Doris Lessing overleden

Gepubliceerd: 17-11-2013

Toen Doris Lessing hoorde dat er in de Verenigde Staten niet minder dan vijf biografen onafhankelijk van elkaar in de weer waren om op basis van haar werk en eigen research haar levensverhaal te schrijven, nam zij het heft in eigen hand. Ze zette zich aan het schrijven van haar autobiografie. Het eerste deel, Under My Skin (vertaald als Onder mijn huid), is in 1994 verschenen. Het beslaat de eerste dertig jaar van haar leven. Het tweede deel, Walking in the Shade (In de schaduw), volgde in 1997. Het gaat over haar ervaringen in Engeland van 1949 tot 1962. In plaats van het derde deel schreef ze de in de jaren zestig spelende roman The Sweetest Dream (2001, vertaald als Het huis van Julia).

Onder mijn huid
De vandaag op 94-jarige leeftijd overleden Doris Lessing werd op 22 oktober 1919 geboren in Perzië. Zij groeide op in Zuid-Rhodesië, waar ze als kind op een farm in de bush bepaald niet gelukkig was. Haar beide ouders waren door de oorlog getekend. Toen ze veertien was, liep ze van huis weg. Op haar negentiende trouwde ze. Ze kreeg twee kinderen, maar liet haar gezin in de steek en trouwde opnieuw, nu met de Duitser Gottfried Lessing, leider van een groepje revolutionairen die zich communisten waanden. In 1949 vertrok zij met het zoontje uit dit tweede huwelijk naar Engeland. Deze tijd, van 1919 tot 1949, beschrijft zij in Onder mijn huid.

Kinderen van het geweld
Een van de redenen voor Doris Lessing om Onder mijn huid te schrijven was het besef dat zij deel had uitgemaakt van een heel bijzondere tijd, het einde van het Britse rijk in Afrika dat niet minder dan negentig jaar had standgehouden. De eerste dertig jaar van haar leven zijn tevens de basis geweest van de cyclus Kinderen van het geweld die uit vijf romans bestaat: Martha Quest (1964), Een goed huwelijk (1964), De echo van de storm (1964), Gestrand (1965) en De stad met vier poorten (1969). De volgens Lessing door weinig critici begrepen essentie van de cyclus is ‘hoe het geweten van een individu werkt in de confrontatie met een grote groep’.

Londen
In 1949 arriveerde Lessing samen met het zoontje uit haar tweede huwelijk vanuit Salisbury in Rhodesië in Londen. Maar het Londen van de jaren vijftig bleek allerminst het gedroomde paradijs. ‘Het was allemaal zo sjofel. Ik woonde met mijn jonge zoon in een vervallen, goor, koud, verschrikkelijk huis. Men had niet eens de moeite genomen de schade door de bombardementen in de oorlog te herstellen,’ zei ze in een interview in The Sunday Times. Maar ook in die dagen genoot ze van het wandelen door de stad, van de bijzondere lichtval en van de effecten van de fog. ‘Er is door de Clear Air Act heel wat dramatiek van Londen verloren gegaan.’

Het gouden boek
In de jaren vijftig en zestig publiceerde zij naast de cyclus De kinderen van het geweld nog een aantal boeken waarin zij stelling nam tegen apartheid, zoals Het zingende gras, haar debuut uit 1950. Na publicatie van Terugkeer (1956), een reisverslag, werd haar verdere toegang tot zuidelijk Afrika verboden. Het werk uit die jaren is echter in de schaduw komen te staan van de roman Het gouden boek (1962), over de geestelijke ineenstorting van een schrijfster. Het bestaat uit de roman Vrije vrouwen en uit delen uit dagboeken die aspecten van haar leven vertegenwoordigen. ‘Een boek dat zelf commentaar is,’ was haar streven bij deze rijke roman.

Space fiction
‘Een van de belangrijkste realistische schrijvers van onze tijd, in de traditie van Stendhal en Balzac, van Tsjechov en Toergenjew.’ Aldus The New York Times Book Review in 1978 over Doris Lessing. Daarna sloeg ze echter een andere weg in met de vijfdelige cyclus Canopus in Argos : Archieven. Zelf omschreef zij de cyclus als space fiction. De verschillende boeken zijn in feite getuigenissen van de buitenaardse observatoren zoals die gevonden zijn in de archieven van het gesternte Canopus. ‘Hun objectieve bevindingen stellen mij in staat het fenomeen aarde te plaatsen in een verrassende en tevens kritische en onthullende context.’

Jane Somers
Na de Shikasta-cyclus publiceerde Doris Lessing twee realistische romans. Vooral om de critici een hak te zetten deed ze dat onder het pseudoniem Jane Somers. De twee romans (waarin ouderdom en liefde de centrale thema's zijn) verschenen in het Nederlands als Oud en eenzaam en In de herfst van het leven. In de roman De barmhartige terroriste (1985) bezint zij zich op de vraag hoe mensen ertoe komen uit een vaag soort idealisme over te gaan tot grof geweld.

De roman Het vijfde kind (1988) is een beklemmende parabel over schuld en het verborgen kwaad in de mens, de bundel Londen bekeken (1992) bevat verhalen die zijn gesitueerd in het hedendaagse Londen.

Oertijd en verre toekomst
In 2007 verscheen van Doris Lessing de roman De kloof, een fantasie over een oertijd waarin vrouwen harmonisch leven met elkaar, tot op onverklaarbare wijze jongens worden geboren. De verschillen tussen man en vrouw zullen op den duur allesbepalend worden in ieders leven. In een verre toekomst speelt Het verhaal van generaal Dann, Mara's dochter, Griot en de sneeuwhond (2005), een vervolg op de eerdere roman Mara en Dann (1999). Een jonge generaal probeert daarin een levensvatbare samenleving op te bouwen in een barre wereld waarin oude kennis en emotionele waarden voorgoed verloren lijken te zijn gegaan. Vintage Lessing, ook op hoge leeftijd.

Nobelprijs
Ook de Zweedse Academie was overtuigd van de kwaliteit van haar werk en kende haar in 2007 de Nobelprijs toe. In haar verantwoording omschreef de Academie haar als ‘de epische stem van het vrouwelijke die met scepsis, vuur en visionaire kracht over een verdeelde samenleving schrijft’. Op vragen van journalisten noemde Horace Engledahl, de secretaris van de Academie, haar ‘een van de literaire reuzen van onze tijd’.

Tekst en copyright: Jef van Gool