekt tegen de grond, door een landbouwmachine tot ‘tartaar’ vermalen wordt en waarna de moeder nog wekenlang rond die plaats in het veld naar haar jong blijft zoeken. Je strot wordt dichtgesnoerd bij dat relaas. Maar iedere lezer mag natuurlijk zelf kiezen welk zkv hij een klassieke, ‘tijdoverstijgende status’ wil verlenen. Er is keus genoeg. Of het op 11 januari 2000 was, dat ik A.L. Snijders voor het eerst ontmoette, weet ik niet meer, maar het was inderdaad in de vpro studio aan de Amstel, tijdens mijn eerste voorleessessie in het programma Music-Hall. Zelf bracht ik het er maar matig vanaf, met teveel spanning in mijn stem en teveel zweet in mijn handen en misschien daardoor was ik wel zo onder de indruk van die rustige, haast dromerige voordracht van ene A.L. Snijders en de ontspannen wijze waarop deze man zijn stukje voorlas. Ik kende hem niet, evenmin als zijn werk, maar ik hoorde direct hoe goed het was en ik ga er nog altijd prat op dat ik aan het eind van die eerste avond met uitgestoken hand op hem toe stapte, me aan hem voorstelde en hem de volgende woorden toevoegde: ‘Meneer Snijders, u heeft het helemaal!’

    Een uitspraak die op dit moment in de tijd, precies tien jaar nadien, wel profetiese proporties begint aan te nemen, want men kan dezer dagen geen radio of tv meer aanzetten en geen krant meer openslaan of we kunnen horen, zien en lezen hoe deze beminnelijke en literair begaafde boskabouter, op de voor hem kenmerkende wijze – bescheiden, verontschuldigend bijna – zijn roem verder verbreidt. A.L.’s reactie bij onze eerste confrontatie was vriendelijk en laconiek, maar ook geheel onverwacht, want hij gaf minzaam te kennen dat hij mijn werk al vele jaren volgde en in de klas nogal eens behandeld had. Glimlachend twijfelde ik aan de waarheid van deze eervolle vermelding, maar dat kwam eerder door mijn constitutionele argwaan dan door de inhoud van A.L.’s woorden; hoe dan ook, onze kennismaking die avond was het begin van een omgang die aanvankelijk epistolair van karakter zou zijn, maar door de jaren heen persoonlijker zou worden, al is A.L. nimmer ingegaan op mijn aanbod om in enkele dagen tijd een ondergrondse bekisting van kunststof rond zijn kippenren en het bijbehorende hok te maken en zodoende ulk of vos te weren. Dat valt voor het pluimvee te betreuren, maar heeft voor de literatuur wel het zkv van het eenzame kipje opgeleverd.

    A.L. Snijders is van ons tweeën de Griek, altijd bereid de zaken binnen een filosofie te trekken die zetelt op wijsheid en berusting, een vreedzame Griek, met een sterke hang naar het Taoïsme, waaruit hij de zin De weg is bestendig daadloos, nochtans blijft niets ongedaan koestert als een diepzinnige levenswijsheid, terwijl ik aan die plechtige bewoordingen geen touw kan vastknopen. Ik ben dan ook de Romein, onverzoenlijk en bot, op het oorlogszuchtige af. Ik kan niet anders. Hij wil niet anders. Citaat uit een van mijn brieven, gedateerd 21 april 2001: ‘Beste A.L., brieven schrijven aan jou relaxt mij zeer en nog het meest als ik je eens goed op je donder kan geven.’ En toen hij eens, door omstandigheden onzeker gemaakt, aan zijn schrijverschap twijfelde, gaf ik hem dan ook de volle laag:

    […] Hoezo, schrijversloopbaan als beëindigd beschouwd? Alsof je die keuze hebt! Begrijp je dan niet dat alleen would-be schrijvers zich kunnen permitteren te stoppen? En alleen would-be schrijvers denken dat zij uitverkoren zijn, terwijl de echte schrijver weet dat hij gedoemd is, om niet te zeggen, verdoemd. Stoppen? Als ik kon stoppen had ik het allang gedaan, niets liever dan dat. […] En onthoud ook dat je werk goed is. Het is goed, niet omdat ik dat zeg, maar ik zeg het omdat het goed is. En er is niemand beter dan ik in het herkennen van goed werk. Ik wil er wel iets meer van zeggen, als je me niet gelooft, of uit sentimentele zieligheid net doet alsof. Het ‘kleine’ in je werk is je kracht. Het ‘kleine’ door middel van een uitgekiend taalgebruik verheffen tot zijn essentie, dat is jouw kunst, of om het nog iets onduidelijker te formuleren: het ‘kleine’ door middel van een feilloze formulering zodanig uit de verkleefde warboel die wij werkelijkheid noemen te isoleren, dat er uiteindelijk alleen nog ‘geldigheid’ overblijft, ‘waarheid’, die in geen enkele rangorde van importantie meer onder te brengen is. Ik bedoel, wat is er meer ‘waar’: de angst van de muis, die zich in een fluitende wind moet vastklampen aan de ruitenwissers van je automobiel, of de angst van de Arabiese jongen die voor de dodelijk rondfluitende Israëliese kogels beschutting zoekt achter de tevergeefse rug van zijn vader?

    Of wat is er mooier: het getal 10, of de pas bijgevijlde nagel van je duim? Die vragen stellen is zinloos. Waar het om gaat is de echtheid van de doodsangst van muis of mens, het getal 10, of de bijgevijlde nagel. Die echtheid evoceren, daar gaat het om en daarvoor is maar één middel geboden: stijl, die jij als geen ander beheerst. Eerst komt de waarneming, natuurlijk, maar daarna de stijl en pas dan de waarheid, of anders gezegd: wat men waarneemt wordt pas echt door de stijl. De begrippen stijl en vorm worden nogal eens verhaspeld, hetgeen begrijpelijk is, want stijl omvat ook vorm, maar de stijl is de essentie van de vorm, zoals dat in bredere zin eveneens geldt voor andere vormen van kunst, waar niet het gedrukte woord het medium is, maar bijvoorbeeld olieverf, marmer of de muzikale klank. Pas in de stijl van de auteur, de schilder, de beeldhouwer of de componist vindt de vorm zijn expressie, de waarheid zijn echtheid, de kunst zijn doel. Amen. Dus, schrijven en niet zeiken, want zeiken kan iedereen, maar schrijven niet.

    Aan dit brieffragment kan men het mooie en ronde getal 10 hechten, want zo ver gaat het terug in jaren. Of A.L. Snijders de nagel van zijn duim op dit moment in de tijd heeft bijgevijld, zou ik niet weten, zijn wenkbrauwen heeft hij gedurende de afgelopen 10 jaar in ieder geval ongemoeid gelaten, ongemaaid is wellicht het betere woord. Maar gedurende hetzelfde decennium heeft hij met zeven schitterend vormgegeven boeken, verschenen bij AFdH uitgevers, het zogeheten zkv in Nederland tot een begrip gemaakt. Belangrijk is dat ik niet aan lezers denk, Bordeaux met ijs en Vijf bijlen, om slechts drie titels te noemen. Voor uitgeverij Thomas Rap reden genoeg om vier eerder bij hen gepubliceerde zkv-bundels opnieuw op de markt te brengen, in twee kloeke delen, onder de titel Heimelijke vreugde, recentelijk gevolgd door de publicatie, van Voordeel Schutter, een bundeling van al zijn Parool-columns, geschreven in de jaren ’86, ’87 en ’88.

    Zo is nu een uniek oeuvre toegevoegd aan de Nederlandse literatuur. En het was mij dan ook een eer om middels een wervingstekst mijn naam te mogen hechten aan zijn onlangs bij AFdH uitgevers verschenen bundel Een handige dromer. Die tekst luidt:

    In zijn zkv’s verheft A.L. Snijders speelse observaties en erudiete overpeinzingen tot superieure literatuur. Tijd voor een prestigieuze prijs, mij dunkt.

    En nog geen twee maanden later werd aan hem de Constantijn Huygensprijs voor zijn gehele werk toegekend. Over profetiese uitspraken gesproken. Proficiat, A.L.!



    Details:
    De jury bestond uit:
    Aad Meinderts, voorzitter
    Yra van Dijk
    Hans Groenewegen
    Koen Hilberdink
    Aukje Holtrop
    Ena Jansen
    Jos Joosten
    Annemie Leysen
    Lut Missinne

Naar de overzichtspagina

Delen